پرسش :
شبهه: خداوند از عبادت مخلوقاتش بينياز است،ولي بعضي از ملائكه را در حال عبادت آفريد با اينكه نه خود نيازمند است نه باعث مقام براي ملائكه ميشود.
پاسخ :
در مورد ملائكه و فرشتگان الهي توجه به دو امر ضروري است:
1. ملائكه از لحاظ درجات و مراتب متفاوتند و به طور كلي بر سه دسته ميباشند:
الف. ملائكه مجرد از ماده و ماديات و تدبير اجسام.
ب. ملائكه مجرد از ماده و ماديات و مدبر اجسام.
ج. ملائكه حال و قائم به اجسام.[1]
قسم اول ملائكه مهيمناناند و آنان جز غرقه بودن در بحر احديت و تحيّر در جلال و جبروت خداوند شأني ندارند، نه به خود توجّهي دارند نه به ديگران، و قسم دوّم ملائكه جبروتاند و شأن آنان وساطت در فيض خداوند ميباشد و مبدأ موجودات مادي است. و قسم سوم بنام روحانيان ياد ميشود.[2]
2. از اهم ويژگيهاي ملائكه در نزد محققين از اهل حكمت و معرفت تجرد آنان از ماده و ماديات است، آنان از لحاظ وجودي در مرتبه عاليتري قرار دارند و با ذات حق مسانخت بيشتري را واجدند، در كلمات امام الكاشفين حضرت علي ـ عليه السلام ـ آمده است، هيچگاه خواب به چشمان ملائكه راه نمييابد و عقول آنان دچار سهو نميشود و سستي بربدنشان عارض نميگردد و غفلت از روي نسيان آنان را فرا نميگيرد.[3] گذشت شب و روز باعث مرگ و مير آنان نميشود.[4] اين سخن اشاره واضحي است به اينكه وجود فرشتگان از سنخ وجود مادي نيست و گرنه با داشتن قواي طبيعي عدم عروض حالات مذكور غيرمحتمل است. و برخي از شارحان متعمق نهج البلاغه همين معنا را از كلام حضرت فهميده است.[5] و مزيد بر آن در روايتي از امام صادق ـ عليه السّلام ـ آمده است: ملائكه نميخورند و نميآشامند و ازدواج نميكنند بلكه با نسيم عرش اله ميزينند.[6]
متفرع بر تجرد ملائكه از ماده و ماديات اولاً نظامي كه آنان در آن ميزينند متفاوت از اين نظام است، قواعد و ضوابط حاكم برجهان ماده حاكم بر جهان مجرّدات نيست، ارتباطات آنان از سنخ نحوه ارتباط با آدميان نميباشد، اكل و شرب به معناي مصطلح در اين جهان آنجا راه ندارد، داد و ستد مرسوم و متداول در اين جهان در آن جهان نيست، ثانيا؛ به جهت تجرد، آنان را اشتغال به امري از امر ديگر باز نميدارد در واقع مرتبه نازله از لا يشغلهم سمعٌ عن سمع را آنان واجدند، ثالثاً؛ تكليف در آن نشأه از سنخ تكليف معهود ميان ما آدميان نيست، آنان در انجام امور سپرده شده به آنان از سوي خداوند مطاع محضاند، و از خود ارادهاي ندارند،[7] بر فرض ثبوت اختيار آنگونه كه متكلمان معتقدند، ملائكه گر چه در انجام اوامر و نواهي خداوند مختارند، اما انگيزهاي براي انجام معصيت ندارند چون خداوند شهوت و غضب را نافريده است تا عصيان حق در قلب آنان جلوهاي داشته باشد.
بنابراين ميتوان گفت: ملائكه داراي سه قسم عبادتند؛
1. عبادت تكويني و آن بر دو قسم ميباشد؛ الف: عبادت تكويني محض: كه در اين قسم ساير موجودات اعم از مومن و كافر در اين عبادت با ملائكه شريكند و در نهاد خود تسبيح خدا گفته و او را ميپرستند.
ب. عبادت شبه تكوين: اين عبادت دراثر اطاعت ملائكه از اوامر الهي است، هر ملكي براي كاري گماشته شده است، و از خود قدرت و اراده عصيان ندارد. لا يَعصونَ الله ما امرهُم در حق آنان منتفي به انتفاي موضوع است، البته اين امر منقصي براي آنان محسوب نميشود بلكه چون مريد باراده خداونداند از خود ارادهاي ندارند.
