پرسش :

ميان دنيا و زندگي پس از مرگ چه رابطه‏اي است - آيا تأثير خيرات براي مردگان يک طرفه است، يا مردگان نيز مي‏توانند آثاري براي اهل دنيا داشته باشند؟ آيا متوفي به اتفاقات دنيا آگاه است، يا همانند بي‏خبري ما از آن جا، آن‏ها نيز از اين جا بي‏خبرند؟

پاسخ :
عالم برزخ چون واسطه‏ي بين دنيا و آخرت است، ارتباطش با اين دنيا به طور کامل قطع نمي‏شود. اين ارتباط به قدري قوي است که اگر عمل خيري در اين جا انجام شود، ثمره‏اش مي‏تواند به ساکنان آن عالم برسد.
در اين جا اضافه مي‏کنيم که اين ارتباط دو طرفه است و مردگان نيز مي‏توانند از احوال اين دنيا باخبر شوند و آثاري براي اهل دنيا داشته باشند.
در اين زمينه، علامه طباطبايي »ره« در يک بحث قرآني - روايي مي‏فرمايد: در »کافي« از حضرت صادق )ع( نقل شده است: مؤمن پس‏ا ز مرگ، از خانواده‏ي خود ديدار مي‏کند. در مورد وضع آن‏ها، آنچه را که از آن مسرور مي‏شود، مي‏بيند و آنچه را که از آن اندوهناک مي‏شود، بر او مخفي مي‏ماند.« (فروع کافي، ج 3، ص 23: »ان المؤمن ليزور أهله فيري ما يحب و يسترعنه ما يکره، و إن الکافر ليزور اهله فيري ما يکره و يسترعنه ما يحب. و قال )ع(: و منهم من يزور کل جمعه و منهم من يزور علي قدر عمله.«)
و نيز در کافي از حضرت صادق )ع( نقل شده است: هيچ مؤمن و کافري نيست که هنگام ظهر نزد خانواده‏ي خويش حاضر نشود. وقتي مؤمن خانواده‏اش را در حال انجام اعمال صالح مي‏بيند، خداوند را حمد گويد و وقتي کافر خانواده خويش را در حال انجام اعمال صالح مي‏بيند، بر آنان غبطه مي‏خورد.« (منبع پيشين: »و ما من مؤمن و لا کافر إلا يأتي اهله عند زوال الشمس فإذا رأي اهله يعملون بالصالحات حمد الله علي ذلک، و اذا رأي الکافر اهله يعملون بالصالحات کانت عليه حسرة.« .
... رواياتي با چنين مضموني بسيار است و مفاد اين روايات را مي‏توان به نحوي از اين آيات شريفه فهميد: »و لا تحسبن الذين قتلوا في سبيل الله أمواتا بل أحياء عند ربهم يرزقون - فرحين بما آتاهم الله من فضله و يستبشرون بالذين لم يلحقوا بهم من خلقهم الا خوف عليهم و لا هم يحزنون - يستبشرون بنعمة من الله و فضل و ان الله لا يضيع أجر المؤمنين.« (آل عمران 169 - 171/3: هرگز کساني را که در راه خدا کشته شده‏اند، مرده مپندار. بلکه زنده‏اند و نزد پروردگارشان روزي داده مي‏شوند - و آنچه خدا از فضل خود به آنان داده است، شادمانند و براي کساني که از پي ايشان هستند و هنوز به آنان نپيوسته‏اند. شادي مي‏کنند و بيم و اندوهگين نمي‏شوند - بر نعمت و فضل خدا و اين که خداوند پاداش مؤمنان را تباه نمي‏گرداند، شادي مي‏کنند) مراد از استبشار دريافت بشارت و شادمان شدن به آن است و عبارت »يستبشرون بنعمة...« توضيح و بيان همان عبارت »و يستبشرون بالذين...« است. بنابراين، اين آيات مي‏رساند که شهيدان راه خدا از اين که مؤمنان در قيد حيات )که هنوز به ايشان نپيوسته‏اند( را در نعمت، فضل‏انتفاء خوف و حزن، که همان ولايت است، مي‏بينند، خوشحال، شاد و نيز مسرورند که ايشان عمل صالح انجام مي‏دهند و خداوند اجر مؤمنان را ضايع نمي‏کند، نيکي‏هاي آنان را به حساب مي‏آورد، از بدي‏هايشان در مي‏گذرد و برکات خويش را بر آن افاضه مي‏کند. شهدا همه‏ي اين‏ها را مي‏بينند. اين آيه نيز در معنا شبيه آيه‏ي قبل است: »و قل اعملوا فسيري الله عملکم و رسوله و المؤمنون و ستردون إلي عالم الغيب و الشهادة فينبئکم بما کنتم تعملون. (توبه 105/9: و بگو [هر کاري مي‏خواهيد] بکنيد که به زودي خدا، پيامبر او و مؤمنان در کردار شما خواهند نگريست و به زودي به سوي داناي نهان و آشکار باز گردانيده مي‏شويد. پس شما را به آنچه انجام مي‏داديد، آگاه خواهند کرد) (علامه طباطبايي، انسان از آغاز تا انجام، ص 86 - 87 و نيز ترجمه‏ي تفسير الميزان، ج 1، ص 514)
)براي بحث بيش‏تر درباره‏ي آثار مردگان براي زندگان، ر. ک: آيت‏الله حسيني تهراني، »معادشناسي«، ج 3، ص 220 - 239.)