پرسش :
شبهه: موسيقي، لهوي و غيري ندارد همه موسيقي ها موجب نشاط است و اسلام با نشاط مخالف نيست بخاطر همين، برخي از علماء موسيقي را به لهوي و غير لهوي تقسيم كرده اند. در آغاز پس از ذكر مقدمهاي نظر شما را به آراء فقهي و فتوايي مراجع عظام جلب كرده و سپس به بررسي آثار موسيقي ازديدگاه ديني و علمي ميپردازيم.
پاسخ :
1. نغمه جويبار و صداي آبشار و عبور نسيم از شاخسار و آواز قمري و بلبل و ساز موسيقي ملايم و مسرّت بخش طبيعت است. انسان نيز با ويولون و سنتور و تار و با ايجاد ارتعاشات مصنوعي آهنگي ميسازد كه گاه ميخنداند و زماني ميگرياند، گاه بر حدّ افراط نيروي نشاط را در آدمي تحريك ميكند و زماني سخت او را به ديار غم و اندوه ميفرستد.
2. در اسلام انواع موسيقيهاي آوايي در اذان و قرائت قرآن و مانند آن تا زماني كه به حدّ غنا نرسد تجويز شده و مورد استفاده قرار گرفته[1] و در مقابل از برخي از انواع مخدّر و لهوي آن منع گرديده است، پس موسيقي مطلقا حرام نميباشد، بلكه موسيقي غنايي و لهوي چه آوايي و چه ابزاري حرام ميباشد و در حرمت آن اختلافي[2] ميان فقهاي شيعه نميباشد.
مرحوم صاحب جواهر بر حرمت آن ادعاي اجماع ( اتفاق علماء بر يك مساله) نموده است[3]، علاوه بر آن آيات[4] و روايات[5] متعددي در اين زمينه وارد شده است. هرچند در مصاديق غنا و تعريف حدود شرعي آن مباحثي مطرح است و اختلاف نظر وجود دارد. اما در عين حال در حرمت بسياري از موارد آن شبههاي وجود ندارد، همانند آنجا كه موسيقي مطرب بوده و مناسب مجالس لهو و لعب باشد.
2. در ذيل توجّه شما را به نظريات مراجع بزرگوار جلب مينمايم:
مقام معظم رهبري پيرامون موسيقي غنايي ميفرمايد:
«غنا خوانندگي مطرب و ملهي ومتناسب با مجالس عيش و نوش است و موسيقي، نوازندگي با همان اوصاف است كه در حكم با هم فرقي ندارند و هر دو حرام است».[6]
آيت الله فاضل لنكراني ميفرمايد:
«غنا آواز است كه در آن صدا را در گلو ميگردانند كه به زبان عرفي چهچه ميگويند و طرب انگيز هم باشد و مناسب مجالس لهو و لعب هم باشد كه اين حرام است و موسيقي به يك تعريف تركيب اصوات است به نحوي كه خوشآيند باشد، لذا اگر مناسب مجالس لهو و لعب باشد حرام است».
مراجع ديگر نيز قريب به همين مضامين را فرمودند.[7]
همچنين پيرامون موسيقيهايي كه در جشنوارهها و صدا و سيما پخش ميشود، مقام معظم رهبري فرمودند: «اگر در نظر شنونده از قسم خوانندگي و نوازندگي مطرب و لهوي كه غالباً در مجالس لهو و گناه از آن استفاده ميشود نباشد، گوش دادن به آن اشكال ندارد و اگر نه جايز نيست و مجرد پخش از صدا و سيما حجت شرعي بر اباحه و حلّيت آن براي شنونده نيست».[8]
ايشان پيرامون ترويج موسيقي وتاسيس مركز تعليم موسيقي فرمودند:
«آموزش موسيقي و نوازندگي به نونهالان و نوجوانان موجب انحراف آنان و ترتب مفاسد است و جايز نيست به طور كلي ترويج موسيقي با اهداف عاليه نظام اسلامي منافات دارد، مسئولين فرهنگي مجاز نيستند سليقههاي شخصي خود را به اسم نشر فرهنگ معارف در آموزش و پرورش نوجوانان به كار بگيرند».[9]
با توجه به مطالب ذكر شده در حرمت موسيقي غنايي و لهوي و آوازها و تصنيفهايي كه مناسب با مجالس لهو و باطل باشد شكي نيست، و در سطور بعد با اثرات سوء موسيقي از نگاه علم و دين نيز مطالبي براي شما ذكر ميكنيم تا بهتر با اين مقوله آشنا شويد.
