پرسش :

آيا بهشت و جهنمي كه وعده داده شده، هم اكنون خلق شده است؟ آيا قيامت يا صحراي محشر و حساب‏رسي كره زمين خواهد بود؟

پاسخ :
در سوالي كه آيا بهشت و جهنم فعلا وجود دارد يا نه، ميان دانشمندان اسلامي دو ديدگاه وجود دارد. گروهي معتقدند ه بهشت و جهنم فعلا وجود ندارد، بلكه بعد از آن كه نظام اين عالم به هم خورد و جهان نظم تازه‏اي به خود گرفت، بهشت و جهنم پديد خواهد آمد.(1) بعضي معتقدند هم اكنون خلق شده است و آيات "اعدت للمتقين" و "هذه جهنم اللتي كنتم بها تكذبون" و "عندها جنه المأوي" و "جيي‏ء بجهنم يومئذ" بر آن دلالت دارد. احاديثي نيز وجود دارد كه بهشت و جهنم مخلوق است.
گروه نخستين پاره‏اي دلايل را اساس آيات و روايات استدلال مي‏كنند كه قيامت روزي است كه همه انسان‏ها از اولين تا آخرين در آن جا حضور مي‏يابند. لذا قرآن آن روز را روز حشرت يا روز جمع و يا روز تلاقي ناميده است، و آن روز زماني بر پا مي‏شود كه همه نظام هست واژگون شده باشند.
شهيد مطهري مي‏نويسد: "قيامت كبرا مقارن است با يك سلسله انقلاب‏ها و دگرگوني‏هاي كلي در همه موجودات زميني و آسماني كه ما سراغ داريم، يعني كوه‏ها، درياها، ماه، خورشيد، ستارگان، كهكشان‏ها، هنگام قيامت كبرا هيچ چيزي در وضع موجود باقي نمي‏ماند.
به علاوه - در قيامت كبريا اولين و آخرين جمع مي‏شوند - و لذا به آن يوم الحشر و يوم الجمع گفته‏اند، و ما مي‏بينيم كه هنوز نظام جهان برقرار است. شايد ميليون‏ها و بلكه ميليارها سال ديگر نيز برقرار باشد و ميلياردها انسان ديگر بعد از اين بيايند".(2)
مي‏گويند مسئله مواقف حساب‏رسي و پل صراط و بهشت و جهنم و واقعياتي هستند كه بعد از قيامت يا محشر مطرح مي‏گردند و فرع بر آن است. بنابر اين نميتوان گفت كه بهشت و جهنم هم اكنون خلق شده‏اند، ولي قيامت بعدا خلق خواهد شد.
گروهي ديگري - كه اكثرند - معتقدند كه هم اكنون عالمي كه همه گونه نعمت‏ها يا اسباب آلام و عذاب در آن جا فراهم باشد و ما از آن به عنوان "بهشت و جهنم" نام مي‏بريم، وجود دارد. اين گونه نيز براي اثبات ادعاي خويش به برخي آيات و روايات تمسك جسته‏اند.
بيان سه نكته را در اين جا لازم مي‏بينيم:
1 - برخي آيات و رواياتي كه دلالت دارد بهشت و جهنم هم اكنون وجود دارد، منظر بهشت و جهنم عالم برز است، نه بهشت و جهنمي كه بعد از قيامت كبرا وعده داده شده است.
2 - اگر بهشت و جهنم آفريده شده، ايا از جهت نعمت و نقمت بدون كم و كاست واجد تمام اوصاف و مزاياي بهشت و دوزخ قيامت است و همه انواع نعمت‏ها و عذاب‏ها با تمامي كيفيت‏ها و كميت‏هايش وجود درد، يا به سوي تكامل و تشدي پيش مي‏رود؟
با توجه به اين كه نعمت‏هاي بهشت و نقمت‏هاي دوزخ، مجموعه اعمال خوب و بد مردم است، جنت و نار تجسم كارهاي روا و ناروايي است كه انسان‏ها در دنيا انجام داده‏اند. با در نظر گرفتن اين مطلب كه عمر دنيا هنوز تمام نشده و اعمال خوب و بد مردم پيوسته جريان دارد، بايد گفت بهشت و دوزخ به حد نهايي نرسيده و هر روز بر كم و كيف ان دو افزوده مي‏شود. خوبان با اعمال صالحه خود بر نعمت‏هاي بهشت مي‏افزايند و بدان با كارهاي زشت خويش عذاب دوزخ را تشديد مي‏نمايند. به بيان ديگر: بهشت و دوزخ قيامت حاوي تمام كارهاي خوب و بدي است كه همه انسان‏ها در طول عمر دنيا انجام داده‏اند.(3)
صدر المتألهين، نيز آفرينش بهشت و جهنم را امري نسبي مي‏داند و كميت و كيفيت آفرينش آن دو را به ميزان كميت انسان‏هايي مي‏داند كه از آغاز آفرينش پا به جهان گذاشته‏اند و با اعمال خوب يا بد از دنيا رفته‏اند. او مي‏گويد:
بدان هر يك از نفوس پاك و سعادتمند در عالم آخرت مملكتي دارد بسيار وسيع و عالمي دارد بزرگتر و گسترده‏تر از آن چه در آسمان‏ها و زمين است و اين مملكت پهناور، خارج از ذات و وجود خود او نيست، بلكه تمام مملكتش، مملوك هايش، خدمتگذارانش، بستان و درختانش، حور و غلمانش، همه بر پا و قائم است و او خود حافظ و ايجاد كننده همه آنها است، به اذن باري تعالي و با نيرو و قوه او".(4)
نتيجه: با توجه به اين كه بهشت و دوزخ تجسم حقيق اعمال خوب و بد انسان است - امر قراردادي - نمي‏توان گفت بهشت و جهنم با تمامي كميت‏ها و كيفيت‏هايش آفريده شده، بلكه به تعداد انسان‏هايي كه از آغاز آفرينش پا به دنيا گذاشته و از آن رحلت كرده‏اند، خلق شده است.
