پرسش :
با توجه به آيه شريفه "إِنَّا نَحْن‌ُ نَزَّلْنَا الذِّكْرَ وَ إِنَّا لَه‌ُو لَحَـَفِظُون‌َ "(حجر،9) توضيح دهيد كه آيا كلمات و واژه‌ها حفظ مي‌شوند؟ لطفاً چگونگي آن را توضيح دهيد؟
پاسخ :
مفهوم آيه
بر اساس آيات پيش از اين آيه، مشركان قرآن كريم را هذيان و سحر مي‌ناميدند و مي‌گفتند: اي پيامبر! چنانچه ملايكه نازل شوند ما تو و قرآنت را تصديق خواهيم كرد.
آية شريفه 9 سورهحجر "إِنَّا نَحْن‌ُ نَزَّلْنَا الذِّكْرَ وَ إِنَّا لَه‌ُو لَحَـَفِظُون" متذكر مي‌شود كه‌اي پيامبر تو اين ذكر را از ناحيه خودت نياوردي تا تو در نگهداري آن به زحمت بيفتي و مردم آن را تحريف و واژگون كنند. همچنين اين ذكر (قرآن) از جانب فرشتگان نازل نشده، تا در نگهداري آن به آنان محتاج باشي، بلكه ما خود قرآن را نازل كرديم و خود ما نيز آن را حفظ خواهيم كرد.
اقسام تحريف
تحريف قرآن كريم به دو گونه ممكن است: لفظي و معنوي
در وقوع تحريف معنوي بحثي نيست; چرا كه تحريف معنوي قرآن و تفسير به رأي آن از سوي ناآگاهان يا مغرضان مسلّم است.
تحريف لفظي قرآن كريم نيز، به چند صورت ممكن است:
1. كم و زياد شدن در حروف و حركات قرآن; البته به گونه‌اي كه به كليت قرآن كريم خللي وارد نسازد. چنين معنايي از تحريف در قرآن كريم رخ داده است و قرائات سبعه نشانه آن است.
2. كم و زياد شدن يك كلمه يا دو كلمه، باز هم به گونه‌اي كه به كليت قرآن صدمه‌اي وارد نشود. تحريف به اين معنا، در صدر اسلام، هنگامي كه مصحف‌هاي متعددي در بين اصحاب بود، واقع شده است; امّا پس از يكي شدن مصحف‌ها در زمان عثمان كه قرآن موجود نيز همان است، از اين امر جلوگيري شد و ديگر تحريفي رخ نداد.
در واقع، قرآني كه به دستور عثمان اجازه نشر و توزيعش داده شد، همان قرآن معروفي است كه از پيامبراكرم‌به دست مردم رسيده بود و يكي شدن قرآن‌ها از تحريف آن جلوگيري كرد. و ما در حال حاضر اطمينان داريم، قرآن موجود، همان قرآني است كه پيامبراكرم‌در ميان مردم به يادگار گذاشته است.
3. زياد شدن آيه‌ها؛
4. كم شدن آيه‌ها؛
دو گونه اخير از تحريف، به اجماع مسلمانان در قرآن رخ نداده است.(البيان في تفسير القرآن، آيت اللّه خويي، ص 197، مؤسسة الاعلمي للمطبوعات.)
محدوده شمول آيه
از مطالب ياد شده تا حدود زيادي مقدار شمول آيه روشن مي‌شود. علامه طباطبايي; در اين‌باره مي‌فرمايند: قرآن كريم ذكري است زنده و جاوداني و محفوظ از زوال و فراموشي و مصون از زيادتي كه ذكريتش باطل شود و از نقصي كه باز اين اثرش را از دست دهد و از جابجا شدن آياتش، به طوري كه ديگر ذكر و مبين حقايق و معارفش نباشد، از همه اين‌ها محفوظ است، پس آيه شريفه دلالت بر مصونيت قرآن از تحريف نيز مي‌كند، چه تحريف به معناي دست برد در آن به زياد كردن و چه به كم كردن و چه به جابجا نمودن، چون ذكر خداست و همان طور كه خود خداي تعالي الي الابد هست ذكرش نيز هست.(تفسير الميزان، علامه طباطبايي;، ترجمة محمد باقر موسوي همداني، ج 12، ص 146، بنياد علمي و فكري علامه طباطبايي.)
