پرسش :
چه کسانی به نوبختی و کیفیت خرج اموال به دست آمده شک کردند و انگیزه آنها چه بود؟
پاسخ :
به اعتقاد امامیه، امام دوازدهم شیعه دو غیبت دارد: غیبت صغرا که از سال 260 ه. ق شروع می شود و در سال 329 ق، پایان می پذیرد و پس از آن غیبت کبرای حضرت شروع می شود که هنوز هم ادامه دارد.
در دوران غیبت صغرا حضرت ولی عصر (عج) به وسیله چهار نایب خاص خود با مردم مرتبط بودند که به ترتیب توسط حضرت به سفارت ایشان منصوب گشتند.
نایب سوم حضرت، حسین بن روح نوبختی بود حدود 21 سال؛ یعنی از سال 305 ق، تا سال 326 ق نیابت حضرت ولی عصر (عج) را عهده دار بود. حسين بن روح نوبختى، از طايفۀ بنو نوبخت قم بود، او در زمان نخستين نايب و سفير خاص حضرت حجت (عج) به بغداد مهاجرت كرد.[1]
حسینبن روح چندی پس از انتصاب به نیابت خاص امام (ع)، مجبور شد مخفی شود و پنج سال از مدت سفارت خود، یعنی سالهای 312 ـ 317 قمری را در زندان مقتدر، خلیفۀ عباسی گذراند.[2]
منکران نیابت نوبختی
به جهت انتساب حسین بن روح به خاندان نوبختی و نفوذ آنها در دربار عباسی و همچنین به خاطر در رأس کار بودن برخی از خاندان فرات که متمایل به شیعه و طرفدار آنها بودند، در اوایل کارش با مانعی از طرف حکومت مواجه نبود و از طرفی با تأکیدهای فراوان محمّد بن عثمان که در هنگام وفات بر انتصاب ایشان انجام داده بود، عموم شیعیان و خواص نیز، در نیابت ایشان دچار شک و ابهام نشدند. از این رو منکران نیابت آن بزرگوار کم بودند برخی نیز پس از روشن شدن حقیقت از انکار خود برگشتند.
در زیر به دو مورد از منکران ایشان پرداخته می شود:
الف. شلمغانی و پیروان او:
او ابتدا دانشمندى صحيح الاعتقاد و فردى صالح بود. كتاب هایى؛ نظير «التكليف»،«العصمة»، «الزاهر بالحجج العقلية»،«المباهلة»،«االاوصياء» و غير آنها به او منسوب است. وى تا جايى مورد اعتماد بود كه بنا به نوشتۀ شیخ طوسی، در دوران اختفای حسين بن روح نوبختی از حکومت وقت، وی از یاران حسين بن روح، سفیر و رابط او با مردم بود.[3]
برخی احتمال داده اند که حتی شلمغانی در دستگیری و زندانی شدن نوبختی دست داشته است. شلمغانی در زمانی که حسین روح پنهان میزیست، به عقاید غلو گرایید و به تبلیغ این عقاید پرداخت. ابتدا قصد داشت خود را به جای حسینبن روح، نایب خاص امام، معرفی کند، بعد فراتر رفت و دعوای نبوت و الوهیت کرد. ابن مسکویه در مورد قدرت یافتن شلمغانی چنین مینویسد: "ابوجعفر محمدبن علی شلمغانی معروف به ابن ابیالعزاقر مدعی بود که لاهوت در او حلول کرده است".[4]
وقتی خبر به حسینبن روح رسید، ابتدا برای بنی بسطام ـ قبیلهای که پیرو شلمغانی بودند ـ پیام فرستاد که از او دوری کنند، سپس نامهای به آنها نوشت و آنان را از پیروی شلمغانی نهی کرد.