3. عبادت اختياري كه آنرا از روي عشق و شوق به خداوند انجام ميدهند، اين عبادت اختياري است، وگرنه تقديس و تمجيد فراوان ائمه از عبادت آنان وجهي نداشت، هر چند نه كمالي را بر آنان ميافزايد و نه براي خداوند كمالي را ميآفريند، ولي خداوند را سزاوار عبادت يافتهاند او را ميپرستند، اين خود نوعي كمال است و در واقع آنان محسوب ميشود. امام علي ـ عليه السّلام ـ ميفرمايد؛ اشتغال به عبادت پروردگار فرشتگان را از ديگر كارها باز نداشته حقيقت ايمان و معرفت ميان آنها و حق پيوند لازم ايجاد كرده است، نعمت يقين آنها را شيداي حق گردانيده كه به غير او هيچ علاقهاي ندارند، شيريني معرفت خدا را چشيده و از جام معرفت پروردگار سيراب شدند، ترس و خوف در ژرفاي جان آنان راه يافت، فلذا از فراواني عبادت قامتشان خميده است».[8]
در جايي ديگر ميگويد؛ آنها با مقام و مرتبتي كه دارند و از ارزشي كه نزد تو برخوردارند آنگونه كه تو را دوست دارند و فراوان اطاعت ميكنند و اندك غفلتي در فرمان تو ندارند اگر آنچه بر آنان پوشيده است، بدانند همه كارهاي خود را كوچك و ناچيز ميشمارند و بر خويش ايراد ميگيرند و ميدانند آنگونه كه بايد تو را عبادت كنند نكردهاند و آنگونه كه سزاوار توست فرمان نبردهاند.[9] البته درجات عبادات آنان بر اساس معرفت و تقرّب آنان تفاوت پيدا ميكند و اينكه در كلام حضرت علي ـ عليه السّلام ـ آمده است، برخي از آنان هميشه در حال سجود و برخي هميشه درحال ركوع و برخي در حال قيام و تسبيحند.[10] دال بر حصر نيست كه آنان كاري جز اين ندارند بلكه اشاره به مراتب عبادات آنان است، ساجديت عاليترين مرتبه از عبادت و از آن ملائكه مقرّبين است و مراتب ديگر عبادت از آن ساير ملائك، بايد توجه داشت الفاظ را نبايد به معناي ظاهري آن گرفت، چون موجودي كه مجرد از جسم وجسمانيات است، سجده كردن و پيشاني برخاك نهادن در حق او متصوّر نيست، اين عمل كار ما خاكيان است، و عبادات آنان از سنخي ديگر است.
به هرحال ملائكه در مجموع نظام آفرينش نقش تدبيري دارند، و در عين حال همه آنان عابدند عبادت آنان را از ساير كارها باز نميدارد و عبادت آنان نه از روي تكليف بلكه از روي عشق است، اما پرسشي در مورد ملائكه مهيمين قابل طرح است آنان كه نقش در تدبير نظام به حسب ظاهر ندارند، حكمت آفرينش آنان چيست؟ پاسخ آن است همانگونهاي كه هيچ امري جز عشق خداوند به خود و آثارش نميتواند حكمت آفرينش ما را توجيه كند هيچ پاسخي نميتواند وجود آنان را براي ما تفسير نمايد جز عشق خداوند به خود و آثارش، و اين عشق است كه باعث آفرينش شده و قوام آفرينش به آن است.
فمن العشق تبدء و بالعشق تختم به نحيي و نموت وله الدهر منظم
فاهدموا دار ينكم و استعشقوا ايمانكم
[1] . تفسير المحيط الاعظم، سيد حيدر، آملي، 2/222.
[2] . مفاتيح الغيب، صدر المتالهين، 17/419.
[3] . نهج البلاغه، خ /1.
[4] . نهج البلاغه، خ /91.
[5] . شرح نهج البلاغه، ابن ميثم بحراني، 1/161.
[6] . بحار الانوار، محمد باقر مجلسي، 56/193.
[7] . ترجمه الميزان، علامه طباطبايي، 19/561.
