پرسش :
از کودکی هدف من جلب رضایت خداوند متعال بوده و هست و بدین منظور تا آنجا که توانسته ام از لحاظ مادی وغیره به پدر ومادرم کمک کرده ام و همیشه این را می گویم که من برای اینها هیچ کاری نکرده ام اما هر کاری از دستم بر می آمده کرده ام. حدود 15 سال است ازدواج کرده ام، بحمداله همسر خوبی دارم و ایشان نیز از همه لحاظ به فکر پدر و مادر من هستند و خداوند شاهد و ناظر است . الان یک سال ونیم است به خاطر حق وناحق کردن مادرم در فامیل مجبور به قهر با آنان شدم . می دانم قهر چیز خوبی نیست اما تنها راه من همین بوده است. مادرم چون می داند من اهل خدا هستم از موقعیت پدر ومادری سوء استفاده می کند لطفا مرا راهنمایی کنید نمی خواهم آن دنیا شرمنده خدای خودم شوم.
پاسخ :
خدا وند متعال مقام بسیار بلندی برای پدر و مادر نسبت به فرزندان قرار داده است. در چهار آیه از آیات قرآن،به این مقام والا اشاره شده است.[1]
در سوره اسراء فرموده است: و خدای تو حكم فرموده كه جز او هیچ كس را نپرستید و درباره پدر و مادر نیكویی كنید و اگر یكی یا هر دو پیر و سالخورده شوند، كلمهای كه آنان را رنجیده خاطر كند بر زبان نیاورید و كمترین آزاری به آنها نرسانید و با ایشان با اكرام و احترام سخن بگویید و همواره بال و پرتواضع و تكریم را با كمال مهربانی نزدشان بگستران و بگو: پرودگارا ! همانگونه كه پدر و مادر مرا از كودكی به مهربانی بپروردند، تو در حق آنها رحمت و مهربانی فرما.
این بیان خداوند و قرار دادن امر و فرمان ایشان را بعد از امر و فرمان خودش دلالت بر عظمت ایشان و مقام بالای آنها دارد و لازم است فرزندان آنان را تکریم کنند و تکالیف خود را نسبت به آنان به خوبی انجام دهند.
وظائف فرزند نسبت به پدر و مادر:
1- شناخت حقوق آنها و دقت در ادای آن حقوق
امام سجاد(ع)در رساله حقوق میفرمایند: حق پدرت بر تو آن است كه بدانی او اصل تو و تو فرع اویی. اگر پدرت نبود تو نبودی؛ پس هرگاه در دلت خودپسندی راه یافت، بدان كه پدرت ریشه نعمت هایی است كه از آن برخورداری. خدای را سپاس گزار و شكر به جای آور. [2]
2- تواضع و خوشخویی و گشادهرویی در برابر آنان
3- تلاش برای تأمین حوایج و نیازهای آنان پیش از استمداد آنها
4- اطاعت از فرمانهای ایشان
حال اگر فرزند نسبت به انجام وظائف خود سهل انگاری کند و ارتباط خود را با ایشان قطع نماید با این کار اولاً قطع رحم کرده است که نزد پروردگار گناهی است بسیار مذموم و در ردیف شرك به خدا قرار دارد.[3] (امام سجاد (ع) فرمود كسى كه قطع رحم كند مورد لعن خدا قرار مىگیرد و از رحمت پروردگار دور مىشود[4]). ثانیاً با این کار خود موجب عاق والدین خواهد شد که در روایات بشدت مورد نکوهش قرار گرفته است و اگر خدای نخواسته پدر یا مادر فرزند خود را نفرین یا لعنت کنند فرزند روی سعادت را نخواهد دید.
زن نیز بر عهدۀ شوهر حقوقی دارد که عبارتند از:
1. تأمین مخارج همسر ازقبیل خوراك، پوشاك، اثاث منزل، و سایر نیازهای زندگی ( مطابق شئون زن )
2. پرداخت مهریه هر موقع زن آن را طلب كرد.
3. رعایت عدالت و انصاف در باره او در همۀ شئون زندگی .
4. صرف نظر كردن از اشتبا‌هات و لغزش‌های او .
5. احترام و تجلیل از او.