3. موسيقي و روح و روان و علم پزشكي
بزرگترين هنر موسيقي اين است كه ما را خواسته يا ناخواسته به سفري در دنيايي ذهني و خيالي دعوت ميكند و بر ايمان سايهاي ساخته و آن را بالا ميبرد و بعد از پايان موسيقي خود را در سرازيري احساس ميكنيم وسرانجام خود را سرگردان و متحيّر و لبريز از احساساتي كه به طور مصنوعي تحريك شده رها ميشود و او ميماند و انبوهي از احساسات ـ شادي بخش يا غم انگيز ـ تخليه نشده كه نه ميتواند از آن دنياي خيالي دل كنده و نه با زندگي واقعي كنار آيد. با تكرار اين صحنه و اعتياد به موسيقي چيزي جز تخدير روح و روان حاصل نميشود.[10] همچنان كه امام راحل فرمودند: «از جمله چيزهايي كه مغز جوانها را تخدير ميكند موسيقي است... انسان را از جدّيت بيرون ميبرد... يك جواني كه عادت كرده روزي چند ساعت را با موسيقي سروكار داشته باشد .... از مسائل جدّي به كلي غافل ميشود».[11]
اگر موسيقي آن چنان كه عاشقان دلباختهاش ميگويند حقيقتاً روح انسان را تصفيه مينمود چرا به اعتراف پزشكان با شيوع آن انواع بيماريهاي رواني و غير آن شايع شده است؟[12]
امروز علم پزشكي اذعان ميدارد ـ علي رغم اثرات مختلفي كه در تبليغ آن بيان ميشود ـ موسيقي با نواهاي حزنانگيز و نشاطانگيز نظم حياتي بدن و تعادل دو قسمت از اعصاب سمپاتيك و پاراسمپاتيك را كه سبب تنظيم جذب و دفع و هضم و ضربات قلب و فشار خون است بر هم ميزند و سبب ضعف اعصاب ميشود و از ديگر مفرحات آن اختلالات دماغي، هيجانات روحي، جنون، ضعف حس شنوايي و سلب اراده و چه بسا جنايت و خودكشي و تهييج شهوت باشد،[13] كه براي اطلاع بيشتر ميتوانيد به منابعي كه در پاورقي ذكر ميشود مراجعه كرده تا بيشتر به مضرات آن از نگاه علم روز آشنا شويد.
درست است كه موسيقي اثري شاديبخش دارد اما اين پديده بدون ترديد ناشي از حسّ لذّتي است كه به انسان دست ميدهد، اما براي اثبات اين حقيقت كه لذتيابي و هدفگيري لذت در حيات معقول يك پديده تكاملي نيست، نيازي به استدلال و عمل پرپيچ و خم ندارد[14] و اگر انسانهايي كه موسيقي گوش ميدهند به ظاهر احساس شادي بخشي كنند چطور ميتوانند از اثراتي كه علم امروز آن را برشمرده و به مرور زمان دامنگير آنها ميشود خود را رهايي بخشند و آيا تمام نشاط و سلامت مردم مرهون گوش دادن به موسيقي است يا عوامل محيطي و طبيعي ديگري دارد؟
4. موسيقي و تعاليم ديني
بعد از بيان مطالب فوق به درستي ضوابط ديني پي ميبريم. در اسلام براي ممنوعيت غنا به «لهو و لعب» استناد شده است، اسلام ميخواهد انسان در اين دنيا خود را در مقابل هيجانات پا در هوا نبيند و آمادگي واقعي خود را از دست ندهد، اسلام نميخواهد لذتهاي احساسي را محكوم كند، بلكه ميگويد انسان نبايد اسير احساسات شده به گونهاي كه انديشه در واقعيات او ضعيف گردد و در تعقّل او اختلال ايجاد شود.[15]
لذا در معارف اسلامي آمده است: «اوّلين كسي كه مرتكب غنا شد شيطان بود»[16] و در احاديث بسياري پيرامون مضرات دنيايي و اخروي آن ذكر شده: سبب «ظهور نفاق»و «قساوت قلب» و «گسترش بيحيايي و فساد اخلاقي» و «محروميت از رحمت الهي» ميشود[17] و از موسيقي غنايي ياد شده كه جز گناهان كبيره ميباشد و از نشانههاي آخر الزمان اين است كه آلات لهو نواخته ميگردد و يك نفر نيست كه نهي از منكر نمايد».[18]
با توجه به مطالب پيش گفته براي ما نيز جاي سئوال است چرا برخي افراد و مجلّات و رسانههاي عمومي سعي در ترويج آن دارند. در پايان نظر شما را به فرموده امام راحل پيرامون پخش مستمرّ موسيقي از صدا و سيما جلب ميكنم:
«نبايد دستگاه تلويزيون جوري باشد كه 10 ساعت موسيقي بخواند... راديو و تلويزيون را تبديلش كنيد به يك راديو و تلويزيون آموزنده، موسيقي را حذف كنيد، نترسيد از اينكه به شما بگويند كهنهپرست شدهايد....