[8] . نهج البلاغه، خ 91.
[9] . همان، خ 109.
[10] . همان، خ 1.
www.andisheqom.com
در مورد ملائكه و فرشتگان الهي توجه به دو امر ضروري است:
1. ملائكه از لحاظ درجات و مراتب متفاوتند و به طور كلي بر سه دسته ميباشند:
الف. ملائكه مجرد از ماده و ماديات و تدبير اجسام.
ب. ملائكه مجرد از ماده و ماديات و مدبر اجسام.
ج. ملائكه حال و قائم به اجسام.[1]
قسم اول ملائكه مهيمناناند و آنان جز غرقه بودن در بحر احديت و تحيّر در جلال و جبروت خداوند شأني ندارند، نه به خود توجّهي دارند نه به ديگران، و قسم دوّم ملائكه جبروتاند و شأن آنان وساطت در فيض خداوند ميباشد و مبدأ موجودات مادي است. و قسم سوم بنام روحانيان ياد ميشود.[2]
2. از اهم ويژگيهاي ملائكه در نزد محققين از اهل حكمت و معرفت تجرد آنان از ماده و ماديات است، آنان از لحاظ وجودي در مرتبه عاليتري قرار دارند و با ذات حق مسانخت بيشتري را واجدند، در كلمات امام الكاشفين حضرت علي ـ عليه السلام ـ آمده است، هيچگاه خواب به چشمان ملائكه راه نمييابد و عقول آنان دچار سهو نميشود و سستي بربدنشان عارض نميگردد و غفلت از روي نسيان آنان را فرا نميگيرد.[3] گذشت شب و روز باعث مرگ و مير آنان نميشود.[4] اين سخن اشاره واضحي است به اينكه وجود فرشتگان از سنخ وجود مادي نيست و گرنه با داشتن قواي طبيعي عدم عروض حالات مذكور غيرمحتمل است. و برخي از شارحان متعمق نهج البلاغه همين معنا را از كلام حضرت فهميده است.[5] و مزيد بر آن در روايتي از امام صادق ـ عليه السّلام ـ آمده است: ملائكه نميخورند و نميآشامند و ازدواج نميكنند بلكه با نسيم عرش اله ميزينند.[6]
متفرع بر تجرد ملائكه از ماده و ماديات اولاً نظامي كه آنان در آن ميزينند متفاوت از اين نظام است، قواعد و ضوابط حاكم برجهان ماده حاكم بر جهان مجرّدات نيست، ارتباطات آنان از سنخ نحوه ارتباط با آدميان نميباشد، اكل و شرب به معناي مصطلح در اين جهان آنجا راه ندارد، داد و ستد مرسوم و متداول در اين جهان در آن جهان نيست، ثانيا؛ به جهت تجرد، آنان را اشتغال به امري از امر ديگر باز نميدارد در واقع مرتبه نازله از لا يشغلهم سمعٌ عن سمع را آنان واجدند، ثالثاً؛ تكليف در آن نشأه از سنخ تكليف معهود ميان ما آدميان نيست، آنان در انجام امور سپرده شده به آنان از سوي خداوند مطاع محضاند، و از خود ارادهاي ندارند،[7] بر فرض ثبوت اختيار آنگونه كه متكلمان معتقدند، ملائكه گر چه در انجام اوامر و نواهي خداوند مختارند، اما انگيزهاي براي انجام معصيت ندارند چون خداوند شهوت و غضب را نافريده است تا عصيان حق در قلب آنان جلوهاي داشته باشد.
بنابراين ميتوان گفت: ملائكه داراي سه قسم عبادتند؛
1. عبادت تكويني و آن بر دو قسم ميباشد؛ الف: عبادت تكويني محض: كه در اين قسم ساير موجودات اعم از مومن و كافر در اين عبادت با ملائكه شريكند و در نهاد خود تسبيح خدا گفته و او را ميپرستند.
ب. عبادت شبه تكوين: اين عبادت دراثر اطاعت ملائكه از اوامر الهي است، هر ملكي براي كاري گماشته شده است، و از خود قدرت و اراده عصيان ندارد. لا يَعصونَ الله ما امرهُم در حق آنان منتفي به انتفاي موضوع است، البته اين امر منقصي براي آنان محسوب نميشود بلكه چون مريد باراده خداونداند از خود ارادهاي ندارند.
