پرسش :
آيا مقام عصمت، به پيامبراکرم(صلّی الله علیه و آله و سلم) و ائمه اطهار(علیهم السلام) اختصاص دارد؟ چرا؟
پاسخ :
در پاسخ به اين پرسش، ابتدا اين نكته را ياد آور مى شويم كه مقام عصمت، به آدميان اختصاص ندارد؛ بلكه فرشتگان الهى نيز از اين منزلت والا برخوردارند. در تأييد اين سخن، مى توان آيات و روايات فراوانى را شاهد آورد. در اين جا، تنها به نقل دو روايت بسنده مى كنيم:
الف. امير بيان، على(عليه السلام) در خطبه ى معروف به اشباح، مطالب گران قدرى در باره ى آفرينش فرشتگان بيان نموده اند كه قسمت هايى از آن، چنين است:
آنان را در مقام ها كه دارند، امين وحى خود ساخت و رساندن امر و نهى اش را به پيامبران، به گردنِ ايشان انداخت. از دودلى و نا باورى نگاهشان داشت... نه تير ناباورى از كمانِ دودلى، ايمانِ استوارشان را نشانه ساخت، و نه سپاه بدگمانى بر اردوىِ ايمان آنان تاخت و نه بيمارى كينه و رشك در آنان رخنه نمود.... يقين به او، چنان آنان را از جز خدا بريده كه شيفته ى اويند. تنها آنچه نزد اوست مى خواهند، و از ديگرى نمى جويند... غفلت، عزم استوارشان را سست نكند، و فريبِ شهوت راه همتشان را نزند.[1]
ب. امام حسن عسكرى(عليه السلام) نيز با استناد به يكى از آيات قرآن، عصمت فرشتگان را اين گونه تبيين مى نمايند:
فرشتگان خدا، به كمك الطاف الهى، از كفر و امور ناپسند، معصوم و در امان اند. چنان كه خداوند ـ عزوجل ـ در باره ى آن ها مى فرمايد: «از خداوند در آنچه فرمانشان دهد، سرپيچى نمى كنند و هر چه به ايشان فرمان داده شود، انجام دهند».[2]
در ميان انسان ها نيز، علاوه بر پيامبران و امامان، عصمت فاطمه ى زهرا(عليها السلام) با ادله ى فراوان قابل اثبات است. چنان كه پيامبر گرامى اسلام، در حديثى كه شيعه و سنى آن را نقل كرده اند، مى فرمايد:
انَّ اللّه تَبارَكَ وَ تَعالى يَغِضبُ لِغَضَب فاطِمة وَ يَرضى لِرِضاها؛[3]
همانا خداوند تبارك و تعالى به خاطر خشم فاطمه، غضب مى كند و به سبب رضايتِ او خشنود مى گردد.
روشن است كه در صورتى مى توان خشم و غضب يك شخص را ملاك خشنودى و ناخشنودى خداوند دانست كه وى جز به اجراى فرمان هاى الهى نينديشد و نه تنها در عمل، بلكه در فكر و انديشه نيز معصوم باشد. اگر فاطمه ى زهرا(عليها السلام) حتّى براى يك بار در عمر خويش، تن به گناه مى داد و يا فكر انجام آن را در سر مى پروراند، پس دست كم يك مورد يافت مى شد كه خشنودى آن حضرت به چيزى تعلق گيرد كه خداوند آن را نمى پسندد؛ در حالى كه در اين روايت، به صورت كلى، رضايت فاطمه(عليها السلام)محور خشنودى الهى قرار گرفته است.
هم چنين يكى از آيات قرآن كريم[4]، به طهارت و پاكى حضرت مريم(عليها السلام)اشاره دارد. در باره ى اين كه خداوند، مريم(عليها السلام) را از چه چيزهايى پاك گردانيده، وجوه گوناگونى بيان شده است[5]. به عقيده ى برخى از مفسران، سزاوارتر آن است كه آيه را داراى معناى عامّ شمرده، وى را از تمام پليدى هاى حسّى، معنوى و قلبى، پاك بدانيم[6]. مرحوم علامه ى طباطبايى نيز دلالت آيه بر عصمت مريم را با سياق آيات، سازگارتر مى دانند[7].
