پرسش :
مراحل و سطوح مختلف دين كدامند؟
پاسخ :
براى دين چهار مرحله مى توان تصور نمود كه مراحل اصلى آن عبارتند از:
أ - دين نفس الامرى:
آنچه در علم الهى و مشيّت ربانى براى هدايت انسان به سوى رستگارى وجود دارد، دين نفس الامرى است. به ديگر سخن، دين نفس الأمرى مسير بين مبدأ و منتهاى آدمى است. مبدأ انسان به گفته ى قرآن معرفت صفر است: و اللّه أخرجكم من بطون أمّهاتكم لا تعلمون شيئاً[1]، (خداوند شما را از شكم مادرانتان خارج كرد، در حالى كه هيچ نمى دانستيد)، و منتهاى او بنا برآيه ى: (ما خلقت الجنّ و الإنس إلاّ ليعبدون[2]؛ جنّ و آدم را جز براى عبادت نيافريدم.)، معرفت بى نهايت است، زيرا عبادت نتيجه ى معرفت مى باشد و هر كس به اندازهاى عبادت مىكند كه معرفت دارد. از اين رو، صدرالمتألهين در تفسير اين آيه مى گويد: جنّ و آدم را جز براى دانستن نيافريدم[3] و چون خداوند بى نهايت است، امكان معرفت به او نيز تا بى نهايت امتداد دارد. دين نفس الامرى نسخهى رستگارى بشر در لوح محفوظ و مسير بين اين آغاز و انجام است و حقيقتى عينى و واقعيتى ثبوتى مى باشد.
ب - دين مُرسَل:
آنچه از سوى خداوند متعال براى هدايت انسان به سوى رستگارى به واسطه ى رسولان الهى ارسال شده است، «دين مرسل» را تشكيل مى دهد. به ديگر سخن، دين مرسل بخش يا تمام دين نفس الأمرى است كه از طريق وحى در اختيار پيامبران الهى گذاشته مى شود تا به آدميان برسانند.
هر چند اين نامها ناآشنا مىنمايد، ولى توجه به حقيقت دين و آنچه در صحنه ى تاريخ اتفاق افتاده، به سادگى وجود چنين مراتبى را آشكار مى سازد: خداوند كه آدمى را خلق كرد، و از آغاز و انجامش آگاه بود، براى سعادت و فلاح اين موجود راهى روشن داشت (دين نفس الامرى) كه در هر زمان بخشى از آن نسخه ى الهى را براى آدميان به وسيله ى رسولان فرو فرستاد (دين مرسل).
ما در كاربردهاى مختلف لفظ «دين» نيز مى توانيم اين مراتب را باز يابيم: هنگامى كه از دين يگانه ى الهى سخن مى گوييم و آن را اسلام مى دانيم (ان الدين عندالله الاسلام)، يا عقايد ناصحيح را از ساحت دين، خارج مى شماريم، به دين نفس الامرى توجه داريم. وقتى مى گوييم: دين حضرت ابراهيم عليه السلام توحيدى بود. در دين حضرت موسى عليه السلام احكام سختى وجود داشت. دين اسلام دين خاتم است، دين اسلام ناسخ اديان گذشته است. در تمام اين جملات مراد ما از دين، دين مرسل است. بى توجه به مراتب دين و كاربردهاى لفظ آن، گاه كژتابى هاى غريبى را در تفهيم و تفهّم به دنبال دارد.
يادآور مىشويم كه دو مرحله ى دين مكشوف و دين نهادى نيز از مراحل ديگر دين به حساب مى آيند.
منابع مطالعه بيشتر:
1. مهدى هادوى تهرانى، ولايت و ديانت، مؤسسه فرهنگى خانه خرد، قم، چاپ دوم، 1380.
2. مهدى هادوى تهرانى، مبانى كلامى اجتهاد، مؤسسه فرهنگى خانه خرد، قم، چاپ اول، 1377.
3. مهدى هادوى تهرانى، مكتب و نظام اقتصادى اسلام، قم، مؤسسه فرهنگى خانه خرد، چاپ اول، 1378.
پی نوشتها:
[1] نحل، 78.
[2] ذاريات ،56.
[3] ر.ك: صدرالمتألهين، الاسفار الاربعة، ج 3 ، ص 515.
