پرسش :
در آیه 120 سورۀ شعراء پس از بیان نجات حضرت نوح میفرماید: "ثمّ اغرقنا بعدُ الباقین". با توجّه به این که "ثمّ" به معنای سپس و متضمّن معنای "بعد" است؛ چرا باز کلمۀ بعد تکرار شده است؟ مخصوصاً این که در ترجمه ها و تفسیرها نیز طوری تفسیر شده است که با "ثمّ اغرقنا الباقین" هیچ فرقی ندارد، در نتیجه به نظر میرسد کلمۀ "بعد" را زائد حساب کردهاند.
پاسخ :
در ابتدای پاسخ، توجه شما را به این نکتۀ مهم جلب می کنیم که عقیدۀ ما مبنی بر نبودن کلمات و جملات زائد در قرآن، بدین معنا نیست که هیچ گاه نمی توانیم به جمله و یا کلمه ای در این کتاب مقدس برخورد کنیم که سابقاً با همان لفظ و یا با عبارت دیگری با همان معنا و مفهوم، در جای دیگری تکرار شده باشد.
شما، یک عبارت کاملاً مشابهی، چون: "وَ إِنْ تَعُدُّوا نِعْمَةَ اللَّهِ لا تُحْصُوها" را در دو سورۀ مختلف قرآن می یابید،[1] بلکه آیۀ: "فَبِأَيِّ آلاءِ رَبِّكُما تُكَذِّبان" 31 بار تنها در سورۀ رحمن و آیۀ: " وَيْلٌ يَوْمَئِذٍ لِلْمُكَذِّبين" ده بار تنها در سورۀ مرسلات تکرار شده است. در ضمن، استفاده از دو واژۀ "ثم" و "بعد" نیز اختصاصی به آیۀ مورد پرسشتان نداشته و در بسیاری دیگر از آیات قرآن نیز می توانیم این دو واژه را در پی هم مشاهده کنیم.[2]
به این نکته نیز دقت فرمایید که اگرچه زیاده گویی به دور از بلاغت بوده و مطلوب نیست، اما اختصار بیش از حد نیز به زیبایی و شیوایی کلام، لطمه وارد می سازد و به تعبیر دانشمندان علم بلاغت، کلامی نیکو است که در آن نه "اطناب ممل"[3] باشد و نه "ایجاز مخل".[4] براین اساس، تکرار یک عبارت، اگر با هدف هایی؛ چون تأکید، زیبایی، آهنگین کردن و ... انجام شود، هیچ ایرادی نداشته و در انتقال بهتر مطالب نیز کمک خواهد کرد. به تعبیر یکی از مفسران: "تكرار آيه فَبِأَيِّ آلاءِ رَبِّكُما تُكَذِّبانِ، آن هم در مقطع هاى كوتاه، آهنگ جالب و زيبايى به سوره داده، و چون با محتواى زيبايش آميخته مىشود، جاذبه خيره كنندهاى پيدا مىكند.[5]
با این وجود، می توان توجیهات دیگری را نیز برای آوردن واژۀ "بعد" به دنبال واژۀ "ثم" بیان کرد، از جمله:
در دو آیۀ مذکور ("فَأَنْجَيْناهُ وَ مَنْ مَعَهُ فِي الْفُلْكِ الْمَشْحُونِ* ثُمَّ أَغْرَقْنا بَعْدُ الْباقينَ") "فاء" و "واو" عاطفه هستند، "من" اسم موصول در محلّ نصب معطوف بر ضمير غائب، مفعول أنجينا "في الفلك" جار و مجرور متعلّق به صلۀ محذوف است. جملۀ "أنجيناه ..." محلّش اعراب ندارد و عطف بر جملۀ قبل است.[6] "ثمّ" حرف عطف برای تراخي و "أغرقنا" فعل و فاعل و "بعد" ظرف زمان مبنی بر ضمّ است؛ زیرا لفظاً مضاف نیست (گرچه در معنا مضاف است).[7]
پس "ثمّ" حرف عطف است برای تراخی و مهلت؛ زیرا گفته اند: كلمه "ثمّ" به معناى تراخى در زمان و تراخى در رتبه و مقام است.[8]
در نتیجه از کلمۀ "ثمّ" بعدیّت فهمیده نمی شود؛ زیرا چه بسا گفته شود این عطف بر اساس تقدم رتبی است نه زمانی، اما پس از بیان کلمۀ "بعد" که ظرف (و در آیه ظرف زمان) است به دنبال هم و پی در پی بودن از آن استفاده می شود.