اين عذر نيست كه اگر موسيقي نباشد در راديوها، ميروند از جاي ديگر موسيقي ميگيرند، حالا اگر جاي ديگر ميگيرند ما بايد به آنها موسيقي بدهيم، ما بايد خيانت كنيم، موسيقي خيانت است به مملكت، خيانت است به جوانهاي ما».[19]
نكته پاياني: اسلام با نشاط و لذت حلال مخالف نيست اما لذتي را تائيد كرده كه امضاء شارع زير آن باشد و گرنه لذتي كه آخرش به خسران و هلاكت ختم شود لذت نيست لذت بايد پايدار و كمال آور باشد.
[1] . خميني روح الله، المكاسب المحرّمه، چ 3، اسماعيليان، قم، 1368، ص 224.
[2] . آيت الله خويي، ابوالقاسم، مصباح الفقاهه، تقرير محمد علي توحيدي، چ سوم، انتشارات وجداني، قم 1371، ج1، ص 304، و حرّ عاملي، جواد، مفتاح الكرامه، چا آل البيت، قم، ج 4، ص 52.
[3] . نجفي محمد حسن، جواهر الكلام، چاپ 7، دار الاحياء التراث عربي، بيروت، 1981، ج 22، ص 44.
[4] . سوره حج، آيه 31 و سوره لقمان، آيه 5 و سوره مومنون، آيه 3.
[5] . حر عاملي، محمد بن حسن، وسائل الشيعه، چاپ 6، انتشارات اسلاميه تهران، 1403، ج 12، ص 84 تا 92.
[6] . محمودي، محسن، مسائل جديد از ديدگاه علما و مراجع، چاپ 7، انتشارات صاحب الزمان، ورامين، 1380، ج 1، ص 48 و 53.
[7] . محمودي، محسن، مسائل جديد از ديدگاه علما و مراجع، چاپ 7، انتشارات صاحب الزمان، ورامين، 1380، ج 1، ص 48 و 53.
[8] . همان، ص 61 و 62.
[9] . همان، ص 61 و 62.
[10] . شهيد مطهري،مرتضي، تعليم و تربيت در اسلام، چاپ 10، انتشارات الزهراء، تهران 1366، ص 44 و 45؛ شرفخاني خوئي احمد، انسان، غنا و موسيقي، چ اوّل، انتشارات مشهور، قم، 1380، ص 60 ـ 65.
[11] . صحيفه نور، ج 8، ص 197 تا 201، همچنين ج 9، ص 155.
[12] . علامه جعفري، محمد تقي، موسيقي از ديدگاه فلسفي و رواني، چ اول، انتشارات تهذيب، قم 1380، ص 102.
[13] . انسان و غنا و موسيقي، ص 81 تا 85، همچنين نوري اسماعيل، موسيقي از ديدگاه اسلام، انتشارات آزادي بيتا، ص 140.
[14] . موسيقي از ديدگاه فلسفي و رواني، ص 82.
[15] . شهيد مطهري، تعليم و تربيت در اسلام، ص 44.
[16] . حر عاملي، وسائل الشيعه، ج 12، ص 231.
[17] . همان، ص 231و 232 و 235، همچنين ري شهري، محمد، ميزان الحكمه، ج 7، چاپ اول، دفتر تبليغات اسلامي، قم 1362، و 305 و 307.
