پرسش :
با عرض سلام و خسته نباشيد، دختري هستم كه در ترم دوم حقوق تحصيل ميكنم و متأسفانه با مشكل بزرگ خجالت رو به رويم. هنگام پرسيدن درس توسط استاد دچار اضطراب ميشوم و دستهايم ميلرزد و به خوبي نميتوانم جواب دهم. اين وضعيت سبب شده مورد تمسخر ديگران قرار گيرم. اين حالت در روحيهام تأثير منفي داشته است به طوري كه از ديگران كنارهگيري دارم. تقاضا ميكنم كمكم كنيد و راهي نشان دهيد تا از اين حالت رهايي يابم. البته بايد متذكر شوم در جمع دختران اين گونه نيستم؟
پاسخ :
قبل از ورود به عرصه پاسخ، لازم است با كمال ادب از حسن اعتمادتان تقدير و تشكر كنم. از خداوند متعال مىخواهم ما را در خدمت مفيد و خالصانه به شما جوانان جوياى حق و حقيقت موفق بدارد.
خواهر گرامى، آدمى فطرتاً موجودى اجتماعى و نيازمند ارتباط با ديگران است به ويژه در عصر ارتباطات پيشرفته و سريع، برقرار ساختن ارتباط مؤثر و مفيد و حضور فعال در صحنههاى متنوع فعّاليّتهاى فرهنگى، اجتماعى، اقتصادى، سياسى و علمى ضرورتى ترديدناپذير است. «خجالت» و كمرويى آفتى است كه آدمى را از كاروان رو به تعالى و ترقّى باز مىدارد به قابليتهاى نهفته فرصت بروز نمىدهد و توانها و استعدادها را سركوب و نابود مىسازد زيرا از ديدگاه روان شناختى كمرويى توجهى غير عادى و اضطراب آلود به خويشتن است كه در يك يا چند موقعيت اجتماعى تجلى مىكند و فرد را در انواع تنشهاى روانى، شرايط نامناسب عاطفى و شناختى و نابسامانىهاى جسمى و زيستى فرو مىبرد و موجب بروز رفتارهاى خام و نسنجيده و واكنشهاى نامناسب مىگردد. اين پديده، با توجّه به ضعف و شدتش، انواع پيامدهاى زيستى و روانى و شناختى مانند تشديد ضربان قلب، تغيير رنگ چهره، اختلال در تنفس، لرزش بدن و دستان، تغيير فركانس صدا، لكنت زبان، خشكى دهان، انزواطلبى، عدم پذيرش، فرار از فعّاليّتها، عدم دفاع از خود، افت شخصيت، ركود علمى، مشكل دوست يابى و حتّى جهالت و نادانى به ارمغان مىآورد.
بنابراين خجالت، افزون بر اينكه انسان را از فعّاليّتهاى فردى باز مىدارد و زندگى شخصى را فلج مىكند، زمينه فعّاليّتهاى اجتماعى را نيز نابود مىسازد و اندك اندك سلامت جسم و بهداشت روان را در معرض تهديد قرار مىدهد. همانگونه كه به درستى تشخيص داده و اقدام كردهايد، با تصميمى جدّى و همتى بلند به مبارزه با خجالت و كمرويى پردازيد. تصميم جدى بگيريد و با تكيه به توانمندى واقعى خود كه اندك نيست، توان خدا دادى و استعداد نهفته وجودتان را هر چه زودتر از چنگال غول خيالى عجز و بى كفايتى رهايى بخشيد. خواهر عزيز، همان گونه كه مىدانيد وگاه تجربه كردهايد، خجالت و كمرويى هرگز با ناتوانى برابر نيست. خجالتى بودن به معناى ناتوان شمردن خويش است نه ناتوان بودن. از سوى ديگر بيشتر صاحب نظران معتقدند خجالت خصلتى ژنتيكى نيست تا خود را مقهور آن بدانيد و در برابرش تسليم شويد. اين پديده محصول شناخت نادرست خود و ديگران و سازش نايافتگىهاى اجتماعى و حتّى رفتارهاى غلط آموخته شده است. بى گمان با شناخت توانمندىهاى خود، برخى عوامل مؤثر در بروز آنها و رعايت دقيق و مستمر و كامل