ظاهراً این گونه استعمالات در تمام زبان ها وجود دارد؛ مثلاً در زبان فارسی تاجری که به عربستان سفر کرده می گوید: در عربستان به زیارت خانۀ خدا مشرف شدم آن گاه بعد از آن، قبر پیامبر را زیارت کردم.
بنابر این در این صورت عبارت "بعد از آن" قید توضیحی برای کلمۀ "سپس" به حساب می آید.
بر این اساس معنای آیۀ شریفه چنین است:
ما، او (نوح) و كسانى را كه با او بودند، در آن كشتى كه پر (از انسان و انواع حيوانات) بود، رهايى بخشيديم آن گاه باقى آن قوم سركش را پس از نجات نوح و مؤمنان به دريا غرق كرديم.
پی نوشتها:
[1] ابراهیم، 34؛ نحل، 16.
[2] بقره، 52،56، 64، 74؛ آل عمران، 154 و ... .
[3] زیاده گویی که موجب ملالت شود.
[4] کم گویی که عبارت را نازیبا کند.
[5] مکارم شیرازی، ناصر، تفسیر نمونه، ج 23، ص 92، دار الکتب الاسلامیة، تهران، 1374 هـ ش.
[6] صافى، محمود بن عبد الرحيم، الجدول في إعراب القرآن، ج 19، ص 102، ناشر: دار الرشيد مؤسسة الإيمان، دمشق بيروت، 1418 ق.
[7] درويش، محيى الدين، إعراب القرآن و بيانه، ج 7، ص 101، دار الارشاد، سوريه، چاپ چهارم، 1415 ق.
[8] حسينى جرجانى، سيد امير ابوالفتوح، آيات الأحكام (الجرجاني)، ج 2، ص 705، انتشارات نويد، تهران، چاپ اول، 1404 ق، با اندکی تصرف.
منبع: http://farsi.islamquest.net
در ابتدای پاسخ، توجه شما را به این نکتۀ مهم جلب می کنیم که عقیدۀ ما مبنی بر نبودن کلمات و جملات زائد در قرآن، بدین معنا نیست که هیچ گاه نمی توانیم به جمله و یا کلمه ای در این کتاب مقدس برخورد کنیم که سابقاً با همان لفظ و یا با عبارت دیگری با همان معنا و مفهوم، در جای دیگری تکرار شده باشد.
شما، یک عبارت کاملاً مشابهی، چون: "وَ إِنْ تَعُدُّوا نِعْمَةَ اللَّهِ لا تُحْصُوها" را در دو سورۀ مختلف قرآن می یابید،[1] بلکه آیۀ: "فَبِأَيِّ آلاءِ رَبِّكُما تُكَذِّبان" 31 بار تنها در سورۀ رحمن و آیۀ: " وَيْلٌ يَوْمَئِذٍ لِلْمُكَذِّبين" ده بار تنها در سورۀ مرسلات تکرار شده است. در ضمن، استفاده از دو واژۀ "ثم" و "بعد" نیز اختصاصی به آیۀ مورد پرسشتان نداشته و در بسیاری دیگر از آیات قرآن نیز می توانیم این دو واژه را در پی هم مشاهده کنیم.[2]
به این نکته نیز دقت فرمایید که اگرچه زیاده گویی به دور از بلاغت بوده و مطلوب نیست، اما اختصار بیش از حد نیز به زیبایی و شیوایی کلام، لطمه وارد می سازد و به تعبیر دانشمندان علم بلاغت، کلامی نیکو است که در آن نه "اطناب ممل"[3] باشد و نه "ایجاز مخل".[4] براین اساس، تکرار یک عبارت، اگر با هدف هایی؛ چون تأکید، زیبایی، آهنگین کردن و ... انجام شود، هیچ ایرادی نداشته و در انتقال بهتر مطالب نیز کمک خواهد کرد. به تعبیر یکی از مفسران: "تكرار آيه فَبِأَيِّ آلاءِ رَبِّكُما تُكَذِّبانِ، آن هم در مقطع هاى كوتاه، آهنگ جالب و زيبايى به سوره داده، و چون با محتواى زيبايش آميخته مىشود، جاذبه خيره كنندهاى پيدا مىكند.[5]