[18] . موسيقي ازديدگاه اسلام، ص 76؛ وسائل الشيعه، ج 11، ص 277.
[19] . صحيفه نور، ج 8، ص 197 ـ 201 و ج 9، ص 155 و ج 12، ص 104.
www.andisheqom.com
1. نغمه جويبار و صداي آبشار و عبور نسيم از شاخسار و آواز قمري و بلبل و ساز موسيقي ملايم و مسرّت بخش طبيعت است. انسان نيز با ويولون و سنتور و تار و با ايجاد ارتعاشات مصنوعي آهنگي ميسازد كه گاه ميخنداند و زماني ميگرياند، گاه بر حدّ افراط نيروي نشاط را در آدمي تحريك ميكند و زماني سخت او را به ديار غم و اندوه ميفرستد.
2. در اسلام انواع موسيقيهاي آوايي در اذان و قرائت قرآن و مانند آن تا زماني كه به حدّ غنا نرسد تجويز شده و مورد استفاده قرار گرفته[1] و در مقابل از برخي از انواع مخدّر و لهوي آن منع گرديده است، پس موسيقي مطلقا حرام نميباشد، بلكه موسيقي غنايي و لهوي چه آوايي و چه ابزاري حرام ميباشد و در حرمت آن اختلافي[2] ميان فقهاي شيعه نميباشد.
مرحوم صاحب جواهر بر حرمت آن ادعاي اجماع ( اتفاق علماء بر يك مساله) نموده است[3]، علاوه بر آن آيات[4] و روايات[5] متعددي در اين زمينه وارد شده است. هرچند در مصاديق غنا و تعريف حدود شرعي آن مباحثي مطرح است و اختلاف نظر وجود دارد. اما در عين حال در حرمت بسياري از موارد آن شبههاي وجود ندارد، همانند آنجا كه موسيقي مطرب بوده و مناسب مجالس لهو و لعب باشد.
2. در ذيل توجّه شما را به نظريات مراجع بزرگوار جلب مينمايم:
مقام معظم رهبري پيرامون موسيقي غنايي ميفرمايد:
«غنا خوانندگي مطرب و ملهي ومتناسب با مجالس عيش و نوش است و موسيقي، نوازندگي با همان اوصاف است كه در حكم با هم فرقي ندارند و هر دو حرام است».[6]
آيت الله فاضل لنكراني ميفرمايد:
«غنا آواز است كه در آن صدا را در گلو ميگردانند كه به زبان عرفي چهچه ميگويند و طرب انگيز هم باشد و مناسب مجالس لهو و لعب هم باشد كه اين حرام است و موسيقي به يك تعريف تركيب اصوات است به نحوي كه خوشآيند باشد، لذا اگر مناسب مجالس لهو و لعب باشد حرام است».
مراجع ديگر نيز قريب به همين مضامين را فرمودند.[7]
همچنين پيرامون موسيقيهايي كه در جشنوارهها و صدا و سيما پخش ميشود، مقام معظم رهبري فرمودند: «اگر در نظر شنونده از قسم خوانندگي و نوازندگي مطرب و لهوي كه غالباً در مجالس لهو و گناه از آن استفاده ميشود نباشد، گوش دادن به آن اشكال ندارد و اگر نه جايز نيست و مجرد پخش از صدا و سيما حجت شرعي بر اباحه و حلّيت آن براي شنونده نيست».[8]
ايشان پيرامون ترويج موسيقي وتاسيس مركز تعليم موسيقي فرمودند:
«آموزش موسيقي و نوازندگي به نونهالان و نوجوانان موجب انحراف آنان و ترتب مفاسد است و جايز نيست به طور كلي ترويج موسيقي با اهداف عاليه نظام اسلامي منافات دارد، مسئولين فرهنگي مجاز نيستند سليقههاي شخصي خود را به اسم نشر فرهنگ معارف در آموزش و پرورش نوجوانان به كار بگيرند».[9]
با توجه به مطالب ذكر شده در حرمت موسيقي غنايي و لهوي و آوازها و تصنيفهايي كه مناسب با مجالس لهو و باطل باشد شكي نيست، و در سطور بعد با اثرات سوء موسيقي از نگاه علم و دين نيز مطالبي براي شما ذكر ميكنيم تا بهتر با اين مقوله آشنا شويد.
