پرسش :
در اسلام حقوق مردم مقدم است يا حقوق حاكم؟
پاسخ :
با نگاهى اجمالى به روايات موجود در اين باره، به اصل حقوق متقابل آن ها پى مى بريم. امام على(عليه السلام) فرمود:
اى مردم! من بر عهده ى شما حقوقى دارم كه از حق رهبرى و امامت و تصدى امور دولت ناشى مى شود و شما نيز بر عهده ى من حقوقى داريد كه از مسئوليت هايى كه من پذيرفته ام نشأت مى گيرد. آن حقوقى كه شما بر عهده ى من داريد چنين است:
1. همواره خيرخواه شما باشم و براساس مصلحت شما گام بردارم.
2. در تأمين رفاه و آسايش زندگى مادى شما و توسعه ى اقتصادى و رشد و بهرهورى تلاش كنم.
3. امر آموزش شما چنان باشد كه نادانى و بى علمى در ميان شما باقى نماند.
4. به رشد و تربيت شما توجه كنم به گونه اى كه شايسته ى شماست و آن چنان كه خود بدانيد و آگاه به رشد خويش باشيد و به سرحد كمال علم و آگاهى برسيد.
امّا وظايفى كه شما در قبال دولت و امامتان برعهده داريد عبارت اند از:
1. بر بيعت خويش استوار باشيد و نسبت به انتخاب خود وفادار بمانيد.
2. به امور عمومى و فعاليت هاى دولت و زمام داران خيرخواه باشيد و همواره با هوشيارى امور را زير نظر بگيريد و با دل سوزى و مصلحت انديشى، دولت و مسئولان را يارى دهيد. چه آن ها حضور داشته باشند و در حضورشان باشيد و چه هنگامى كه در غياب آنان و در پنهانى به امور مى نگريد.
3. هر گاه شما را به اطاعت از دستورهاى الهى و همكارى و مساعدت با دولت و كارگزاران دعوت مى كنم، مرا اجابت كنيد و همواره در صحنه ها حاضر باشيد.
4. هنگامى كه براى انجام وظايفم فرمانى صادر مى كنم به آن گوش فرا دهيد و از اوامرم اطاعت كنيد.[1]
در اصول كافى نيز رواياتى در اين مورد نقل شده است كه بيانگر مهم ترين مسئله در فلسفه ى سياسى اسلام و فقه سياسى، در باب زمام دارى و حفظ حقوق عمومى و آزادى هاى اساسى است؛ براى نمونه به ذكر دو روايت اكتفا مى كنيم.
ابوحمزه مى گويد: از امام باقر(عليه السلام) پرسيدم: حق امام بر مردم چيست؟ فرمود: حق او بر آن ها اين است كه سخنش را بشنوند و فرمانش برند. عرض كردم: حق مردم بر امام چيست؟ فرمود: اين كه بيت المال را ميان آن ها تقسيم كند و با رعيت به عدالت رفتار نمايد؛ و چون اين دو اصل در ميان مردم عملى گشت، امام باكى ندارد از اين كه كسى اين سو و آن سو رود.[2]
هم چنين اميرالمؤمنين(عليه السلام) فرمود:
به واليان خود خيانت نورزيد و با رهبران خود دغلى نكنيد و پيشوايان خود را نادان نخوانيد و از رشته ى پيوند خود (جماعت مسلمين) پراكنده مشويد كه سست خواهيد شد و شوكت و دولت شما بر باد خواهد رفت! كارهاى شما بايد بر اين مبتنى باشد و ملازم اين روش باشيد...[3]
پس در جامعه ى اسلامى ميان حقوق مردم و حاكم رابطه اى متقابل وجود دارد. حاكم راستين جامعه ى اسلامى تمامى حقوق مردم را رعايت مى كند و پيش از مردم، خويشتن را در پيشگاه خدا پاسخ گو مى داند. مردم نيز بايد حقوق حاكم را كاملا رعايت كنند تا در پيشگاه خداى متعال سرافكنده نباشند.
پی نوشتها:
[1]. نهج البلاغه، خ 34. «... يا ايها الناس! انّ لى عليكم حقّاً و لكم علىَّ حقٌ؛ فاما حقّكم علىّ فالنصيحة لكم و توفير فيئكم عليكم، و تعليمكم كيلا تجهلوا، و تأديبكم كيما تعلموا، و امّا حقّى عليكم فالوفاء بالبيعة، و النصيحة فى المشهد و المغيب، و الاجابة حين ادعوكم و الاطاعة حين آمركم.»
[2]. كلينى، اصول كافى (كتاب الحجه)، ج 2، ص 262، حديث 1055.
[3]. همان.