راهكارهاى ارائه شده، مىتوان به مطلوبترين سطح سازش يافتگى اجتماعى و مؤثرترين شكل ارتباط با ديگران دست يافت. فقط كافى است به توانايىتان ايمان داشته باشيد. به مرور توانايىهاى خود در فعّاليّتهاى گذشته پردازيد و موفقيتهاى هر چند ساده خويش را برشماريد. از آنجا كه عوامل بروز خجالت و كمرويى در نوعى شناخت غلط خويش ريشه دارد، كافى است به شناختى صحيح و واقعبينانه از خود دست يابيد تا اين سدّ تعالى و ترقّى را پشت سر گذاريد. بر اين اساس، به عنوان يك راهكار كلى، خوب است از برخى عوامل مؤثر در بروز خجالت آگاه شويد تا با حذف آنها به مطلوب دست يابيد. تربيت غلط خانوادگى، آلوده ساختن محيط خانه و فضاى ذهن خويش به حالتهاى رعب، وحشت، تهديد، ترس، دلواپسى، مراقبتهاى شديد و افراطى از رفتارها و اعمال خود، مقايسه خود با ديگران، خود بزرگ بينى و خود كوچك بينى افراط گونه و عدم آگاهى از مهارتهاى اجتماعى، احساس تنهايى و ترس از طرد شدن و مسخره شدن و مقبول واقع نشدن بخشى از عوامل كمرويى است. پرواضح است هر كه در فضاى آلوده بدين عوامل به سر برد، با نوعى احساس شرم، ترس، دلهره، گنهكارى، بى عرضگى و حقارت رشد مىكند. در نتيجه هميشه خود را فردى ضعيف مىبيند و جرأت هيچ اقدامى در خويش نمىيابد. اين فرد حتّى از قضاوت ديگران درباره اعمال و رفتارش مىپرهيزد خود را از انظار ديگران مخفى نگه مىدارد و از انجام دادن عملى كه مورد مشاهده و ارزيابى ديگران قرار مىگيرد، اجتناب مىورزد. خواهر گرامى، بى ترديد اينك با شناخت عوامل مؤثر در بروز خجالت مىتوانيد آنها را از صحنه زندگى و فضاى ذهن خويش حذف كنيد و در راه ارتباط شناختى، عاطفى و رفتارى مطلوب گام برداريد. بنابراين، با مراجعه به زندگى و ذهن خود در جهت
شناسايى و حذف علت بروز احساس خجالت و كمرويى خويش گام برداريد و به تدريج سمت يك زندگى تحصيلى مطلوب و مناسب حركت كنيد.
راهكارهاى عملى
بر اساس شناختى كه از علل بروز خجالت داريد، هرگز نبايد درمان آن را در داروخانهها و لابه لاى اقدامات پزشكى و آرام بخشها و تقويت كنندهها جستوجو كنيد. اساس درمان بر تغييرات شناختى و اصلاح رفتارى و از ياد بردن رفتارهاى مبتنى بر خود كمبينى استوار است و از روشهاى شناخت درمانى و تغيير در باورها و نظام ارزشى و افزايش مهارتهاى اجتماعى و توانايىهاى شغلى و حرفهاى و تحصيلى پيروى مىكند. بر اين اساس، در بخش پايانى كلام چند روش عملى ذكر مىشود. اميد است مفيد و در راه نيل به هدف مؤثر باشد. ان شاء الله.
الف) ايجاد تغيير و اصلاح در شناخت خود از خويشتن
بايد شناخت خود از توانايىها، استعدادها، ويژگىهاى شخصيتى خويش را اصلاح كنيد و با واقعيت تطبيق دهيد. پس:
1. در برابر آينه ايستاده، جلوههاى رفتارى خوشايند، حالات بدنى و برداشتهاى مثبتى كه از وضعيت ظاهرى خود داريد، يادداشت كنيد و روزى چند بار با صداى بلند بخوانيد، مانند اين جمله: من خوش قامت هستم
2. فهرستى از ده لغت يا عبارت كه بيانگر ويژگىهاى مثبت شخصيت شما است، تهيه كنيد و روزى چند بار آنها را در قالب جمله كاملى كه با «من» شروع مىشود، بخوانيد مثلًا من باهوش هستم.