3. عبادت اختياري كه آنرا از روي عشق و شوق به خداوند انجام ميدهند، اين عبادت اختياري است، وگرنه تقديس و تمجيد فراوان ائمه از عبادت آنان وجهي نداشت، هر چند نه كمالي را بر آنان ميافزايد و نه براي خداوند كمالي را ميآفريند، ولي خداوند را سزاوار عبادت يافتهاند او را ميپرستند، اين خود نوعي كمال است و در واقع آنان محسوب ميشود. امام علي ـ عليه السّلام ـ ميفرمايد؛ اشتغال به عبادت پروردگار فرشتگان را از ديگر كارها باز نداشته حقيقت ايمان و معرفت ميان آنها و حق پيوند لازم ايجاد كرده است، نعمت يقين آنها را شيداي حق گردانيده كه به غير او هيچ علاقهاي ندارند، شيريني معرفت خدا را چشيده و از جام معرفت پروردگار سيراب شدند، ترس و خوف در ژرفاي جان آنان راه يافت، فلذا از فراواني عبادت قامتشان خميده است».[8]
در جايي ديگر ميگويد؛ آنها با مقام و مرتبتي كه دارند و از ارزشي كه نزد تو برخوردارند آنگونه كه تو را دوست دارند و فراوان اطاعت ميكنند و اندك غفلتي در فرمان تو ندارند اگر آنچه بر آنان پوشيده است، بدانند همه كارهاي خود را كوچك و ناچيز ميشمارند و بر خويش ايراد ميگيرند و ميدانند آنگونه كه بايد تو را عبادت كنند نكردهاند و آنگونه كه سزاوار توست فرمان نبردهاند.[9] البته درجات عبادات آنان بر اساس معرفت و تقرّب آنان تفاوت پيدا ميكند و اينكه در كلام حضرت علي ـ عليه السّلام ـ آمده است، برخي از آنان هميشه در حال سجود و برخي هميشه درحال ركوع و برخي در حال قيام و تسبيحند.[10] دال بر حصر نيست كه آنان كاري جز اين ندارند بلكه اشاره به مراتب عبادات آنان است، ساجديت عاليترين مرتبه از عبادت و از آن ملائكه مقرّبين است و مراتب ديگر عبادت از آن ساير ملائك، بايد توجه داشت الفاظ را نبايد به معناي ظاهري آن گرفت، چون موجودي كه مجرد از جسم وجسمانيات است، سجده كردن و پيشاني برخاك نهادن در حق او متصوّر نيست، اين عمل كار ما خاكيان است، و عبادات آنان از سنخي ديگر است.
به هرحال ملائكه در مجموع نظام آفرينش نقش تدبيري دارند، و در عين حال همه آنان عابدند عبادت آنان را از ساير كارها باز نميدارد و عبادت آنان نه از روي تكليف بلكه از روي عشق است، اما پرسشي در مورد ملائكه مهيمين قابل طرح است آنان كه نقش در تدبير نظام به حسب ظاهر ندارند، حكمت آفرينش آنان چيست؟ پاسخ آن است همانگونهاي كه هيچ امري جز عشق خداوند به خود و آثارش نميتواند حكمت آفرينش ما را توجيه كند هيچ پاسخي نميتواند وجود آنان را براي ما تفسير نمايد جز عشق خداوند به خود و آثارش، و اين عشق است كه باعث آفرينش شده و قوام آفرينش به آن است.
فمن العشق تبدء و بالعشق تختم به نحيي و نموت وله الدهر منظم
فاهدموا دار ينكم و استعشقوا ايمانكم
[1] . تفسير المحيط الاعظم، سيد حيدر، آملي، 2/222.
[2] . مفاتيح الغيب، صدر المتالهين، 17/419.
[3] . نهج البلاغه، خ /1.
[4] . نهج البلاغه، خ /91.
[5] . شرح نهج البلاغه، ابن ميثم بحراني، 1/161.
[6] . بحار الانوار، محمد باقر مجلسي، 56/193.
[7] . ترجمه الميزان، علامه طباطبايي، 19/561.
[8] . نهج البلاغه، خ 91.
[9] . همان، خ 109.
[10] . همان، خ 1.
www.andisheqom.com