اين دو نمونه، نشان گر آن است كه عصمت مقامى نيست كه در انحصار انبيا و ائمه قرار داشته، دست ساير انسان ها از رسيدن به آن كوتاه باشد؛ بلكه ديگران نيز مى توانند به برخى از مراتب عصمت، يعنى عصمت از گناه، دست يابند. كم نبوده اند عالمان تقواپيشه اى كه ساليان متمادى نه تنها از حرام، بلكه از امور مكروه نيز چشم پوشيدند و حتّى به خوردن و آشاميدن خود نيز رنگ الهى دادند. اميد است كه ما نيز در حد توان، از انجام گناه خوددارى ورزيم و اگر نمى توانيم به آن مقام بار يابيم، دست كم در اين مسير گام برداريم.
آب دريا را اگر نتوان كشيد هم به قدر تشنگى بايد چشيد
پی نوشتها:
[1]. نهج البلاغه، خطبه ى 91، ترجمه ى سيد جعفر شهيدى.
[2]. بحارالانوار، ج 56، ص 321.
[3]. برخى از منابع اهل سنت، كه اين حديث را نقل كرده اند، عبارت اند از: كنزالعمال، ج 12، ص 111؛ المستدرك على الصحيحين، ج 3، ص 167؛ الصواعق المحرقة، ص 175؛ مجمع الزوائد، ج 9، ص 203؛ الاصابة، ج 4، ص 378؛ و اسدالغابة، ج6، ص 224.
[4]. سوره ى آل عمران، آيه ى 42.
[5]. براى نمونه، ر.ك: مجمع البيان، ج 1ـ2، ص 745؛ و الكشاف، ج 1، ص 362.
[6]. روح المعانى، ج 3، ص 137.
[7]. الميزان، ج 3، ص 205 (ترجمه ى فارسى، ص 295).
منبع: حسن يوسفيان ، پرسمان عصمت، مركز مطالعات و پژوهش هاى فرهنگى حوزه علميه قم، 1380.
در پاسخ به اين پرسش، ابتدا اين نكته را ياد آور مى شويم كه مقام عصمت، به آدميان اختصاص ندارد؛ بلكه فرشتگان الهى نيز از اين منزلت والا برخوردارند. در تأييد اين سخن، مى توان آيات و روايات فراوانى را شاهد آورد. در اين جا، تنها به نقل دو روايت بسنده مى كنيم:
الف. امير بيان، على(عليه السلام) در خطبه ى معروف به اشباح، مطالب گران قدرى در باره ى آفرينش فرشتگان بيان نموده اند كه قسمت هايى از آن، چنين است:
آنان را در مقام ها كه دارند، امين وحى خود ساخت و رساندن امر و نهى اش را به پيامبران، به گردنِ ايشان انداخت. از دودلى و نا باورى نگاهشان داشت... نه تير ناباورى از كمانِ دودلى، ايمانِ استوارشان را نشانه ساخت، و نه سپاه بدگمانى بر اردوىِ ايمان آنان تاخت و نه بيمارى كينه و رشك در آنان رخنه نمود.... يقين به او، چنان آنان را از جز خدا بريده كه شيفته ى اويند. تنها آنچه نزد اوست مى خواهند، و از ديگرى نمى جويند... غفلت، عزم استوارشان را سست نكند، و فريبِ شهوت راه همتشان را نزند.[1]
ب. امام حسن عسكرى(عليه السلام) نيز با استناد به يكى از آيات قرآن، عصمت فرشتگان را اين گونه تبيين مى نمايند:
فرشتگان خدا، به كمك الطاف الهى، از كفر و امور ناپسند، معصوم و در امان اند. چنان كه خداوند ـ عزوجل ـ در باره ى آن ها مى فرمايد: «از خداوند در آنچه فرمانشان دهد، سرپيچى نمى كنند و هر چه به ايشان فرمان داده شود، انجام دهند».[2]
در ميان انسان ها نيز، علاوه بر پيامبران و امامان، عصمت فاطمه ى زهرا(عليها السلام) با ادله ى فراوان قابل اثبات است. چنان كه پيامبر گرامى اسلام، در حديثى كه شيعه و سنى آن را نقل كرده اند، مى فرمايد:
انَّ اللّه تَبارَكَ وَ تَعالى يَغِضبُ لِغَضَب فاطِمة وَ يَرضى لِرِضاها؛[3]
همانا خداوند تبارك و تعالى به خاطر خشم فاطمه، غضب مى كند و به سبب رضايتِ او خشنود مى گردد.