3. به مرور و بازگويى خاطرات و تجارب جالب خود در فعّاليّتهاى عمومى و شخصى روى آوريد و حتّىگاه آنها را براى دوستان صميمى تعريف كنيد.
4. هرگز به انديشه و شناختهاى آزار دهنده مانند احساس حقارت، ناتوانى، بى كفايتى، شرمندگى و اجازه ندهيد فضاى ذهن شما را بگيرند. به محض ورود اين افكار، ذهنيتهاى مطلوب و ويژگىهاى مثبت خود را با صداى بلند تكرار كنيد.
5. هرگز تصور كمرو بودن را به ذهن خود راه ندهيد و واژهها و عبارتهايى چون «من خجالتى هستم»، «من كمرو هستم» و «من جرأت بيان ندارم» را به زبان نياوريد. به خود شهامت را تلقين كنيد. و با صداى بلند در طول روز، چندين نوبت بگوييد من شهامت اين سخن، عمل و فعّاليّت را دارم. اجازه ندهيد خاطره شكستهاى قبلى به انديشه تان راه يابد. موفقيتهاى گذشته را به خاطر آوريد.
شناخت خود از جنس مخالف را تصحيح كنيد. او نيز شخصى مانند شما و همه انسانهاى ديگر است. انسانها در همه امور برابرند و معيار برترى آنها تقوا است. اين حقيقت را همواره به خاطر آوريد.
ب) اصلاح رفتار و تغييرات رفتارى
بكوشيد در جهت مخالف كمرويى رفتار كنيد:
1. هرگز خود را سرزنش نكنيد.
2. بر اساس شناختى كه از خود داريد، براى خويش هدفى در نظر بگيريد و براى رسيدن به آن برنامه ريزى كنيد مثلًا بر اساس شناخت از خود، ارائه يك گزارش را به عهده گيريد براى تهيه و كيفيت ارائه آن برنامه ريزى كنيد و با تمرين در خلوت و نيز ارائه آن نزد دوستان صميمى و گروهاى كوچك خود را براى ارائه در كلاس آماده سازيد.
3. هنگام سخن گفتن، خود را گرفتار آداب و رسوم و تكلفهاى بى مورد نسازيد. ساده، راحت و عارى از هرگونه آداب خاصّ هدفتان را بيان كنيد. در فعّاليّتهاى آغازين، خواسته و هدف خود را به صورت يك جمله بنويسيد و نوشته را بخوانيد.
4. پرسشها و مطالب اوليه را كوتاه و مختصر انتخاب كنيد.
5. ارتباط بصرى با مخاطب را حفظ كنيد.
6. هميشه سخن را با مقدمه، كلام يا يك كلمه جالب آغاز كنيد، از به كارگيرى كلمات پيچيده بپرهيزيد. كلمات آغازين بايد متدوال و جذاب باشند.
7. قبل از سخن گفتن، مطلب مورد نظر را نوشته، در ذهن مرور و تمرين كنيد و شكل بيان و مهارت لازم را فراهم آوريد.
8. به درستى علمى سخنى كه مىگوييد و به جا بودن آن يقين داشته باشيد و با مطالعه و پشتوانه علمى قبلى به ميدان گفتار گام نهيد.
9. هنگام سخن گفتن، به ديگران و قضاوت و حركات و سكناتشان هرگز توجّه نكنيد. گفتارتان را پىگيريد و با خونسردى به هدف بينديشيد.
10. موانع احتمالى و افكار و اعمال مزاحم را شناسايى و ذهن خود را براى مقابله با آن آماده سازيد مثلًا اگر خنده حاضران از ادامه سخن بازتان مىدارد، شما نيز بخنديد.
11. به كار خود پاداش دهيد. يك نفس عميق، به خود آفرين گفتن يا باز گفتن تفصيلى و با آب و تاب آن براى نزديكان مىتوانند پاداش به شمار آيند.