منبع: hislamquest.net
براى دين چهار مرحله مى توان تصور نمود كه مراحل اصلى آن عبارتند از:
أ - دين نفس الامرى:
آنچه در علم الهى و مشيّت ربانى براى هدايت انسان به سوى رستگارى وجود دارد، دين نفس الامرى است. به ديگر سخن، دين نفس الأمرى مسير بين مبدأ و منتهاى آدمى است. مبدأ انسان به گفته ى قرآن معرفت صفر است: و اللّه أخرجكم من بطون أمّهاتكم لا تعلمون شيئاً[1]، (خداوند شما را از شكم مادرانتان خارج كرد، در حالى كه هيچ نمى دانستيد)، و منتهاى او بنا برآيه ى: (ما خلقت الجنّ و الإنس إلاّ ليعبدون[2]؛ جنّ و آدم را جز براى عبادت نيافريدم.)، معرفت بى نهايت است، زيرا عبادت نتيجه ى معرفت مى باشد و هر كس به اندازهاى عبادت مىكند كه معرفت دارد. از اين رو، صدرالمتألهين در تفسير اين آيه مى گويد: جنّ و آدم را جز براى دانستن نيافريدم[3] و چون خداوند بى نهايت است، امكان معرفت به او نيز تا بى نهايت امتداد دارد. دين نفس الامرى نسخهى رستگارى بشر در لوح محفوظ و مسير بين اين آغاز و انجام است و حقيقتى عينى و واقعيتى ثبوتى مى باشد.
ب - دين مُرسَل:
آنچه از سوى خداوند متعال براى هدايت انسان به سوى رستگارى به واسطه ى رسولان الهى ارسال شده است، «دين مرسل» را تشكيل مى دهد. به ديگر سخن، دين مرسل بخش يا تمام دين نفس الأمرى است كه از طريق وحى در اختيار پيامبران الهى گذاشته مى شود تا به آدميان برسانند.
هر چند اين نامها ناآشنا مىنمايد، ولى توجه به حقيقت دين و آنچه در صحنه ى تاريخ اتفاق افتاده، به سادگى وجود چنين مراتبى را آشكار مى سازد: خداوند كه آدمى را خلق كرد، و از آغاز و انجامش آگاه بود، براى سعادت و فلاح اين موجود راهى روشن داشت (دين نفس الامرى) كه در هر زمان بخشى از آن نسخه ى الهى را براى آدميان به وسيله ى رسولان فرو فرستاد (دين مرسل).
ما در كاربردهاى مختلف لفظ «دين» نيز مى توانيم اين مراتب را باز يابيم: هنگامى كه از دين يگانه ى الهى سخن مى گوييم و آن را اسلام مى دانيم (ان الدين عندالله الاسلام)، يا عقايد ناصحيح را از ساحت دين، خارج مى شماريم، به دين نفس الامرى توجه داريم. وقتى مى گوييم: دين حضرت ابراهيم عليه السلام توحيدى بود. در دين حضرت موسى عليه السلام احكام سختى وجود داشت. دين اسلام دين خاتم است، دين اسلام ناسخ اديان گذشته است. در تمام اين جملات مراد ما از دين، دين مرسل است. بى توجه به مراتب دين و كاربردهاى لفظ آن، گاه كژتابى هاى غريبى را در تفهيم و تفهّم به دنبال دارد.
يادآور مىشويم كه دو مرحله ى دين مكشوف و دين نهادى نيز از مراحل ديگر دين به حساب مى آيند.
منابع مطالعه بيشتر:
1. مهدى هادوى تهرانى، ولايت و ديانت، مؤسسه فرهنگى خانه خرد، قم، چاپ دوم، 1380.
2. مهدى هادوى تهرانى، مبانى كلامى اجتهاد، مؤسسه فرهنگى خانه خرد، قم، چاپ اول، 1377.
3. مهدى هادوى تهرانى، مكتب و نظام اقتصادى اسلام، قم، مؤسسه فرهنگى خانه خرد، چاپ اول، 1378.
پی نوشتها:
[1] نحل، 78.
[2] ذاريات ،56.
[3] ر.ك: صدرالمتألهين، الاسفار الاربعة، ج 3 ، ص 515.
منبع: hislamquest.net