بنابراين، آيه خبر از حفظ قرآن از هر نوع تحريفي كه باعث عدم اعتماد به قرآن مي‌شود مي‌دهد و هم‌چنان كه گفته آمد، حتي تحريف واژه‌هاي قرآن كريم نيز، كه كم شدن و زياد شدن چند تاي از آنها به كليت و محتواي قرآن خللي نمي‌رساند، با يكي شدن مصحف‌ها، در مصحف موجود نيز رخ نداده است.
چگونگي حفظ قرآن از تحريف
خداوند متعال، بر اساس قوانين و سنتش، امور را از راه اسباب و علت‌ها انجام مي‌دهد و از دخالت مستقيم در آنها خودداري مي‌كند حفظ قرآن كريم نيز، از تحريف نياز به اسباب و علل خاصي دارد كه با فراهم شدن آنها، قرآن كريم خود به خود از تحريف مصون مي‌ماند.
عوامل محفوظ ماندن قرآن از تحريف عبارتند از:
1ـ حافظة شگفت‌انگيز عرب معاصر قرآن و علاقة زياد آنان نسبت به قرآن به دليل فصاحت و بلاغت و آهنگ معجزه آساي آن. 2ـ انس فراوان مسلمانان با قرآن و حفظ و تلاوت آن در زمان پيامبر9 و بعد از ايشان.
3ـ تقدس قرآن در نزد مسلمانان و حساس بودن آنان نسبت به هرگونه تغيير در آن.
4ـ دستورها و توصيه‌هاي ويژة پيامبر گرامي‌در مورد تلاوت و حفظ و نوشتن قرآن، بطوري كه شخص پيامبراكرم‌محافظ قرآن بود و پيوسته دستور حفظ و ثبت آن را مي‌داد و مسلمانان موظف بودند، آن را ثبت كنند و به اين منظور از آن نسخه‌هاي متعددي تهيه كرده و در خانه‌هاي خود نگهداري مي‌كردند. ازهمان زمان مسألة حفظ قرآن رواج يافت و عدّة بي‌شماري به عنوان حافظان قرآن، پيوسته در ميان جوامع اسلامي جايگاه بلندي بخود اختصاص دادند. علاوه بر ثبت و ضبط قرآن، نسخه‌هاي متعددّي را تهيّه، و در كشورهاي اسلامي پخش كردند، كتابي كه اين چنين در حافظه‌ها سپرده شده و فرد فرد مسلمانان موظّف به حفظ و نگهداري آن بودند و هر روز تلاوت مي‌كردند و نسخه‌هاي بي‌شماري از آن برداشته مي‌شد، ممكن نبود كه تحريف شود. مگر ممكن بود كه قرآن تحريف شود، و علي بن ابي‌طالب و امامان معصوم: كه حافظ و مبين قرآن بودند، ساكت باشند و چيزي نگويند، در حالي كه حتّي يك مورد هم ثابت نشده كه ائمّه(ع) گفته باشند كه اين مورد از قرآن تحريف شده است.
5ـ يكي از علل تحريف كتاب‌هاي آسماني به وسيله سلطه‌جويان و زورمندان، معارض بودن پيام‌ها و دستورهاي كتب آسماني با منافع آنها بوده است. اما قرآن در طرح پيام‌ها و دستورهاي خود، شيوه‌اي را برگزيده است كه راه را بر هر گونه كتمان و تحريف بسته و اين كتاب جاودانه را از دستبرد مغرضان و معاندان و منافقان محفوظ نگه داشته است، چون قرآن در بيان مطالب خويش به بيان كلّيات و اصول اكتفا نموده، و شرح و تفسير آنها را به سنّت پيامبراکرم(ص) و امامان(ع) واگذاشته است، همين امر باعث شده تا از دستبرد مغرضان در امان بماند. به عنوان نمونه: خداوند در قرآن اوصاف امام و جانشين پيامبر9 را بيان كرده، امّا نام جانشين پيامبر9 را ذكر نكرده و بيان آن را به پيامبر9 واگذار كرد.(جهت اطلاعات بيشتر ر.ك: درسنامة علوم قرآني، حسين جوان آراسته، ص 302 ـ 331 / تاريخ قرآن، محمدهادي معرفت، ص 154 ـ 168، نشر سمت / قرآن‌شناسي، مصباح يزدي، ص 214 ـ 248، مؤسسه آموزشي و پژوهشي امام‌خميني.)
eporsesh.com
مفهوم آيه
بر اساس آيات پيش از اين آيه، مشركان قرآن كريم را هذيان و سحر مي‌ناميدند و مي‌گفتند: اي پيامبر! چنانچه ملايكه نازل شوند ما تو و قرآنت را تصديق خواهيم كرد.