12. از جزئيات بكاهيد و
اصل سخن را به صورت خلاصه و گويا بيان كنيد.
13. اجازه سوء استفاده به ديگران ندهيد. كافى است به كار خود ادامه داده، در صورت روبهرو شدن با واكنش آنان خود را در برابرشان احساس نكنيد.
14. در انجام رفتارهاى اجتماعى كوچك و در محيطهاى ديگر كه بيشتر احساس راحتى مىكنيد، فعال باشيد. اين كار را از سلام كردن، احوالپرسى، جواب سلام دادن، نگاه كردن، تعارف كردن و تعارف شنيدن آغاز كنيد. و با تمرين به كارهاى بزرگتر و مهمتر گسترش دهيد.
15. با افراد فعال و پر تحركى كه احساس خجالت نمىكنند، بيشتر مأنوس باشيد و از خجالتىها فاصله بگيريد.
16. هميشه كلامى براى گفتن و عمل يا هنرى براى ارائه به جمع داشته باشيد و آن را ارائه كنيد. در جاهايى كه كمتر احساس كمرويى مىكنيد و شبيه كلاس است، فعالتر باشيد.
17. توجّه داشته باشيد تا زمين نخوريد راه رفتن نمىآموزيد. پس بايد نقد ديگران و تمسخر آنها باشد تا شما مجال رشد يابيد. بنابراين، اگر با عكس العمل ديگران روبهرو شديد يا در فعّاليّتهاى آغازين احساس ناتوانى كرديد، از ادامه سخن يا عمل چشم پوشيد هر چند مىتوانيد آن را ارائه كنيد و از اين راه براى ارائه بهتر و كاملتر مطالب آماده شويد.
اميد واريم با توجّه به اهمّيّت و حساسيت موضوع، با همت عالى و بلند، راهكارهاى عملى و روشهاى تغيير شناخت اهتمام كامل و دقيق و مستمر داشته باشيد. تا به هدف نائل آييد. در پايان بايد ياد آور شد، اين مقصود اندك اندك به دست مىآيد نه با چند جلسه تمرين و خواندن چند جلد كتاب. اجراى پيوسته دستور العملها، تكنيكها و رفتارها در رسيدن به هدف سودمند است. موفقيت روز افزون شما جوانان جوياى دانش و دوستدار پاكى آرزوى ما است.
قبل از ورود به عرصه پاسخ، لازم است با كمال ادب از حسن اعتمادتان تقدير و تشكر كنم. از خداوند متعال مىخواهم ما را در خدمت مفيد و خالصانه به شما جوانان جوياى حق و حقيقت موفق بدارد.
خواهر گرامى، آدمى فطرتاً موجودى اجتماعى و نيازمند ارتباط با ديگران است به ويژه در عصر ارتباطات پيشرفته و سريع، برقرار ساختن ارتباط مؤثر و مفيد و حضور فعال در صحنههاى متنوع فعّاليّتهاى فرهنگى، اجتماعى، اقتصادى، سياسى و علمى ضرورتى ترديدناپذير است. «خجالت» و كمرويى آفتى است كه آدمى را از كاروان رو به تعالى و ترقّى باز مىدارد به قابليتهاى نهفته فرصت بروز نمىدهد و توانها و استعدادها را سركوب و نابود مىسازد زيرا از ديدگاه روان شناختى كمرويى توجهى غير عادى و اضطراب آلود به خويشتن است كه در يك يا چند موقعيت اجتماعى تجلى مىكند و فرد را در انواع تنشهاى روانى، شرايط نامناسب عاطفى و شناختى و نابسامانىهاى جسمى و زيستى فرو مىبرد و موجب بروز رفتارهاى خام و نسنجيده و واكنشهاى نامناسب مىگردد. اين پديده، با توجّه به ضعف و شدتش، انواع پيامدهاى زيستى و روانى و شناختى مانند تشديد ضربان قلب، تغيير رنگ چهره، اختلال در تنفس، لرزش بدن و دستان، تغيير فركانس صدا، لكنت زبان، خشكى دهان، انزواطلبى، عدم پذيرش، فرار از فعّاليّتها، عدم دفاع از خود، افت شخصيت، ركود علمى، مشكل دوست يابى و حتّى جهالت و نادانى به ارمغان مىآورد.