6. كمك به او در كارهای خانه
7- عدم اذیت و آزار او، قرآن در این‌باره می‌فرماید: یا به نیكی و خوشی آنان را نگه‌دارید و یا به نیكی رها كنید و روا نیست كه آنان را آزار دهید.[5]
8. حفظ آبرو و شخصیت او در غیاب و حضور، قرآن در این باره می‌فرماید: زنان جامه بستر و عفاف شما، و شما نیز لباس عفت آنها هستید.[6] همان طور كه لباس، انسان را از سرما و گرما و زشتی‌ها حفظ می‌كند، مرد نیز باید حافظ آبروی همسر باشد.
بعد از آشنایی به موارد بالا باید به این نکته توجه داشت که آنچه در موارد حل اختلاف (بویژه در بین آشنایان و نزدیکان) مهم است حفظ بی طرفی و نشان دادن خیر خواهی به حدی که برای طرفین قابل درک باشد و به این بی طرفی خیر خواهی شما اقرار داشته باشند.
با این مقدمه لازم است فرض های مسأله را مورد بررسی قرار دهیم:
1- این اختلاف ریشه و علت خاصی ندارد که باید سعی کرد با نهایت درایت و با حفظ بی طرفی از گسترش آن جلوگیری کرد. 2- این اختلاف دارای ریشه و علتی است در این صورت می توان با پیدا کردن آن راهی برای حل این اختلاف پیدا کرد. در واقع با از بین بردن اختلاف سابق این مشکل خود به خود از بین می رود.
3- ریشه و علت اختلاف را پیدا کرده اید ولی خود به تنهایی نمی توانید اختلاف را ازمیان بردارید در این فرض با کمک گرفتن از افراد بزرگتر و بی طرف فامیل و محل باید اختلاف بوجود آمده را حل نمود.
4- با کمک گرفتن از افراد بزرگتر و بی طرف فامیل و محل هم اختلاف برطرف نشد در این صورت شما باید حتی المقدور طوری برخورد کنید که نه مادر ناراحت شود نه همسر، به این شکل که وظائف خود را نسبت به مادر و همسر به طور کامل انجام دهید و نیکی خود را در حق پدر و مادر بیشتر و کامل تر کنید و از آنها بخواهید که برای حفظ زندگی شما از اختلافات خود دست بردارند. البته در همه موارد باید توجه داشت که این خداوند است که قلبها را به یکدیگر نزدیک می کند پس از او بسیار کمک بخواهید قطعا شما را در این کار یاری خواهد کرد.
در بعضی مواقع هم نمی توان کاری کرد که طرفین ماجرا ناراحت نشوند، بلکه باید یکی از آن دو طرف را بر دیگری ترجیح بدهد. در این صورت باید یکی از مادر یا همسر را بر دیگری ترجیح داد. در این حالت دو فرض پیش می آید:
1- مادر از فرزند خود خلاف شرع را بطلبد ، به این صورت که از نفوذ خود در فرزند استفاده کند و فرزندش را مخیر بین خود و همسر کند تا فرزند مجبور به انتخاب مادر شود و در حق همسر بی گناه خود ظلم کند، که طبق آیات و روایات فرزند مجبور به امتثال امر مادر نیست و می تواند از اطاعت امر مادر سر باز زند. قرآن در این باره می فرماید: "ما به انسان توصيه كرديم كه به پدر و مادرش نيكى كند، و اگر آن دو (مشرك باشند) و تلاش كنند كه براى من همتايى قائل شوى كه به آن علم ندارى، از آنها پيروى مكن"!.[7]
امام علی (ع) می فرمایند: " اطاعت از مخلوق (هر كس كه باشد) در انجام معصيت الاهي پذيرفتني نيست".[8] یا "حق پدر آن است كه فرزند در هر چيزي جز معصيت خداوند، از او پيروی كند".[9]
امام رضا (ع) در این باره می فرمایند: "نیکی به پدر و مادر واجب است، اگر چه مشرک باشند، ولی اگر امر به معصیت خداوند کردند، نباید از آنان اطاعت شود".[10]
2- مادر از فرزند خود خلاف شرع را نطلبد، به این صورت که فرزندش را بر کار غیر حرام اعم از مستحب یا مکروه یا مباح امر کند که در این صورت طبق نظر فقها اطاعت از مادر واجب می شود.