3 - آيا قيامت و حساب رسي روي كره زمين خواهد بود؟ اگر بهشت و جهنم هم اكنون وجود دارد و جاي آن نيز همين زمين است، پس چرا نمي‏بينيم؟
مفسران تفسير نمونه دو گونه پاسخ داده‏اند:
الف) بهشت و دوزخ در باطن و درون اين جهانند. ما آسمان و زمين را با چشم خود مي‏بينيم، اما عوالمي را كه درون اين جهان قرار دارند، نمي‏بينيم. اگر ديد و درك ديگري داشتيم، مي‏توانستيم آن را ببينيم. آيه "كلا لو تعلمون علم اليقين" گواه اين حقيقت است.
ب) عالم آخرت و بهشت و دوزخ، چيره بر اين عالم است و اين جهان درون آن قرار گرفته است، درست همانند جنين كه درون عالم دنيا است. اگر مي‏بينيم قرآن مي‏گويد: وسعت بهشت به اندازه وسعت آسمان‏ها و زمين است، به خاطر آن است كه انسان چيزي وسيع‏تر از آسمان و زمين نمي‏شناسد تا مقياس سنجش قرار داده شود.(5)
بنا به مفاد آيه معراج(6) كه محل ملاقات پيامبر اكرم(ص) را با جبرئيل در نوبت دوم بيان مي‏كند: "جنه المأوي" يا بهشت در جوار "سدره المنتهي" قرار دارد. از ابن عباس مفسر بزرگ قرآن كه معلمات تفسيري خويش را از پيامبراكرم(ص) و اميرالمؤمنين(ع) اخذ كرده، در مورد سدره المنتهي سؤال شد، پاسخ داد:(7) سدره نقطه نهايي تكامل علمي كيهان‏شناسي است. پيش روي دانشمندان فلك شناس تا آنجا ادامه درد و از آن جا به بعد كسي جز ذاتت اقدس الهي آگاهي ندارد".
اگر محل استقرار بهشت و جهنم زمين باشد، به گواهي آيات كثيري، زمين غير از كره زمين فعلي است، زيرا اولاًّ: پيش از بر پايي قيامت، نظام جهان از زمين گرفته تا آسمان‏ها، سيارات و ستارگان و كهكشان‏ها متلاشي مي‏شوند و هم چون ذرات گرد و غباري درخواهند آمد.
ثانياً: بهشت آن قدر گسترده است كه تصور آن براي انسان مقدور نيست. خداوند جهت آشنايي و نزديك نمودن ذهن آدمي با اصل واقعيت مي‏فرمايد: "پهنا و گستردگي بهشت به وسعت همه آسمان‏ها و زمين است".(8)
منظور از آسمان‏ها، همه كرات و سيارات و ستارگان و كهكشان‏هاي شناخته شده و ناشناخته است كه برخي از آن‏ها ميلياردها سال نوري با زمين فاصله دارند و اين همه گستردگي فقط مربوط به آسمان اول است، چون از آيات قيامت بر مي‏آيد كه هيچ يك از اين آسمان‏ها به ديگري راه ندارند و تنها در روز رستاخيز گشوده و مفتوح مي‏گردند".(9)
پي نوشت‏ها:
1 - زين العابدين قرباني، به سوي جهان ابدي، ص 379.
2 - زندگي جاويد يا حيا اخروي، ص 21.
3 - محمد تقي فلسفي، معاد از نظر روح و جسم، ج 3، ص 255.
4 - اسفار ج 4، ص 142، به نقل از همان، ص 251.
5 - تفسير نمونه، ج 3، ص 95.
6 - و لقد راه نزلة "اخري عند سدرة المنتهي، عندها جنّة المأوي سوره نجم، آيات 13 و 14 و 15.
7 - جلال الدين سيوطي، الدر المنثور، ج 7، ص 572.
8 - آل عمران (3)، آيه 133.
9 - بي آزار شيرازي، گذشته و آينده جهان، چاپ و انتشارات بعثت.
www.eporsesh.com