3. موسيقي و روح و روان و علم پزشكي
بزرگترين هنر موسيقي اين است كه ما را خواسته يا ناخواسته به سفري در دنيايي ذهني و خيالي دعوت ميكند و بر ايمان سايهاي ساخته و آن را بالا ميبرد و بعد از پايان موسيقي خود را در سرازيري احساس ميكنيم وسرانجام خود را سرگردان و متحيّر و لبريز از احساساتي كه به طور مصنوعي تحريك شده رها ميشود و او ميماند و انبوهي از احساسات ـ شادي بخش يا غم انگيز ـ تخليه نشده كه نه ميتواند از آن دنياي خيالي دل كنده و نه با زندگي واقعي كنار آيد. با تكرار اين صحنه و اعتياد به موسيقي چيزي جز تخدير روح و روان حاصل نميشود.[10] همچنان كه امام راحل فرمودند: «از جمله چيزهايي كه مغز جوانها را تخدير ميكند موسيقي است... انسان را از جدّيت بيرون ميبرد... يك جواني كه عادت كرده روزي چند ساعت را با موسيقي سروكار داشته باشد .... از مسائل جدّي به كلي غافل ميشود».[11]
اگر موسيقي آن چنان كه عاشقان دلباختهاش ميگويند حقيقتاً روح انسان را تصفيه مينمود چرا به اعتراف پزشكان با شيوع آن انواع بيماريهاي رواني و غير آن شايع شده است؟[12]
امروز علم پزشكي اذعان ميدارد ـ علي رغم اثرات مختلفي كه در تبليغ آن بيان ميشود ـ موسيقي با نواهاي حزنانگيز و نشاطانگيز نظم حياتي بدن و تعادل دو قسمت از اعصاب سمپاتيك و پاراسمپاتيك را كه سبب تنظيم جذب و دفع و هضم و ضربات قلب و فشار خون است بر هم ميزند و سبب ضعف اعصاب ميشود و از ديگر مفرحات آن اختلالات دماغي، هيجانات روحي، جنون، ضعف حس شنوايي و سلب اراده و چه بسا جنايت و خودكشي و تهييج شهوت باشد،[13] كه براي اطلاع بيشتر ميتوانيد به منابعي كه در پاورقي ذكر ميشود مراجعه كرده تا بيشتر به مضرات آن از نگاه علم روز آشنا شويد.
درست است كه موسيقي اثري شاديبخش دارد اما اين پديده بدون ترديد ناشي از حسّ لذّتي است كه به انسان دست ميدهد، اما براي اثبات اين حقيقت كه لذتيابي و هدفگيري لذت در حيات معقول يك پديده تكاملي نيست، نيازي به استدلال و عمل پرپيچ و خم ندارد[14] و اگر انسانهايي كه موسيقي گوش ميدهند به ظاهر احساس شادي بخشي كنند چطور ميتوانند از اثراتي كه علم امروز آن را برشمرده و به مرور زمان دامنگير آنها ميشود خود را رهايي بخشند و آيا تمام نشاط و سلامت مردم مرهون گوش دادن به موسيقي است يا عوامل محيطي و طبيعي ديگري دارد؟
4. موسيقي و تعاليم ديني
بعد از بيان مطالب فوق به درستي ضوابط ديني پي ميبريم. در اسلام براي ممنوعيت غنا به «لهو و لعب» استناد شده است، اسلام ميخواهد انسان در اين دنيا خود را در مقابل هيجانات پا در هوا نبيند و آمادگي واقعي خود را از دست ندهد، اسلام نميخواهد لذتهاي احساسي را محكوم كند، بلكه ميگويد انسان نبايد اسير احساسات شده به گونهاي كه انديشه در واقعيات او ضعيف گردد و در تعقّل او اختلال ايجاد شود.[15]
لذا در معارف اسلامي آمده است: «اوّلين كسي كه مرتكب غنا شد شيطان بود»[16] و در احاديث بسياري پيرامون مضرات دنيايي و اخروي آن ذكر شده: سبب «ظهور نفاق»و «قساوت قلب» و «گسترش بيحيايي و فساد اخلاقي» و «محروميت از رحمت الهي» ميشود[17] و از موسيقي غنايي ياد شده كه جز گناهان كبيره ميباشد و از نشانههاي آخر الزمان اين است كه آلات لهو نواخته ميگردد و يك نفر نيست كه نهي از منكر نمايد».[18]
با توجه به مطالب پيش گفته براي ما نيز جاي سئوال است چرا برخي افراد و مجلّات و رسانههاي عمومي سعي در ترويج آن دارند. در پايان نظر شما را به فرموده امام راحل پيرامون پخش مستمرّ موسيقي از صدا و سيما جلب ميكنم:
«نبايد دستگاه تلويزيون جوري باشد كه 10 ساعت موسيقي بخواند... راديو و تلويزيون را تبديلش كنيد به يك راديو و تلويزيون آموزنده، موسيقي را حذف كنيد، نترسيد از اينكه به شما بگويند كهنهپرست شدهايد....
