پرسش :
عقوق والدين و ضد آن را توضیح دهید. چه سفارش هایی درباره نيكى به پدر و مادر شده است؟
پاسخ :
عاق والدين (خشم آوردن و دل شكستن و آزردن خاطر پدر و مادر) از گناهان كبيره و سبب بدبختى انسان در دنيا و آخرت و به تجربه ثابت شده كه موجب كوتاهى عمر و تلخ و سخت شدن زندگى بر انسان، و فقر و پريشانى انسان مى شود. در آيات و روايات از آن مذمت شده، و بدترين نوع قطع رحم است. خداوند تبارك و تعالى مى فرمايد:
(فَلا تَقُلْ لَهُما أُفّ)؛[1] حتى كلمه ى افّ (كلمه و سخن ناخوشايند) نبايد به آنان (پدر و مادر) بگوييد.
در حديثى امام صادق(عليه السلام) مى فرمايد:
اگر خداوند چيزى را كم تر از افّ گفتن مى دانست، آن را نهى مى فرمود.
رسول خدا(صلى الله عليه وآله)مى فرمايد:
كن باراً و اقصر على الجنة و ان كنت عاقاً فَاقْصِر على النار[2]؛ (با پدر و مادر) نيكو رفتار باش، تا در بهشت جاى گيرى و اگر عاق شوى، در آتش جهنم خواهى بود.
و در حديث قدسى وارد شده كه خداوند مى فرمايد:
به عزّت و جلال و علّو شأن خودم سوگند، اگر عاق والدين، مثل همه ى انبيا عمل كند از او نمى پذيرم[3].
امام صادق(عليه السلام)نيز مى فرمايد:
و اذا كان يوم القيمه كُشف غطآء من اغطية الجنة فوجد ريحها من كانت له روح من مسيرة خمسمأة عام الاّ صنفاً واحداً، فقيل له من هم قال العاق لوالديه[4]؛ چون روز قيامت شود، پرده اى از پرده هاى بهشت برداشته شود و هر كس داراى روح باشد، بوى بهشت را از پانصد سال راه خواهد شنيد، مگر يك دسته. عرض كردند: آنان چه كسانى هستند؟ فرمود: عاق والدين.
از رسول خدا(صلى الله عليه وآله) نقل شده است كه فرمود:
تمام مسلمانان در روز قيامت مرا خواهند ديد، مگر عاق والدين و شراب خوار و كسى كه نام مرا بشنود و بر من صلوات نفرستد[5]. اللهم صلّ على محمد و آل محمد.
در روايات آمده است كه نفرين پدر در حق فرزند رد نخواهد شد و به تجربه ثابت شده است، و سكرات موت و عذاب قبر كسى كه عاق مادر شده باشد سخت خواهد بود.
نيكى به پدر و مادر
و ضدّ عقوق والدين، احسان و نيكى نمودن به پدر و مادر است ـ چه در حيات باشند و چه فوت كرده باشند ـ كه بهترين سعادت و شريف ترين صفات و نيز موجب تقرب به ذات مقدّس خدا و ثواب و پاداش دنيا و آخرت است؛ هم چنان كه خداوند آن را هم رديف عبادت خود قرار داده است.
(وَ قَضى رَبُّكَ أَلاّ تَعْبُدُوا إِلاّ إِيّاهُ وَ بِالْوالِدَيْنِ إِحْساناً)؛[6] پروردگار تو فرمان داده است جز او را نپرستيد و به پدر و مادر نيكى كنيد.
هم چنين خداوند مى فرمايد:
(وَ اخْفِضْ لَهُما جَناحَ الذُّلِّ مِنَ الرَّحْمَةِ وَ قُلْ رَبِّ ارْحَمْهُما كَما رَبَّيانِي صَغِيراً)؛[7]براى ايشان از جهت مهربانى، افتاده و فروتن باش و بگو پروردگارا پدر و مادر مرا رحمت كن، چنان كه مرا در كودكى پرورانيدند.
رسول خدا(صلى الله عليه وآله) مى فرمايد:
برّ الوالدين افضل من الصلوة و الصّوم و الحجّ و العمرة و الجهاد فى سبيل الله[8]؛ نيكى به پدر و مادر، از نماز و روزه و حجّ و عمره و جهاد در راه خدا برتر است.
امام صادق(عليه السلام) نيز بعد از سؤال از بهترين اعمال مى فرمايد:
اىّ الاعمال افضل؟ قال(عليه السلام): الصلوة لوقتها و برّ الوالدين و الجهاد فى سبيل الله[9]؛ از امام صادق(عليه السلام)سؤال شد كه چه عملى بهتر است؟ فرمود: نماز اوّل وقت و نيكى به پدر و مادر و جهاد در راه خدا.