پی نوشتها:
1 بقره ، 83، نساء ، 36،انعام ، 151،اسراء ، 23، عنكبوت ، 8 ، لقمان ، 14، احقاف ، 15
[2]َ أَمَّا حَقُّ أَبِيكَ فَتَعْلَمُ أَنَّهُ أَصْلُكَ وَ أَنَّكَ فَرْعُهُ وَ أَنَّكَ لَوْلَاهُ لَمْ تَكُنْ فَمَهْمَا رَأَيْتَ فِي نَفْسِكَ مِمَّا يُعْجِبُكَ فَاعْلَمْ أَنَّ أَبَاكَ أَصْلُ النِّعْمَةِ عَلَيْكَ فِيهِ وَ احْمَدِ اللَّهَ وَ اشْكُرْهُ عَلَى قَدْرِ ذَلِك وَ لا قُوَّةَ إِلَّا بِاللَّه. بحارالأنوار، ج 71 ، ص 15
[3] نقطههاىآغازدراخلاقعملى، ص 550
[4] حضرت سجّاد عليه السلام به فرزندش امام محمّد باقر عليه السلام در ضمن وصاياى خود فرمود: [فرزندم] از دوستى با افرادى كه پيوند خويشاوندى را قطع نموده و نسبت به ارحام خود بدرفتارى مىكنند برحذر باش، كه من آنها را در سه جاى از قرآن ملعون يافتم.
[5] "فَأَمْسِكُوهُن‌َّ بِمَعْرُوف‌ٍ أَوْ سَرِّحُوهُن‌َّ بِمَعْرُوف‌ٍ وَلاَ تُمْسِكُوهُن‌َّ ضِرَارًا; بقره،231
[6] : "هُن‌َّ لِبَاس‌ٌ لَّكُم‌ْ وَأَنتُم‌ْ لِبَاس‌ٌ لَّهُن‌َّ; بقره،187
[7]. عنکبوت، 8؛ لقمان، 15، در این ادامۀ همین مطلب دارد: ولى با آن دو، در دنيا به طرز شايستهاى رفتار كن.
[8]. "لا طاعة لمخلوق في معصية الخالق"؛ نهج البلاغه، قصار الحكم، ش 165.
[9]. "اِنَّ لِلْوالِدِ عَلَي الْوَلَدِ حَقّاً … فَحَقُّ الْوالِدِ اَنْ يُطيعَهُ في كُلِّ شَيْءٍ اِلّا في مَعْصِيَةِ اللهِ"، نهج البلاغه، كلمات قصار، ش 399.
[10]. مجلسی، بحار الانوار، ج 71، ص 72.
http://farsi.islamquest.net
خدا وند متعال مقام بسیار بلندی برای پدر و مادر نسبت به فرزندان قرار داده است. در چهار آیه از آیات قرآن،به این مقام والا اشاره شده است.[1]
در سوره اسراء فرموده است: و خدای تو حكم فرموده كه جز او هیچ كس را نپرستید و درباره پدر و مادر نیكویی كنید و اگر یكی یا هر دو پیر و سالخورده شوند، كلمهای كه آنان را رنجیده خاطر كند بر زبان نیاورید و كمترین آزاری به آنها نرسانید و با ایشان با اكرام و احترام سخن بگویید و همواره بال و پرتواضع و تكریم را با كمال مهربانی نزدشان بگستران و بگو: پرودگارا ! همانگونه كه پدر و مادر مرا از كودكی به مهربانی بپروردند، تو در حق آنها رحمت و مهربانی فرما.
این بیان خداوند و قرار دادن امر و فرمان ایشان را بعد از امر و فرمان خودش دلالت بر عظمت ایشان و مقام بالای آنها دارد و لازم است فرزندان آنان را تکریم کنند و تکالیف خود را نسبت به آنان به خوبی انجام دهند.
