پرسش :
مستشار الدوله که بود و چه نقشی در مشروطه داشت؟
پاسخ :
وى پسر فردى به نام ميرزا كاظم بود و در تبريز ديده به جهان گشود. در دوران تحصيل، فارسى و عربى و كمى از علوم دينى را آموخت و منشى كنسولگرى انگليس در تبريز شد. بعد از مدتى از كنسولگرى انگليس بيرون آمد و وارد وزارت خارجه ى ايران شد. از مجراى وزارت خارجه، كاردار ايران در سن پترزبورگ و يك سال بعد، ژنرال كنسول تفليس شد. پس از چهار سال اقامت در تفليس به سال 1283 ق. كاردار سفارت ايران در پاريس شد و سرانجام در سال 1299 ق. در دوران وزارت مشيرالدوله، معاون وزير عدليه شد و لقب مستشار الدوله گرفت.[1]
وى در دوران اقامت در تبريز به واسطه ى ارتباط با كنسولگرى انگليس، با كتب ليبرال هاى انگليس آشنا شد و در سن پترزبورگ در انديشه هايش انقلابى پديد آمد و با ديدگاه هاى سوسياليست ها برخورد كرد و در فرانسه آشنايى اش با آثار سوسياليست هاى فرانسه افزون تر شد.
برخى از محققان عصر مشروطه معتقدند كه غرب گرايى او مرهون مطالعه ى آثار انقلابيون فرانسه، نظير افرادى چون روسو و ولتر و منتسكيو و ملاقات هاى مكرر او با ملكم خان بوده است.[2] وى علاوه بر ارتباط با ملكم خان، با ميرزا حسينخان سپه سالار و آخوندزاده هم فكرى داشت، ولى ارتباط او با آخوندزاده در حدى بود كه برخى معتقدند آخوندزاده تأثير عميقى در وى گذاشت.[3]
مهم ترين اثر او كتاب يك كلمه است. وى اين كتاب را در سال 1287 ق. در پاريس به رشته ى تحرير درآورد.[4] منظور او از يك كلمه، «قانون» است.[5] وى مهم ترين بلاى ايران را در اين كتاب، بى قانونى و حكومت فرد مى شمارد، ولى راه حلى كه براى نجات از اين بلا ارائه مى دهد، همان پيروى از نظام و مقررات ليبراليسم غرب است[6]. كار زيركانه و مرموزانه ى او اين است كه در خلال مباحث كتاب، قانون اساسى فرانسه را بر قوانين اسلام منطبق مى كند و از اين طريق تضاد آن را با شريعت اسلام كم رنگ مى كند و بدين صورت زمينه ى پياده شدن آن را در ايران فراهم مى نمايد.[7]
طبق گزارش برخى از مورخان، كتاب يك كلمهى مستشار الدوله، بزرگ ترين حادثه ى آن زمان تلقى مى شد، به طورى كه چاپ اول آن مورد استقبال فراوان محافل سرّى آزادى خواهان قرار گرفت و[8] حتى در محافل سرّى شبه مذهبى نيز نفوذ كرد، به طورى كه ناظم الاسلام كرمانى در اين مورد مى نويسد:
... نوشتجات آن مرحوم براى اجزاى انجمن مخفى سرمشقى وافى بود و در واقع دستورالعملى بود كه از آن قرار رفتار شد.[9]
اين ها نشانه ى عمق تأثير افكار مستشارالدوله در محافل آزادى خواهان است؛ چرا كه انجمن ناظم الاسلام يك انجمن مذهبى بود و به دستور مرحوم طباطبايى تأسيس گرديد. وقتى چنين انجمنى از اين آثار متأثر باشد، طبيعتاً ساير مراكز بيشتر از آن متأثر بوده اند.
پی نوشتها:
[1]. ر.ك: يحيى آرين پور، از صبا تا نيما، ج 1، ص 281.
[2]. ر.ك: نهضت مشروطيت ايران، (مجموعه مقالات)، ج 1، ص 156.
[3]. ر.ك: آخوند زاده، الفباى جديد و مكتوبات، مقدمه.
[4]. محمد رضا فشاهى، تاريخ تحولات فكرى و اجتماعى در جامعه فئودالى ايران، ص 429.
[5]. نهضت مشروطيت ايران، (مجموعه مقالات)، ص 157.
[6]. ر.ك: همان، ص 161.
[7]. ر.ك: همان، ص 158.
[8]. محمد رضا فشاهى، همان، ص 433.
[9]. ناظم الاسلام، تاريخ بيدارى ايرانيان، ج 1، ص 169.
منبع: از عدالت خانه تا مشروطه ى غربى، جواد سليمانى، انتشارات مركز مديريت حوزه علميه قم (1384).