اين عذر نيست كه اگر موسيقي نباشد در راديوها، ميروند از جاي ديگر موسيقي ميگيرند، حالا اگر جاي ديگر ميگيرند ما بايد به آنها موسيقي بدهيم، ما بايد خيانت كنيم، موسيقي خيانت است به مملكت، خيانت است به جوانهاي ما».[19]
نكته پاياني: اسلام با نشاط و لذت حلال مخالف نيست اما لذتي را تائيد كرده كه امضاء شارع زير آن باشد و گرنه لذتي كه آخرش به خسران و هلاكت ختم شود لذت نيست لذت بايد پايدار و كمال آور باشد.
[1] . خميني روح الله، المكاسب المحرّمه، چ 3، اسماعيليان، قم، 1368، ص 224.
[2] . آيت الله خويي، ابوالقاسم، مصباح الفقاهه، تقرير محمد علي توحيدي، چ سوم، انتشارات وجداني، قم 1371، ج1، ص 304، و حرّ عاملي، جواد، مفتاح الكرامه، چا آل البيت، قم، ج 4، ص 52.
[3] . نجفي محمد حسن، جواهر الكلام، چاپ 7، دار الاحياء التراث عربي، بيروت، 1981، ج 22، ص 44.
[4] . سوره حج، آيه 31 و سوره لقمان، آيه 5 و سوره مومنون، آيه 3.
[5] . حر عاملي، محمد بن حسن، وسائل الشيعه، چاپ 6، انتشارات اسلاميه تهران، 1403، ج 12، ص 84 تا 92.
[6] . محمودي، محسن، مسائل جديد از ديدگاه علما و مراجع، چاپ 7، انتشارات صاحب الزمان، ورامين، 1380، ج 1، ص 48 و 53.
[7] . محمودي، محسن، مسائل جديد از ديدگاه علما و مراجع، چاپ 7، انتشارات صاحب الزمان، ورامين، 1380، ج 1، ص 48 و 53.
[8] . همان، ص 61 و 62.
[9] . همان، ص 61 و 62.
[10] . شهيد مطهري،مرتضي، تعليم و تربيت در اسلام، چاپ 10، انتشارات الزهراء، تهران 1366، ص 44 و 45؛ شرفخاني خوئي احمد، انسان، غنا و موسيقي، چ اوّل، انتشارات مشهور، قم، 1380، ص 60 ـ 65.
[11] . صحيفه نور، ج 8، ص 197 تا 201، همچنين ج 9، ص 155.
[12] . علامه جعفري، محمد تقي، موسيقي از ديدگاه فلسفي و رواني، چ اول، انتشارات تهذيب، قم 1380، ص 102.
[13] . انسان و غنا و موسيقي، ص 81 تا 85، همچنين نوري اسماعيل، موسيقي از ديدگاه اسلام، انتشارات آزادي بيتا، ص 140.
[14] . موسيقي از ديدگاه فلسفي و رواني، ص 82.
[15] . شهيد مطهري، تعليم و تربيت در اسلام، ص 44.
[16] . حر عاملي، وسائل الشيعه، ج 12، ص 231.
[17] . همان، ص 231و 232 و 235، همچنين ري شهري، محمد، ميزان الحكمه، ج 7، چاپ اول، دفتر تبليغات اسلامي، قم 1362، و 305 و 307.
[18] . موسيقي ازديدگاه اسلام، ص 76؛ وسائل الشيعه، ج 11، ص 277.
[19] . صحيفه نور، ج 8، ص 197 ـ 201 و ج 9، ص 155 و ج 12، ص 104.
www.andisheqom.com