بنابراين خجالت، افزون بر اينكه انسان را از فعّاليّتهاى فردى باز مىدارد و زندگى شخصى را فلج مىكند، زمينه فعّاليّتهاى اجتماعى را نيز نابود مىسازد و اندك اندك سلامت جسم و بهداشت روان را در معرض تهديد قرار مىدهد. همانگونه كه به درستى تشخيص داده و اقدام كردهايد، با تصميمى جدّى و همتى بلند به مبارزه با خجالت و كمرويى پردازيد. تصميم جدى بگيريد و با تكيه به توانمندى واقعى خود كه اندك نيست، توان خدا دادى و استعداد نهفته وجودتان را هر چه زودتر از چنگال غول خيالى عجز و بى كفايتى رهايى بخشيد. خواهر عزيز، همان گونه كه مىدانيد وگاه تجربه كردهايد، خجالت و كمرويى هرگز با ناتوانى برابر نيست. خجالتى بودن به معناى ناتوان شمردن خويش است نه ناتوان بودن. از سوى ديگر بيشتر صاحب نظران معتقدند خجالت خصلتى ژنتيكى نيست تا خود را مقهور آن بدانيد و در برابرش تسليم شويد. اين پديده محصول شناخت نادرست خود و ديگران و سازش نايافتگىهاى اجتماعى و حتّى رفتارهاى غلط آموخته شده است. بى گمان با شناخت توانمندىهاى خود، برخى عوامل مؤثر در بروز آنها و رعايت دقيق و مستمر و كامل راهكارهاى ارائه شده، مىتوان به مطلوبترين سطح سازش يافتگى اجتماعى و مؤثرترين شكل ارتباط با ديگران دست يافت. فقط كافى است به توانايىتان ايمان داشته باشيد. به مرور توانايىهاى خود در فعّاليّتهاى گذشته پردازيد و موفقيتهاى هر چند ساده خويش را برشماريد. از آنجا كه عوامل بروز خجالت و كمرويى در نوعى شناخت غلط خويش ريشه دارد، كافى است به شناختى صحيح و واقعبينانه از خود دست يابيد تا اين سدّ تعالى و ترقّى را پشت سر گذاريد. بر اين اساس، به عنوان يك راهكار كلى، خوب است از برخى عوامل مؤثر در بروز خجالت آگاه شويد تا با حذف آنها به مطلوب دست يابيد. تربيت غلط خانوادگى، آلوده ساختن محيط خانه و فضاى ذهن خويش به حالتهاى رعب، وحشت، تهديد، ترس، دلواپسى، مراقبتهاى شديد و افراطى از رفتارها و اعمال خود، مقايسه خود با ديگران، خود بزرگ بينى و خود كوچك بينى افراط گونه و عدم آگاهى از مهارتهاى اجتماعى، احساس تنهايى و ترس از طرد شدن و مسخره شدن و مقبول واقع نشدن بخشى از عوامل كمرويى است. پرواضح است هر كه در فضاى آلوده بدين عوامل به سر برد، با نوعى احساس شرم، ترس، دلهره، گنهكارى، بى عرضگى و حقارت رشد مىكند. در نتيجه هميشه خود را فردى ضعيف مىبيند و جرأت هيچ اقدامى در خويش نمىيابد. اين فرد حتّى از قضاوت ديگران درباره اعمال و رفتارش مىپرهيزد خود را از انظار ديگران مخفى نگه مىدارد و از انجام دادن عملى كه مورد مشاهده و ارزيابى ديگران قرار مىگيرد، اجتناب مىورزد. خواهر گرامى، بى ترديد اينك با شناخت عوامل مؤثر در بروز خجالت مىتوانيد آنها را از صحنه زندگى و فضاى ذهن خويش حذف كنيد و در راه ارتباط شناختى، عاطفى و رفتارى مطلوب گام برداريد. بنابراين، با مراجعه به زندگى و ذهن خود در جهت
شناسايى و حذف علت بروز احساس خجالت و كمرويى خويش گام برداريد و به تدريج سمت يك زندگى تحصيلى مطلوب و مناسب حركت كنيد.