وظائف فرزند نسبت به پدر و مادر:
1- شناخت حقوق آنها و دقت در ادای آن حقوق
امام سجاد(ع)در رساله حقوق میفرمایند: حق پدرت بر تو آن است كه بدانی او اصل تو و تو فرع اویی. اگر پدرت نبود تو نبودی؛ پس هرگاه در دلت خودپسندی راه یافت، بدان كه پدرت ریشه نعمت هایی است كه از آن برخورداری. خدای را سپاس گزار و شكر به جای آور. [2]
2- تواضع و خوشخویی و گشادهرویی در برابر آنان
3- تلاش برای تأمین حوایج و نیازهای آنان پیش از استمداد آنها
4- اطاعت از فرمانهای ایشان
حال اگر فرزند نسبت به انجام وظائف خود سهل انگاری کند و ارتباط خود را با ایشان قطع نماید با این کار اولاً قطع رحم کرده است که نزد پروردگار گناهی است بسیار مذموم و در ردیف شرك به خدا قرار دارد.[3] (امام سجاد (ع) فرمود كسى كه قطع رحم كند مورد لعن خدا قرار مىگیرد و از رحمت پروردگار دور مىشود[4]). ثانیاً با این کار خود موجب عاق والدین خواهد شد که در روایات بشدت مورد نکوهش قرار گرفته است و اگر خدای نخواسته پدر یا مادر فرزند خود را نفرین یا لعنت کنند فرزند روی سعادت را نخواهد دید.
زن نیز بر عهدۀ شوهر حقوقی دارد که عبارتند از:
1. تأمین مخارج همسر ازقبیل خوراك، پوشاك، اثاث منزل، و سایر نیازهای زندگی ( مطابق شئون زن )
2. پرداخت مهریه هر موقع زن آن را طلب كرد.
3. رعایت عدالت و انصاف در باره او در همۀ شئون زندگی .
4. صرف نظر كردن از اشتبا‌هات و لغزش‌های او .
5. احترام و تجلیل از او.
6. كمك به او در كارهای خانه
7- عدم اذیت و آزار او، قرآن در این‌باره می‌فرماید: یا به نیكی و خوشی آنان را نگه‌دارید و یا به نیكی رها كنید و روا نیست كه آنان را آزار دهید.[5]
8. حفظ آبرو و شخصیت او در غیاب و حضور، قرآن در این باره می‌فرماید: زنان جامه بستر و عفاف شما، و شما نیز لباس عفت آنها هستید.[6] همان طور كه لباس، انسان را از سرما و گرما و زشتی‌ها حفظ می‌كند، مرد نیز باید حافظ آبروی همسر باشد.
بعد از آشنایی به موارد بالا باید به این نکته توجه داشت که آنچه در موارد حل اختلاف (بویژه در بین آشنایان و نزدیکان) مهم است حفظ بی طرفی و نشان دادن خیر خواهی به حدی که برای طرفین قابل درک باشد و به این بی طرفی خیر خواهی شما اقرار داشته باشند.
با این مقدمه لازم است فرض های مسأله را مورد بررسی قرار دهیم:
1- این اختلاف ریشه و علت خاصی ندارد که باید سعی کرد با نهایت درایت و با حفظ بی طرفی از گسترش آن جلوگیری کرد. 2- این اختلاف دارای ریشه و علتی است در این صورت می توان با پیدا کردن آن راهی برای حل این اختلاف پیدا کرد. در واقع با از بین بردن اختلاف سابق این مشکل خود به خود از بین می رود.
3- ریشه و علت اختلاف را پیدا کرده اید ولی خود به تنهایی نمی توانید اختلاف را ازمیان بردارید در این فرض با کمک گرفتن از افراد بزرگتر و بی طرف فامیل و محل باید اختلاف بوجود آمده را حل نمود.
4- با کمک گرفتن از افراد بزرگتر و بی طرف فامیل و محل هم اختلاف برطرف نشد در این صورت شما باید حتی المقدور طوری برخورد کنید که نه مادر ناراحت شود نه همسر، به این شکل که وظائف خود را نسبت به مادر و همسر به طور کامل انجام دهید و نیکی خود را در حق پدر و مادر بیشتر و کامل تر کنید و از آنها بخواهید که برای حفظ زندگی شما از اختلافات خود دست بردارند. البته در همه موارد باید توجه داشت که این خداوند است که قلبها را به یکدیگر نزدیک می کند پس از او بسیار کمک بخواهید قطعا شما را در این کار یاری خواهد کرد.