بنا بر نظر امامیه در ذیالحجه سال 312 قمری در حالی که حسینبن روح در زندان بود، توقیعی از جانب امام مهدی (عج) بر ضد شلمغانی صادر شد.[5]
انگیزه انحراف شلمغانی:
سه عامل را از اسباب انحراف شلمغانی شمرده اند:
1.سودجویی و طمع در اموال و سهم امامی که شیعیان به نواب میدادند. [6]
2. حسادت[7]
3. جاهطلبیِ سیاسی[8]
ب. محمد بن فضل موصلی:
یکی دیگر از منکران نیابت حسین بن روح، محمّد بن فضل موصلی است که در سال 307 ق. منکر نیابت ایشان شد، ولی با راهنماییهای حسن بن علی و جناء و مشاهدۀ بعضی امور از حسین بن روح از انکار خویش برگشت که جریان توبه و بازگشت او در کتاب "الغیبة" مرحوم شیخ طوسی بیان شده است.[9]
علت انکار او ظاهرا عدم آگاهی و شبهه ای بود که بر وی رخ داده بود؛ زیرا در نحوه مصرف اموال و سهم امام (ع) اعتراض داشت و می گفت: "این اموال در موارد خود مصرف نمی شود و به مستحقین نمی رسد".[10]
پی نوشتها:
[1]. جاسم حسین، تاریخ سیاسی غیبت امام دوازدهم، ص 192، ترجمه، آیت اللهی، محمدتقی، امیرکبیر، تهران، 1367.
[2]. الذهبی، تاریخ الاسلام، ص 191؛محمدبن احمدبن عثمان، تاریخ الاسلام و وفیات المشاهیر و الاعلام، حوادث و وفیات 321 ـ 330، تحقیق، عمر عبدالسلام تدمری، بیروت، دارالکتاب العربی، 1413ق.
[3]. طوسی، محمدبن حسن، الغیبة، تحقیق عباداللّه الطهرانی و علی احمد ناصح، ص 303 و 324، قم، مؤسسة المعارف الاسلامیة، 1411ق.
[4]. ابن مسکویه، تجارب الامم، ابو علی احمدبن محمد؛ تجاربالامم، ج1، ص123، شرکة التمدن الصناعیة، مصر،1333ق.
[5]. الغیبة، ص 410 ـ 411.
[6]. قزوینی، محمدکاظم، الامام المهدی من المهد الی الظهور، ص 200، بیروت، الوفاء، 1405ق.
[7]. نجاشی، ابوالعباس احمدبن علی، الرجال، ص 293، بمبئی، 1317ق ؛ الصدر، محمد، تاریخ الغیبة الصغری، ص 514، اصفهان، مکتبة امیرالمؤمنین، 1362.
[8]. تاریخ سیاسی غیبت امام دوازدهم، ص 200.
[9]. الغیبة، ص 316- 315، ح 264.
[10]. همان.
منبع: http://farsi.islamquest.net
به اعتقاد امامیه، امام دوازدهم شیعه دو غیبت دارد: غیبت صغرا که از سال 260 ه. ق شروع می شود و در سال 329 ق، پایان می پذیرد و پس از آن غیبت کبرای حضرت شروع می شود که هنوز هم ادامه دارد.
در دوران غیبت صغرا حضرت ولی عصر (عج) به وسیله چهار نایب خاص خود با مردم مرتبط بودند که به ترتیب توسط حضرت به سفارت ایشان منصوب گشتند.
نایب سوم حضرت، حسین بن روح نوبختی بود حدود 21 سال؛ یعنی از سال 305 ق، تا سال 326 ق نیابت حضرت ولی عصر (عج) را عهده دار بود. حسين بن روح نوبختى، از طايفۀ بنو نوبخت قم بود، او در زمان نخستين نايب و سفير خاص حضرت حجت (عج) به بغداد مهاجرت كرد.[1]
حسینبن روح چندی پس از انتصاب به نیابت خاص امام (ع)، مجبور شد مخفی شود و پنج سال از مدت سفارت خود، یعنی سالهای 312 ـ 317 قمری را در زندان مقتدر، خلیفۀ عباسی گذراند.[2]
منکران نیابت نوبختی
به جهت انتساب حسین بن روح به خاندان نوبختی و نفوذ آنها در دربار عباسی و همچنین به خاطر در رأس کار بودن برخی از خاندان فرات که متمایل به شیعه و طرفدار آنها بودند، در اوایل کارش با مانعی از طرف حکومت مواجه نبود و از طرفی با تأکیدهای فراوان محمّد بن عثمان که در هنگام وفات بر انتصاب ایشان انجام داده بود، عموم شیعیان و خواص نیز، در نیابت ایشان دچار شک و ابهام نشدند. از این رو منکران نیابت آن بزرگوار کم بودند برخی نیز پس از روشن شدن حقیقت از انکار خود برگشتند.
