پرسش :

جابر بن عبدالله انصاري چه مناظره‌هائي درباره شفاعت داشت؟

پاسخ :
«طلق بن حبيب» مي‏گويد:
من از كساني بودم كه سرسختانه شفاعت را تكذيب مي‏كردم تا اينكه با جابر ملاقات نمودم، من براي او آياتي را كه در آنها عذاب دوزخ به صورت عذاب جاوداني ياد شده است، خواندم و نتيجه گرفتم كه بنا به گفتة آيات بايد اهل دوزخ در آتش، مخلد و جاودان باشند.
در اين موقع جابر رو به من كرد و گفت: آيا تو تصور مي‏كني كه به كتاب خدا و سنت پيامبر (ص) از من آشناتري‏؟ آياتي را كه خواندي و در آنها عذاب دوزخ به صورت يك عذاب جاوداني ياد شده، مربوط به مشركان و بت پرستان است ولي شفاعت از آن كساني است كه دچار لغزش و گناه شده سپس كيفر اعمال خود را در دوزخ ديده‏اند و بعداً در اثر شفاعت از آنجا خارج شده‏اند.
سپس جابر به گوش خود اشاره كرد و گفت:
«ناشنوا باشد اگر آنچه مي‏گويم شخصاً از پيامبر نشنيده باشم، من با اين دو گوش خود از پيامبر شنيدم كه فرمود: گروهي از گنهكاران پس از آنكه وارد آتش شدند، از آن بيرون مي‏آيند»
از اينكه جابر آيات مربوط به دوزخيان را بر دو دسته تقسيم مي‏كند، و آن دسته از آيات را كه در آنها سخن از خلود در دوزخ به ميان آمده مربوط به مشركان و بت‏پرستان، و دستة ديگر را مربوط به مؤمنان گنهكار مي‏داند، مي‏توان موقعيت علمي جابر را در تفسير آيات قرآن به دست آورد.
تنها اين مورد نبود كه جابر، مردم را با معارف قرآن آشنا كرده است، بلكه از كتب احاديث به روشني استفاده مي‏شود كه وي در يك مجمع عمومي پيرامون شفاعت، با يكي از محدثان مناظره نموده او را محكوم ساخت، اينك مناظرة او:
«يزيد فقير» مي‏گويد: من در كنار جابر نشسته بودم و او براي مردم از پيامبر گرامي حديث نقل مي‏كرد، او ضمن سخنان خود گفت: گروهي از دوزخيان از آتش آزاد مي‏گردند.
من از اين سخن سخت ناراحت شده رو به جابر كردم و گفتم: من از ديگران در شگفت نيستم بلكه از شما ياران محمد(ص) در شگفتم كه تصور مي‏كنيد گروهي از دوزخيان از دوزخ خارج مي‏شوند، در صورتي كه اين سخن با گفتار خدا سازگار نيست آنجا كه مي‏فرمايد:
«آنان مي‏خواهند از آتش بيرون بيايند ولي هرگز خارج نخواهند شد» مائده/37.
همينكه من اين سخن را گفتم، حاضران به من پرخاش نمودند ولي جابر با كمال بردباري به آنان گفت: او را به حال خود بگذاريد تا من او را روشن كنم، سپس گفت:
آيه‏اي كه دربارة خلود در آتش دوزخ تلاوت كردي، مربوط به مشركان و بت پرستان، و به طور كلي راجع به كافران است و دربارة آنان نازل شده است، آيه چنين است:
«انّ الّذين كفروا لو ان لهم ما في الارض جميعاً و مثله معه ليفتدوا به من عذاب يوم القيامة ما تقبّل منهم و لهم عذاب اليم يريدون ان يخرجوا من النّار و ما هم بخارجين منها و لهم عذاب مقيم» مائده/36ـ37.
جابر پس از خواندن اين دو آيه، رو به من كرد و گفت: قرآن تلاوت مي‏كني‏؟
گفتم: قرآن را حفظ كرده‏ام.
جابر در اين هنگام مرا به ياد آية ديگري انداخت كه خداوند در آن به پيامبر نويد مقام بس پسنديده‏اي مي‏دهد و مي‏فرمايد:
«اي پيامبر! بخشي از شب را با انجام دادن نوافل (نمازهاي مستحبي) متهجد باش تا خداوند تو را به مقام پسنديده‏اي برساند» اسراء/79
آنگاه جابر افزود: اين «مقام محمود» (مقام پسنديده) همان مقام شفاعت است كه خداوند از آن سخن مي‏گويد. اين شفاعت شامل كساني خواهد شد كه خداوند آنان را به خاطر گناهانشان، در دوزخ بازداشت خواهد كرد و هرگز با آنان سخن نخواهد گفت و هر وقت بخواهد آنان را آزاد كند، آزاد مي‏نمايد.
«يزيد فقير» مي‏گويد: پس از شنيدن بيانات جابر، ديگر شفاعت را انكار نكردم (حياة الصحابة 3 / 471) .
در اينجا بي‏مناسبت نيست حديثي را كه از امير مؤمنان (ع) دربارة شفاعت نقل شده و نظرية جابر را به روشني تأييد مي‏كند، نقل كنيم:
امير مؤمنان (ع) از پيامبر گرامي نقل مي‏كند كه حضرت فرمود: من به قدري دربارة امت خود شفاعت مي‏كنم كه ندائي از طرف پروردگار مي‏رسد كه اي محمد (ص)! آيا راضي شدي؟ مي‏گويم: بلي راضي شدم.
امير مؤمنان (ع) پس از نقل اين حديث رو به مردم عراق كرد و گفت: اي مردم عراق! شما تصور مي‏كنيد اميدوار كننده‏ترين آيه در قرآن، آيه: «يا عبادي الّذين اسرفوا علي انفسهم لا تنقطوا من رحمة الله ان الله يغفر الذّنوب جميعا انّه هو الغفور الرّحيم» زمر/53 است ولي ما خاندان پيامبر مي‏گوئيم: اميدوار كننده‏ترين آيه در كتاب خدا، آيه «و لسوف يعطيك ربك فترضي» اضحي/50 است.
آنچه خدا به پيامبر مي‏بخشد، همان مقام شفاعت است (حياة الصحابة 3 / 47).
www.eporsesh.com