وى پسر فردى به نام ميرزا كاظم بود و در تبريز ديده به جهان گشود. در دوران تحصيل، فارسى و عربى و كمى از علوم دينى را آموخت و منشى كنسولگرى انگليس در تبريز شد. بعد از مدتى از كنسولگرى انگليس بيرون آمد و وارد وزارت خارجه ى ايران شد. از مجراى وزارت خارجه، كاردار ايران در سن پترزبورگ و يك سال بعد، ژنرال كنسول تفليس شد. پس از چهار سال اقامت در تفليس به سال 1283 ق. كاردار سفارت ايران در پاريس شد و سرانجام در سال 1299 ق. در دوران وزارت مشيرالدوله، معاون وزير عدليه شد و لقب مستشار الدوله گرفت.[1]
وى در دوران اقامت در تبريز به واسطه ى ارتباط با كنسولگرى انگليس، با كتب ليبرال هاى انگليس آشنا شد و در سن پترزبورگ در انديشه هايش انقلابى پديد آمد و با ديدگاه هاى سوسياليست ها برخورد كرد و در فرانسه آشنايى اش با آثار سوسياليست هاى فرانسه افزون تر شد.
برخى از محققان عصر مشروطه معتقدند كه غرب گرايى او مرهون مطالعه ى آثار انقلابيون فرانسه، نظير افرادى چون روسو و ولتر و منتسكيو و ملاقات هاى مكرر او با ملكم خان بوده است.[2] وى علاوه بر ارتباط با ملكم خان، با ميرزا حسينخان سپه سالار و آخوندزاده هم فكرى داشت، ولى ارتباط او با آخوندزاده در حدى بود كه برخى معتقدند آخوندزاده تأثير عميقى در وى گذاشت.[3]
مهم ترين اثر او كتاب يك كلمه است. وى اين كتاب را در سال 1287 ق. در پاريس به رشته ى تحرير درآورد.[4] منظور او از يك كلمه، «قانون» است.[5] وى مهم ترين بلاى ايران را در اين كتاب، بى قانونى و حكومت فرد مى شمارد، ولى راه حلى كه براى نجات از اين بلا ارائه مى دهد، همان پيروى از نظام و مقررات ليبراليسم غرب است[6]. كار زيركانه و مرموزانه ى او اين است كه در خلال مباحث كتاب، قانون اساسى فرانسه را بر قوانين اسلام منطبق مى كند و از اين طريق تضاد آن را با شريعت اسلام كم رنگ مى كند و بدين صورت زمينه ى پياده شدن آن را در ايران فراهم مى نمايد.[7]
طبق گزارش برخى از مورخان، كتاب يك كلمهى مستشار الدوله، بزرگ ترين حادثه ى آن زمان تلقى مى شد، به طورى كه چاپ اول آن مورد استقبال فراوان محافل سرّى آزادى خواهان قرار گرفت و[8] حتى در محافل سرّى شبه مذهبى نيز نفوذ كرد، به طورى كه ناظم الاسلام كرمانى در اين مورد مى نويسد:
... نوشتجات آن مرحوم براى اجزاى انجمن مخفى سرمشقى وافى بود و در واقع دستورالعملى بود كه از آن قرار رفتار شد.[9]
اين ها نشانه ى عمق تأثير افكار مستشارالدوله در محافل آزادى خواهان است؛ چرا كه انجمن ناظم الاسلام يك انجمن مذهبى بود و به دستور مرحوم طباطبايى تأسيس گرديد. وقتى چنين انجمنى از اين آثار متأثر باشد، طبيعتاً ساير مراكز بيشتر از آن متأثر بوده اند.
پی نوشتها:
[1]. ر.ك: يحيى آرين پور، از صبا تا نيما، ج 1، ص 281.
[2]. ر.ك: نهضت مشروطيت ايران، (مجموعه مقالات)، ج 1، ص 156.
[3]. ر.ك: آخوند زاده، الفباى جديد و مكتوبات، مقدمه.
[4]. محمد رضا فشاهى، تاريخ تحولات فكرى و اجتماعى در جامعه فئودالى ايران، ص 429.
[5]. نهضت مشروطيت ايران، (مجموعه مقالات)، ص 157.
[6]. ر.ك: همان، ص 161.
[7]. ر.ك: همان، ص 158.
[8]. محمد رضا فشاهى، همان، ص 433.
[9]. ناظم الاسلام، تاريخ بيدارى ايرانيان، ج 1، ص 169.
منبع: از عدالت خانه تا مشروطه ى غربى، جواد سليمانى، انتشارات مركز مديريت حوزه علميه قم (1384).