با این وجود، می توان توجیهات دیگری را نیز برای آوردن واژۀ "بعد" به دنبال واژۀ "ثم" بیان کرد، از جمله:
در دو آیۀ مذکور ("فَأَنْجَيْناهُ وَ مَنْ مَعَهُ فِي الْفُلْكِ الْمَشْحُونِ* ثُمَّ أَغْرَقْنا بَعْدُ الْباقينَ") "فاء" و "واو" عاطفه هستند، "من" اسم موصول در محلّ نصب معطوف بر ضمير غائب، مفعول أنجينا "في الفلك" جار و مجرور متعلّق به صلۀ محذوف است. جملۀ "أنجيناه ..." محلّش اعراب ندارد و عطف بر جملۀ قبل است.[6] "ثمّ" حرف عطف برای تراخي و "أغرقنا" فعل و فاعل و "بعد" ظرف زمان مبنی بر ضمّ است؛ زیرا لفظاً مضاف نیست (گرچه در معنا مضاف است).[7]
پس "ثمّ" حرف عطف است برای تراخی و مهلت؛ زیرا گفته اند: كلمه "ثمّ" به معناى تراخى در زمان و تراخى در رتبه و مقام است.[8]
در نتیجه از کلمۀ "ثمّ" بعدیّت فهمیده نمی شود؛ زیرا چه بسا گفته شود این عطف بر اساس تقدم رتبی است نه زمانی، اما پس از بیان کلمۀ "بعد" که ظرف (و در آیه ظرف زمان) است به دنبال هم و پی در پی بودن از آن استفاده می شود.
ظاهراً این گونه استعمالات در تمام زبان ها وجود دارد؛ مثلاً در زبان فارسی تاجری که به عربستان سفر کرده می گوید: در عربستان به زیارت خانۀ خدا مشرف شدم آن گاه بعد از آن، قبر پیامبر را زیارت کردم.
بنابر این در این صورت عبارت "بعد از آن" قید توضیحی برای کلمۀ "سپس" به حساب می آید.
بر این اساس معنای آیۀ شریفه چنین است:
ما، او (نوح) و كسانى را كه با او بودند، در آن كشتى كه پر (از انسان و انواع حيوانات) بود، رهايى بخشيديم آن گاه باقى آن قوم سركش را پس از نجات نوح و مؤمنان به دريا غرق كرديم.
پی نوشتها:
[1] ابراهیم، 34؛ نحل، 16.
[2] بقره، 52،56، 64، 74؛ آل عمران، 154 و ... .
[3] زیاده گویی که موجب ملالت شود.
[4] کم گویی که عبارت را نازیبا کند.
[5] مکارم شیرازی، ناصر، تفسیر نمونه، ج 23، ص 92، دار الکتب الاسلامیة، تهران، 1374 هـ ش.
[6] صافى، محمود بن عبد الرحيم، الجدول في إعراب القرآن، ج 19، ص 102، ناشر: دار الرشيد مؤسسة الإيمان، دمشق بيروت، 1418 ق.
[7] درويش، محيى الدين، إعراب القرآن و بيانه، ج 7، ص 101، دار الارشاد، سوريه، چاپ چهارم، 1415 ق.
[8] حسينى جرجانى، سيد امير ابوالفتوح، آيات الأحكام (الجرجاني)، ج 2، ص 705، انتشارات نويد، تهران، چاپ اول، 1404 ق، با اندکی تصرف.
منبع: http://farsi.islamquest.net
.jpg "چرا فاصله قیمت کارخانه و بازار خودرو دوباره افزایش یافته است؟")