هم چنين مى فرمايد:
جآء رجل الى النبىّ(صلى الله عليه وآله) فقال: يا رسول الله من أبَر؟ قال اُمّك. قال: ثم من؟ قال امّك. قال: ثّم من؟ قال امّك. قال: ثم من؟ قال اباك[10]؛ مردى خدمت پيامبر(صلى الله عليه وآله)آمد و پرسيد: يا رسول الله به چه كسى احسان كنم؟ فرمود: به مادرت. تا سه بار پرسيد، حضرت فرمود: به مادرت، تا بار چهارم، كه فرمود: به پدرت.
چه خوش گفت زالى به فرزند خويش *** چو ديدش پلنگ افكن و پيل تن
گر از عهد خرديت ياد آمدى *** كه بيچاره بودى در آغوش من
نكردى در اين روز بر من جفا *** كه تو شير، مردىّ و من پيره زن
همان كودك از مگس رنجه اى *** كه امروز سالار و سرپنجه اى[11]در روايات نقل شده است كه اگر پدر و مادر به فرزند خود بدى كنند و يا او را بزنند، فرزند بايد با مهربانى و عطوفت با آنها رفتار كند تا اجر و ثواب او بيش تر گردد. اطاعت از پدر و مادر واجب و لازم است و نبايد بدون اجازه ى آنها كار مباح و حتى مستحبّى انجام داد و اگر فرزند بدون رضايت والدين به مسافرت برود (غير از سفر واجب، مثل حج) بايد نماز را تمام بخواند، چون سفر معصيت است.
پی نوشتها:
[1]. سوره ى اسراء، آيه ى 23.
[2]. جامع السعادات، ج 2، ص 202.
[3]. جامع السعادات، ج 2، ص 202.
[4]. همان.
[5]. همان.
[6]. سوره ى اسراء، آيه ى 23.
[7]. سوره ى اسراء (بنى اسرائيل)، آيه ى 24.
[8]. جامع السعادات، ج 2، ص 203.
[9].همان، ص 204.
[10].همان، ص 203.
[11]. كليات سعدى، ص 87.
منبع: دروس اخلاق اسلامى، سيد محمد على جزايرى (آل غفور)، مركز مطالعات و پژوهش هاى فرهنگى حوزه علميه
عاق والدين (خشم آوردن و دل شكستن و آزردن خاطر پدر و مادر) از گناهان كبيره و سبب بدبختى انسان در دنيا و آخرت و به تجربه ثابت شده كه موجب كوتاهى عمر و تلخ و سخت شدن زندگى بر انسان، و فقر و پريشانى انسان مى شود. در آيات و روايات از آن مذمت شده، و بدترين نوع قطع رحم است. خداوند تبارك و تعالى مى فرمايد:
(فَلا تَقُلْ لَهُما أُفّ)؛[1] حتى كلمه ى افّ (كلمه و سخن ناخوشايند) نبايد به آنان (پدر و مادر) بگوييد.
در حديثى امام صادق(عليه السلام) مى فرمايد:
اگر خداوند چيزى را كم تر از افّ گفتن مى دانست، آن را نهى مى فرمود.
رسول خدا(صلى الله عليه وآله)مى فرمايد:
كن باراً و اقصر على الجنة و ان كنت عاقاً فَاقْصِر على النار[2]؛ (با پدر و مادر) نيكو رفتار باش، تا در بهشت جاى گيرى و اگر عاق شوى، در آتش جهنم خواهى بود.
و در حديث قدسى وارد شده كه خداوند مى فرمايد:
به عزّت و جلال و علّو شأن خودم سوگند، اگر عاق والدين، مثل همه ى انبيا عمل كند از او نمى پذيرم[3].
امام صادق(عليه السلام)نيز مى فرمايد:
و اذا كان يوم القيمه كُشف غطآء من اغطية الجنة فوجد ريحها من كانت له روح من مسيرة خمسمأة عام الاّ صنفاً واحداً، فقيل له من هم قال العاق لوالديه[4]؛ چون روز قيامت شود، پرده اى از پرده هاى بهشت برداشته شود و هر كس داراى روح باشد، بوى بهشت را از پانصد سال راه خواهد شنيد، مگر يك دسته. عرض كردند: آنان چه كسانى هستند؟ فرمود: عاق والدين.
از رسول خدا(صلى الله عليه وآله) نقل شده است كه فرمود:
تمام مسلمانان در روز قيامت مرا خواهند ديد، مگر عاق والدين و شراب خوار و كسى كه نام مرا بشنود و بر من صلوات نفرستد[5]. اللهم صلّ على محمد و آل محمد.