راهكارهاى عملى
بر اساس شناختى كه از علل بروز خجالت داريد، هرگز نبايد درمان آن را در داروخانهها و لابه لاى اقدامات پزشكى و آرام بخشها و تقويت كنندهها جستوجو كنيد. اساس درمان بر تغييرات شناختى و اصلاح رفتارى و از ياد بردن رفتارهاى مبتنى بر خود كمبينى استوار است و از روشهاى شناخت درمانى و تغيير در باورها و نظام ارزشى و افزايش مهارتهاى اجتماعى و توانايىهاى شغلى و حرفهاى و تحصيلى پيروى مىكند. بر اين اساس، در بخش پايانى كلام چند روش عملى ذكر مىشود. اميد است مفيد و در راه نيل به هدف مؤثر باشد. ان شاء الله.
الف) ايجاد تغيير و اصلاح در شناخت خود از خويشتن
بايد شناخت خود از توانايىها، استعدادها، ويژگىهاى شخصيتى خويش را اصلاح كنيد و با واقعيت تطبيق دهيد. پس:
1. در برابر آينه ايستاده، جلوههاى رفتارى خوشايند، حالات بدنى و برداشتهاى مثبتى كه از وضعيت ظاهرى خود داريد، يادداشت كنيد و روزى چند بار با صداى بلند بخوانيد، مانند اين جمله: من خوش قامت هستم
2. فهرستى از ده لغت يا عبارت كه بيانگر ويژگىهاى مثبت شخصيت شما است، تهيه كنيد و روزى چند بار آنها را در قالب جمله كاملى كه با «من» شروع مىشود، بخوانيد مثلًا من باهوش هستم.
3. به مرور و بازگويى خاطرات و تجارب جالب خود در فعّاليّتهاى عمومى و شخصى روى آوريد و حتّىگاه آنها را براى دوستان صميمى تعريف كنيد.
4. هرگز به انديشه و شناختهاى آزار دهنده مانند احساس حقارت، ناتوانى، بى كفايتى، شرمندگى و اجازه ندهيد فضاى ذهن شما را بگيرند. به محض ورود اين افكار، ذهنيتهاى مطلوب و ويژگىهاى مثبت خود را با صداى بلند تكرار كنيد.
5. هرگز تصور كمرو بودن را به ذهن خود راه ندهيد و واژهها و عبارتهايى چون «من خجالتى هستم»، «من كمرو هستم» و «من جرأت بيان ندارم» را به زبان نياوريد. به خود شهامت را تلقين كنيد. و با صداى بلند در طول روز، چندين نوبت بگوييد من شهامت اين سخن، عمل و فعّاليّت را دارم. اجازه ندهيد خاطره شكستهاى قبلى به انديشه تان راه يابد. موفقيتهاى گذشته را به خاطر آوريد.
شناخت خود از جنس مخالف را تصحيح كنيد. او نيز شخصى مانند شما و همه انسانهاى ديگر است. انسانها در همه امور برابرند و معيار برترى آنها تقوا است. اين حقيقت را همواره به خاطر آوريد.
ب) اصلاح رفتار و تغييرات رفتارى
بكوشيد در جهت مخالف كمرويى رفتار كنيد:
1. هرگز خود را سرزنش نكنيد.
2. بر اساس شناختى كه از خود داريد، براى خويش هدفى در نظر بگيريد و براى رسيدن به آن برنامه ريزى كنيد مثلًا بر اساس شناخت از خود، ارائه يك گزارش را به عهده گيريد براى تهيه و كيفيت ارائه آن برنامه ريزى كنيد و با تمرين در خلوت و نيز ارائه آن نزد دوستان صميمى و گروهاى كوچك خود را براى ارائه در كلاس آماده سازيد.