منبع: اسلام و دموكراسى، نصرالله سخاوتى، انتشارات مركز مديريت حوزه علميه قم (1383)
با نگاهى اجمالى به روايات موجود در اين باره، به اصل حقوق متقابل آن ها پى مى بريم. امام على(عليه السلام) فرمود:
اى مردم! من بر عهده ى شما حقوقى دارم كه از حق رهبرى و امامت و تصدى امور دولت ناشى مى شود و شما نيز بر عهده ى من حقوقى داريد كه از مسئوليت هايى كه من پذيرفته ام نشأت مى گيرد. آن حقوقى كه شما بر عهده ى من داريد چنين است:
1. همواره خيرخواه شما باشم و براساس مصلحت شما گام بردارم.
2. در تأمين رفاه و آسايش زندگى مادى شما و توسعه ى اقتصادى و رشد و بهرهورى تلاش كنم.
3. امر آموزش شما چنان باشد كه نادانى و بى علمى در ميان شما باقى نماند.
4. به رشد و تربيت شما توجه كنم به گونه اى كه شايسته ى شماست و آن چنان كه خود بدانيد و آگاه به رشد خويش باشيد و به سرحد كمال علم و آگاهى برسيد.
امّا وظايفى كه شما در قبال دولت و امامتان برعهده داريد عبارت اند از:
1. بر بيعت خويش استوار باشيد و نسبت به انتخاب خود وفادار بمانيد.
2. به امور عمومى و فعاليت هاى دولت و زمام داران خيرخواه باشيد و همواره با هوشيارى امور را زير نظر بگيريد و با دل سوزى و مصلحت انديشى، دولت و مسئولان را يارى دهيد. چه آن ها حضور داشته باشند و در حضورشان باشيد و چه هنگامى كه در غياب آنان و در پنهانى به امور مى نگريد.
3. هر گاه شما را به اطاعت از دستورهاى الهى و همكارى و مساعدت با دولت و كارگزاران دعوت مى كنم، مرا اجابت كنيد و همواره در صحنه ها حاضر باشيد.
4. هنگامى كه براى انجام وظايفم فرمانى صادر مى كنم به آن گوش فرا دهيد و از اوامرم اطاعت كنيد.[1]
در اصول كافى نيز رواياتى در اين مورد نقل شده است كه بيانگر مهم ترين مسئله در فلسفه ى سياسى اسلام و فقه سياسى، در باب زمام دارى و حفظ حقوق عمومى و آزادى هاى اساسى است؛ براى نمونه به ذكر دو روايت اكتفا مى كنيم.
ابوحمزه مى گويد: از امام باقر(عليه السلام) پرسيدم: حق امام بر مردم چيست؟ فرمود: حق او بر آن ها اين است كه سخنش را بشنوند و فرمانش برند. عرض كردم: حق مردم بر امام چيست؟ فرمود: اين كه بيت المال را ميان آن ها تقسيم كند و با رعيت به عدالت رفتار نمايد؛ و چون اين دو اصل در ميان مردم عملى گشت، امام باكى ندارد از اين كه كسى اين سو و آن سو رود.[2]
هم چنين اميرالمؤمنين(عليه السلام) فرمود:
به واليان خود خيانت نورزيد و با رهبران خود دغلى نكنيد و پيشوايان خود را نادان نخوانيد و از رشته ى پيوند خود (جماعت مسلمين) پراكنده مشويد كه سست خواهيد شد و شوكت و دولت شما بر باد خواهد رفت! كارهاى شما بايد بر اين مبتنى باشد و ملازم اين روش باشيد...[3]
پس در جامعه ى اسلامى ميان حقوق مردم و حاكم رابطه اى متقابل وجود دارد. حاكم راستين جامعه ى اسلامى تمامى حقوق مردم را رعايت مى كند و پيش از مردم، خويشتن را در پيشگاه خدا پاسخ گو مى داند. مردم نيز بايد حقوق حاكم را كاملا رعايت كنند تا در پيشگاه خداى متعال سرافكنده نباشند.
پی نوشتها:
[1]. نهج البلاغه، خ 34. «... يا ايها الناس! انّ لى عليكم حقّاً و لكم علىَّ حقٌ؛ فاما حقّكم علىّ فالنصيحة لكم و توفير فيئكم عليكم، و تعليمكم كيلا تجهلوا، و تأديبكم كيما تعلموا، و امّا حقّى عليكم فالوفاء بالبيعة، و النصيحة فى المشهد و المغيب، و الاجابة حين ادعوكم و الاطاعة حين آمركم.»
[2]. كلينى، اصول كافى (كتاب الحجه)، ج 2، ص 262، حديث 1055.
[3]. همان.
منبع: اسلام و دموكراسى، نصرالله سخاوتى، انتشارات مركز مديريت حوزه علميه قم (1383)