در زیر به دو مورد از منکران ایشان پرداخته می شود:
الف. شلمغانی و پیروان او:
او ابتدا دانشمندى صحيح الاعتقاد و فردى صالح بود. كتاب هایى؛ نظير «التكليف»،«العصمة»، «الزاهر بالحجج العقلية»،«المباهلة»،«االاوصياء» و غير آنها به او منسوب است. وى تا جايى مورد اعتماد بود كه بنا به نوشتۀ شیخ طوسی، در دوران اختفای حسين بن روح نوبختی از حکومت وقت، وی از یاران حسين بن روح، سفیر و رابط او با مردم بود.[3]
برخی احتمال داده اند که حتی شلمغانی در دستگیری و زندانی شدن نوبختی دست داشته است. شلمغانی در زمانی که حسین روح پنهان میزیست، به عقاید غلو گرایید و به تبلیغ این عقاید پرداخت. ابتدا قصد داشت خود را به جای حسینبن روح، نایب خاص امام، معرفی کند، بعد فراتر رفت و دعوای نبوت و الوهیت کرد. ابن مسکویه در مورد قدرت یافتن شلمغانی چنین مینویسد: "ابوجعفر محمدبن علی شلمغانی معروف به ابن ابیالعزاقر مدعی بود که لاهوت در او حلول کرده است".[4]
وقتی خبر به حسینبن روح رسید، ابتدا برای بنی بسطام ـ قبیلهای که پیرو شلمغانی بودند ـ پیام فرستاد که از او دوری کنند، سپس نامهای به آنها نوشت و آنان را از پیروی شلمغانی نهی کرد.
بنا بر نظر امامیه در ذیالحجه سال 312 قمری در حالی که حسینبن روح در زندان بود، توقیعی از جانب امام مهدی (عج) بر ضد شلمغانی صادر شد.[5]
انگیزه انحراف شلمغانی:
سه عامل را از اسباب انحراف شلمغانی شمرده اند:
1.سودجویی و طمع در اموال و سهم امامی که شیعیان به نواب میدادند. [6]
2. حسادت[7]
3. جاهطلبیِ سیاسی[8]
ب. محمد بن فضل موصلی:
یکی دیگر از منکران نیابت حسین بن روح، محمّد بن فضل موصلی است که در سال 307 ق. منکر نیابت ایشان شد، ولی با راهنماییهای حسن بن علی و جناء و مشاهدۀ بعضی امور از حسین بن روح از انکار خویش برگشت که جریان توبه و بازگشت او در کتاب "الغیبة" مرحوم شیخ طوسی بیان شده است.[9]
علت انکار او ظاهرا عدم آگاهی و شبهه ای بود که بر وی رخ داده بود؛ زیرا در نحوه مصرف اموال و سهم امام (ع) اعتراض داشت و می گفت: "این اموال در موارد خود مصرف نمی شود و به مستحقین نمی رسد".[10]
پی نوشتها:
[1]. جاسم حسین، تاریخ سیاسی غیبت امام دوازدهم، ص 192، ترجمه، آیت اللهی، محمدتقی، امیرکبیر، تهران، 1367.
[2]. الذهبی، تاریخ الاسلام، ص 191؛محمدبن احمدبن عثمان، تاریخ الاسلام و وفیات المشاهیر و الاعلام، حوادث و وفیات 321 ـ 330، تحقیق، عمر عبدالسلام تدمری، بیروت، دارالکتاب العربی، 1413ق.
[3]. طوسی، محمدبن حسن، الغیبة، تحقیق عباداللّه الطهرانی و علی احمد ناصح، ص 303 و 324، قم، مؤسسة المعارف الاسلامیة، 1411ق.
[4]. ابن مسکویه، تجارب الامم، ابو علی احمدبن محمد؛ تجاربالامم، ج1، ص123، شرکة التمدن الصناعیة، مصر،1333ق.
[5]. الغیبة، ص 410 ـ 411.
[6]. قزوینی، محمدکاظم، الامام المهدی من المهد الی الظهور، ص 200، بیروت، الوفاء، 1405ق.
[7]. نجاشی، ابوالعباس احمدبن علی، الرجال، ص 293، بمبئی، 1317ق ؛ الصدر، محمد، تاریخ الغیبة الصغری، ص 514، اصفهان، مکتبة امیرالمؤمنین، 1362.
[8]. تاریخ سیاسی غیبت امام دوازدهم، ص 200.
[9]. الغیبة، ص 316- 315، ح 264.
[10]. همان.
منبع: http://farsi.islamquest.net