آية شريفه 9 سورهحجر "إِنَّا نَحْن‌ُ نَزَّلْنَا الذِّكْرَ وَ إِنَّا لَه‌ُو لَحَـَفِظُون" متذكر مي‌شود كه‌اي پيامبر تو اين ذكر را از ناحيه خودت نياوردي تا تو در نگهداري آن به زحمت بيفتي و مردم آن را تحريف و واژگون كنند. همچنين اين ذكر (قرآن) از جانب فرشتگان نازل نشده، تا در نگهداري آن به آنان محتاج باشي، بلكه ما خود قرآن را نازل كرديم و خود ما نيز آن را حفظ خواهيم كرد.
اقسام تحريف
تحريف قرآن كريم به دو گونه ممكن است: لفظي و معنوي
در وقوع تحريف معنوي بحثي نيست; چرا كه تحريف معنوي قرآن و تفسير به رأي آن از سوي ناآگاهان يا مغرضان مسلّم است.
تحريف لفظي قرآن كريم نيز، به چند صورت ممكن است:
1. كم و زياد شدن در حروف و حركات قرآن; البته به گونه‌اي كه به كليت قرآن كريم خللي وارد نسازد. چنين معنايي از تحريف در قرآن كريم رخ داده است و قرائات سبعه نشانه آن است.
2. كم و زياد شدن يك كلمه يا دو كلمه، باز هم به گونه‌اي كه به كليت قرآن صدمه‌اي وارد نشود. تحريف به اين معنا، در صدر اسلام، هنگامي كه مصحف‌هاي متعددي در بين اصحاب بود، واقع شده است; امّا پس از يكي شدن مصحف‌ها در زمان عثمان كه قرآن موجود نيز همان است، از اين امر جلوگيري شد و ديگر تحريفي رخ نداد.
در واقع، قرآني كه به دستور عثمان اجازه نشر و توزيعش داده شد، همان قرآن معروفي است كه از پيامبراكرم‌به دست مردم رسيده بود و يكي شدن قرآن‌ها از تحريف آن جلوگيري كرد. و ما در حال حاضر اطمينان داريم، قرآن موجود، همان قرآني است كه پيامبراكرم‌در ميان مردم به يادگار گذاشته است.
3. زياد شدن آيه‌ها؛
4. كم شدن آيه‌ها؛
دو گونه اخير از تحريف، به اجماع مسلمانان در قرآن رخ نداده است.(البيان في تفسير القرآن، آيت اللّه خويي، ص 197، مؤسسة الاعلمي للمطبوعات.)
محدوده شمول آيه
از مطالب ياد شده تا حدود زيادي مقدار شمول آيه روشن مي‌شود. علامه طباطبايي; در اين‌باره مي‌فرمايند: قرآن كريم ذكري است زنده و جاوداني و محفوظ از زوال و فراموشي و مصون از زيادتي كه ذكريتش باطل شود و از نقصي كه باز اين اثرش را از دست دهد و از جابجا شدن آياتش، به طوري كه ديگر ذكر و مبين حقايق و معارفش نباشد، از همه اين‌ها محفوظ است، پس آيه شريفه دلالت بر مصونيت قرآن از تحريف نيز مي‌كند، چه تحريف به معناي دست برد در آن به زياد كردن و چه به كم كردن و چه به جابجا نمودن، چون ذكر خداست و همان طور كه خود خداي تعالي الي الابد هست ذكرش نيز هست.(تفسير الميزان، علامه طباطبايي;، ترجمة محمد باقر موسوي همداني، ج 12، ص 146، بنياد علمي و فكري علامه طباطبايي.)