روشن است كه در صورتى مى توان خشم و غضب يك شخص را ملاك خشنودى و ناخشنودى خداوند دانست كه وى جز به اجراى فرمان هاى الهى نينديشد و نه تنها در عمل، بلكه در فكر و انديشه نيز معصوم باشد. اگر فاطمه ى زهرا(عليها السلام) حتّى براى يك بار در عمر خويش، تن به گناه مى داد و يا فكر انجام آن را در سر مى پروراند، پس دست كم يك مورد يافت مى شد كه خشنودى آن حضرت به چيزى تعلق گيرد كه خداوند آن را نمى پسندد؛ در حالى كه در اين روايت، به صورت كلى، رضايت فاطمه(عليها السلام)محور خشنودى الهى قرار گرفته است.
هم چنين يكى از آيات قرآن كريم[4]، به طهارت و پاكى حضرت مريم(عليها السلام)اشاره دارد. در باره ى اين كه خداوند، مريم(عليها السلام) را از چه چيزهايى پاك گردانيده، وجوه گوناگونى بيان شده است[5]. به عقيده ى برخى از مفسران، سزاوارتر آن است كه آيه را داراى معناى عامّ شمرده، وى را از تمام پليدى هاى حسّى، معنوى و قلبى، پاك بدانيم[6]. مرحوم علامه ى طباطبايى نيز دلالت آيه بر عصمت مريم را با سياق آيات، سازگارتر مى دانند[7].
اين دو نمونه، نشان گر آن است كه عصمت مقامى نيست كه در انحصار انبيا و ائمه قرار داشته، دست ساير انسان ها از رسيدن به آن كوتاه باشد؛ بلكه ديگران نيز مى توانند به برخى از مراتب عصمت، يعنى عصمت از گناه، دست يابند. كم نبوده اند عالمان تقواپيشه اى كه ساليان متمادى نه تنها از حرام، بلكه از امور مكروه نيز چشم پوشيدند و حتّى به خوردن و آشاميدن خود نيز رنگ الهى دادند. اميد است كه ما نيز در حد توان، از انجام گناه خوددارى ورزيم و اگر نمى توانيم به آن مقام بار يابيم، دست كم در اين مسير گام برداريم.
آب دريا را اگر نتوان كشيد هم به قدر تشنگى بايد چشيد
پی نوشتها:
[1]. نهج البلاغه، خطبه ى 91، ترجمه ى سيد جعفر شهيدى.
[2]. بحارالانوار، ج 56، ص 321.
[3]. برخى از منابع اهل سنت، كه اين حديث را نقل كرده اند، عبارت اند از: كنزالعمال، ج 12، ص 111؛ المستدرك على الصحيحين، ج 3، ص 167؛ الصواعق المحرقة، ص 175؛ مجمع الزوائد، ج 9، ص 203؛ الاصابة، ج 4، ص 378؛ و اسدالغابة، ج6، ص 224.
[4]. سوره ى آل عمران، آيه ى 42.
[5]. براى نمونه، ر.ك: مجمع البيان، ج 1ـ2، ص 745؛ و الكشاف، ج 1، ص 362.
[6]. روح المعانى، ج 3، ص 137.
[7]. الميزان، ج 3، ص 205 (ترجمه ى فارسى، ص 295).
منبع: حسن يوسفيان ، پرسمان عصمت، مركز مطالعات و پژوهش هاى فرهنگى حوزه علميه قم، 1380.