در بعضی مواقع هم نمی توان کاری کرد که طرفین ماجرا ناراحت نشوند، بلکه باید یکی از آن دو طرف را بر دیگری ترجیح بدهد. در این صورت باید یکی از مادر یا همسر را بر دیگری ترجیح داد. در این حالت دو فرض پیش می آید:
1- مادر از فرزند خود خلاف شرع را بطلبد ، به این صورت که از نفوذ خود در فرزند استفاده کند و فرزندش را مخیر بین خود و همسر کند تا فرزند مجبور به انتخاب مادر شود و در حق همسر بی گناه خود ظلم کند، که طبق آیات و روایات فرزند مجبور به امتثال امر مادر نیست و می تواند از اطاعت امر مادر سر باز زند. قرآن در این باره می فرماید: "ما به انسان توصيه كرديم كه به پدر و مادرش نيكى كند، و اگر آن دو (مشرك باشند) و تلاش كنند كه براى من همتايى قائل شوى كه به آن علم ندارى، از آنها پيروى مكن"!.[7]
امام علی (ع) می فرمایند: " اطاعت از مخلوق (هر كس كه باشد) در انجام معصيت الاهي پذيرفتني نيست".[8] یا "حق پدر آن است كه فرزند در هر چيزي جز معصيت خداوند، از او پيروی كند".[9]
امام رضا (ع) در این باره می فرمایند: "نیکی به پدر و مادر واجب است، اگر چه مشرک باشند، ولی اگر امر به معصیت خداوند کردند، نباید از آنان اطاعت شود".[10]
2- مادر از فرزند خود خلاف شرع را نطلبد، به این صورت که فرزندش را بر کار غیر حرام اعم از مستحب یا مکروه یا مباح امر کند که در این صورت طبق نظر فقها اطاعت از مادر واجب می شود.
پی نوشتها:
1 بقره ، 83، نساء ، 36،انعام ، 151،اسراء ، 23، عنكبوت ، 8 ، لقمان ، 14، احقاف ، 15
[2]َ أَمَّا حَقُّ أَبِيكَ فَتَعْلَمُ أَنَّهُ أَصْلُكَ وَ أَنَّكَ فَرْعُهُ وَ أَنَّكَ لَوْلَاهُ لَمْ تَكُنْ فَمَهْمَا رَأَيْتَ فِي نَفْسِكَ مِمَّا يُعْجِبُكَ فَاعْلَمْ أَنَّ أَبَاكَ أَصْلُ النِّعْمَةِ عَلَيْكَ فِيهِ وَ احْمَدِ اللَّهَ وَ اشْكُرْهُ عَلَى قَدْرِ ذَلِك وَ لا قُوَّةَ إِلَّا بِاللَّه. بحارالأنوار، ج 71 ، ص 15
[3] نقطههاىآغازدراخلاقعملى، ص 550
[4] حضرت سجّاد عليه السلام به فرزندش امام محمّد باقر عليه السلام در ضمن وصاياى خود فرمود: [فرزندم] از دوستى با افرادى كه پيوند خويشاوندى را قطع نموده و نسبت به ارحام خود بدرفتارى مىكنند برحذر باش، كه من آنها را در سه جاى از قرآن ملعون يافتم.
[5] "فَأَمْسِكُوهُن‌َّ بِمَعْرُوف‌ٍ أَوْ سَرِّحُوهُن‌َّ بِمَعْرُوف‌ٍ وَلاَ تُمْسِكُوهُن‌َّ ضِرَارًا; بقره،231
[6] : "هُن‌َّ لِبَاس‌ٌ لَّكُم‌ْ وَأَنتُم‌ْ لِبَاس‌ٌ لَّهُن‌َّ; بقره،187
[7]. عنکبوت، 8؛ لقمان، 15، در این ادامۀ همین مطلب دارد: ولى با آن دو، در دنيا به طرز شايستهاى رفتار كن.
[8]. "لا طاعة لمخلوق في معصية الخالق"؛ نهج البلاغه، قصار الحكم، ش 165.
[9]. "اِنَّ لِلْوالِدِ عَلَي الْوَلَدِ حَقّاً … فَحَقُّ الْوالِدِ اَنْ يُطيعَهُ في كُلِّ شَيْءٍ اِلّا في مَعْصِيَةِ اللهِ"، نهج البلاغه، كلمات قصار، ش 399.
[10]. مجلسی، بحار الانوار، ج 71، ص 72.
http://farsi.islamquest.net