بنابراين، آيه خبر از حفظ قرآن از هر نوع تحريفي كه باعث عدم اعتماد به قرآن مي‌شود مي‌دهد و هم‌چنان كه گفته آمد، حتي تحريف واژه‌هاي قرآن كريم نيز، كه كم شدن و زياد شدن چند تاي از آنها به كليت و محتواي قرآن خللي نمي‌رساند، با يكي شدن مصحف‌ها، در مصحف موجود نيز رخ نداده است.
چگونگي حفظ قرآن از تحريف
خداوند متعال، بر اساس قوانين و سنتش، امور را از راه اسباب و علت‌ها انجام مي‌دهد و از دخالت مستقيم در آنها خودداري مي‌كند حفظ قرآن كريم نيز، از تحريف نياز به اسباب و علل خاصي دارد كه با فراهم شدن آنها، قرآن كريم خود به خود از تحريف مصون مي‌ماند.
عوامل محفوظ ماندن قرآن از تحريف عبارتند از:
1ـ حافظة شگفت‌انگيز عرب معاصر قرآن و علاقة زياد آنان نسبت به قرآن به دليل فصاحت و بلاغت و آهنگ معجزه آساي آن. 2ـ انس فراوان مسلمانان با قرآن و حفظ و تلاوت آن در زمان پيامبر9 و بعد از ايشان.
3ـ تقدس قرآن در نزد مسلمانان و حساس بودن آنان نسبت به هرگونه تغيير در آن.
4ـ دستورها و توصيه‌هاي ويژة پيامبر گرامي‌در مورد تلاوت و حفظ و نوشتن قرآن، بطوري كه شخص پيامبراكرم‌محافظ قرآن بود و پيوسته دستور حفظ و ثبت آن را مي‌داد و مسلمانان موظف بودند، آن را ثبت كنند و به اين منظور از آن نسخه‌هاي متعددي تهيه كرده و در خانه‌هاي خود نگهداري مي‌كردند. ازهمان زمان مسألة حفظ قرآن رواج يافت و عدّة بي‌شماري به عنوان حافظان قرآن، پيوسته در ميان جوامع اسلامي جايگاه بلندي بخود اختصاص دادند. علاوه بر ثبت و ضبط قرآن، نسخه‌هاي متعددّي را تهيّه، و در كشورهاي اسلامي پخش كردند، كتابي كه اين چنين در حافظه‌ها سپرده شده و فرد فرد مسلمانان موظّف به حفظ و نگهداري آن بودند و هر روز تلاوت مي‌كردند و نسخه‌هاي بي‌شماري از آن برداشته مي‌شد، ممكن نبود كه تحريف شود. مگر ممكن بود كه قرآن تحريف شود، و علي بن ابي‌طالب و امامان معصوم: كه حافظ و مبين قرآن بودند، ساكت باشند و چيزي نگويند، در حالي كه حتّي يك مورد هم ثابت نشده كه ائمّه(ع) گفته باشند كه اين مورد از قرآن تحريف شده است.
5ـ يكي از علل تحريف كتاب‌هاي آسماني به وسيله سلطه‌جويان و زورمندان، معارض بودن پيام‌ها و دستورهاي كتب آسماني با منافع آنها بوده است. اما قرآن در طرح پيام‌ها و دستورهاي خود، شيوه‌اي را برگزيده است كه راه را بر هر گونه كتمان و تحريف بسته و اين كتاب جاودانه را از دستبرد مغرضان و معاندان و منافقان محفوظ نگه داشته است، چون قرآن در بيان مطالب خويش به بيان كلّيات و اصول اكتفا نموده، و شرح و تفسير آنها را به سنّت پيامبراکرم(ص) و امامان(ع) واگذاشته است، همين امر باعث شده تا از دستبرد مغرضان در امان بماند. به عنوان نمونه: خداوند در قرآن اوصاف امام و جانشين پيامبر9 را بيان كرده، امّا نام جانشين پيامبر9 را ذكر نكرده و بيان آن را به پيامبر9 واگذار كرد.(جهت اطلاعات بيشتر ر.ك: درسنامة علوم قرآني، حسين جوان آراسته، ص 302 ـ 331 / تاريخ قرآن، محمدهادي معرفت، ص 154 ـ 168، نشر سمت / قرآن‌شناسي، مصباح يزدي، ص 214 ـ 248، مؤسسه آموزشي و پژوهشي امام‌خميني.)
eporsesh.com