در روايات آمده است كه نفرين پدر در حق فرزند رد نخواهد شد و به تجربه ثابت شده است، و سكرات موت و عذاب قبر كسى كه عاق مادر شده باشد سخت خواهد بود.
نيكى به پدر و مادر
و ضدّ عقوق والدين، احسان و نيكى نمودن به پدر و مادر است ـ چه در حيات باشند و چه فوت كرده باشند ـ كه بهترين سعادت و شريف ترين صفات و نيز موجب تقرب به ذات مقدّس خدا و ثواب و پاداش دنيا و آخرت است؛ هم چنان كه خداوند آن را هم رديف عبادت خود قرار داده است.
(وَ قَضى رَبُّكَ أَلاّ تَعْبُدُوا إِلاّ إِيّاهُ وَ بِالْوالِدَيْنِ إِحْساناً)؛[6] پروردگار تو فرمان داده است جز او را نپرستيد و به پدر و مادر نيكى كنيد.
هم چنين خداوند مى فرمايد:
(وَ اخْفِضْ لَهُما جَناحَ الذُّلِّ مِنَ الرَّحْمَةِ وَ قُلْ رَبِّ ارْحَمْهُما كَما رَبَّيانِي صَغِيراً)؛[7]براى ايشان از جهت مهربانى، افتاده و فروتن باش و بگو پروردگارا پدر و مادر مرا رحمت كن، چنان كه مرا در كودكى پرورانيدند.
رسول خدا(صلى الله عليه وآله) مى فرمايد:
برّ الوالدين افضل من الصلوة و الصّوم و الحجّ و العمرة و الجهاد فى سبيل الله[8]؛ نيكى به پدر و مادر، از نماز و روزه و حجّ و عمره و جهاد در راه خدا برتر است.
امام صادق(عليه السلام) نيز بعد از سؤال از بهترين اعمال مى فرمايد:
اىّ الاعمال افضل؟ قال(عليه السلام): الصلوة لوقتها و برّ الوالدين و الجهاد فى سبيل الله[9]؛ از امام صادق(عليه السلام)سؤال شد كه چه عملى بهتر است؟ فرمود: نماز اوّل وقت و نيكى به پدر و مادر و جهاد در راه خدا.
هم چنين مى فرمايد:
جآء رجل الى النبىّ(صلى الله عليه وآله) فقال: يا رسول الله من أبَر؟ قال اُمّك. قال: ثم من؟ قال امّك. قال: ثّم من؟ قال امّك. قال: ثم من؟ قال اباك[10]؛ مردى خدمت پيامبر(صلى الله عليه وآله)آمد و پرسيد: يا رسول الله به چه كسى احسان كنم؟ فرمود: به مادرت. تا سه بار پرسيد، حضرت فرمود: به مادرت، تا بار چهارم، كه فرمود: به پدرت.
چه خوش گفت زالى به فرزند خويش *** چو ديدش پلنگ افكن و پيل تن
گر از عهد خرديت ياد آمدى *** كه بيچاره بودى در آغوش من
نكردى در اين روز بر من جفا *** كه تو شير، مردىّ و من پيره زن
همان كودك از مگس رنجه اى *** كه امروز سالار و سرپنجه اى[11]در روايات نقل شده است كه اگر پدر و مادر به فرزند خود بدى كنند و يا او را بزنند، فرزند بايد با مهربانى و عطوفت با آنها رفتار كند تا اجر و ثواب او بيش تر گردد. اطاعت از پدر و مادر واجب و لازم است و نبايد بدون اجازه ى آنها كار مباح و حتى مستحبّى انجام داد و اگر فرزند بدون رضايت والدين به مسافرت برود (غير از سفر واجب، مثل حج) بايد نماز را تمام بخواند، چون سفر معصيت است.
پی نوشتها:
[1]. سوره ى اسراء، آيه ى 23.
[2]. جامع السعادات، ج 2، ص 202.
[3]. جامع السعادات، ج 2، ص 202.
[4]. همان.
[5]. همان.
[6]. سوره ى اسراء، آيه ى 23.
[7]. سوره ى اسراء (بنى اسرائيل)، آيه ى 24.
[8]. جامع السعادات، ج 2، ص 203.
[9].همان، ص 204.
[10].همان، ص 203.
[11]. كليات سعدى، ص 87.
منبع: دروس اخلاق اسلامى، سيد محمد على جزايرى (آل غفور)، مركز مطالعات و پژوهش هاى فرهنگى حوزه علميه