3. هنگام سخن گفتن، خود را گرفتار آداب و رسوم و تكلفهاى بى مورد نسازيد. ساده، راحت و عارى از هرگونه آداب خاصّ هدفتان را بيان كنيد. در فعّاليّتهاى آغازين، خواسته و هدف خود را به صورت يك جمله بنويسيد و نوشته را بخوانيد.
4. پرسشها و مطالب اوليه را كوتاه و مختصر انتخاب كنيد.
5. ارتباط بصرى با مخاطب را حفظ كنيد.
6. هميشه سخن را با مقدمه، كلام يا يك كلمه جالب آغاز كنيد، از به كارگيرى كلمات پيچيده بپرهيزيد. كلمات آغازين بايد متدوال و جذاب باشند.
7. قبل از سخن گفتن، مطلب مورد نظر را نوشته، در ذهن مرور و تمرين كنيد و شكل بيان و مهارت لازم را فراهم آوريد.
8. به درستى علمى سخنى كه مىگوييد و به جا بودن آن يقين داشته باشيد و با مطالعه و پشتوانه علمى قبلى به ميدان گفتار گام نهيد.
9. هنگام سخن گفتن، به ديگران و قضاوت و حركات و سكناتشان هرگز توجّه نكنيد. گفتارتان را پىگيريد و با خونسردى به هدف بينديشيد.
10. موانع احتمالى و افكار و اعمال مزاحم را شناسايى و ذهن خود را براى مقابله با آن آماده سازيد مثلًا اگر خنده حاضران از ادامه سخن بازتان مىدارد، شما نيز بخنديد.
11. به كار خود پاداش دهيد. يك نفس عميق، به خود آفرين گفتن يا باز گفتن تفصيلى و با آب و تاب آن براى نزديكان مىتوانند پاداش به شمار آيند.
12. از جزئيات بكاهيد و
اصل سخن را به صورت خلاصه و گويا بيان كنيد.
13. اجازه سوء استفاده به ديگران ندهيد. كافى است به كار خود ادامه داده، در صورت روبهرو شدن با واكنش آنان خود را در برابرشان احساس نكنيد.
14. در انجام رفتارهاى اجتماعى كوچك و در محيطهاى ديگر كه بيشتر احساس راحتى مىكنيد، فعال باشيد. اين كار را از سلام كردن، احوالپرسى، جواب سلام دادن، نگاه كردن، تعارف كردن و تعارف شنيدن آغاز كنيد. و با تمرين به كارهاى بزرگتر و مهمتر گسترش دهيد.
15. با افراد فعال و پر تحركى كه احساس خجالت نمىكنند، بيشتر مأنوس باشيد و از خجالتىها فاصله بگيريد.
16. هميشه كلامى براى گفتن و عمل يا هنرى براى ارائه به جمع داشته باشيد و آن را ارائه كنيد. در جاهايى كه كمتر احساس كمرويى مىكنيد و شبيه كلاس است، فعالتر باشيد.
17. توجّه داشته باشيد تا زمين نخوريد راه رفتن نمىآموزيد. پس بايد نقد ديگران و تمسخر آنها باشد تا شما مجال رشد يابيد. بنابراين، اگر با عكس العمل ديگران روبهرو شديد يا در فعّاليّتهاى آغازين احساس ناتوانى كرديد، از ادامه سخن يا عمل چشم پوشيد هر چند مىتوانيد آن را ارائه كنيد و از اين راه براى ارائه بهتر و كاملتر مطالب آماده شويد.
اميد واريم با توجّه به اهمّيّت و حساسيت موضوع، با همت عالى و بلند، راهكارهاى عملى و روشهاى تغيير شناخت اهتمام كامل و دقيق و مستمر داشته باشيد. تا به هدف نائل آييد. در پايان بايد ياد آور شد، اين مقصود اندك اندك به دست مىآيد نه با چند جلسه تمرين و خواندن چند جلد كتاب. اجراى پيوسته دستور العملها، تكنيكها و رفتارها در رسيدن به هدف سودمند است. موفقيت روز افزون شما جوانان جوياى دانش و دوستدار پاكى آرزوى ما است.
