پرسش :
چرا در زمان جنگ هر بار که ایران در خاک عراق پیشروى مىکرد، سازمان ملل قطعنامه ای مبنى بر بازگشت طرفین به مرزهاى بین المللى صادر مى نمود؟
پاسخ :
شوراى امنیت سازمان ملل داراى پنج عضو دائمى است که شامل کشورهاى آمریکا، شوروى، فرانسه، انگلیس و چین مىشود. به دنبال پیروزى انقلاب اسلامى، همه این قدرتهاى بزرگ به نوعى از انقلاب اسلامى احساس خطر مىکردند (البته بیش از همه آمریکا و کمتر از همه چین) . لذا با وجود جنگ سرد میان دو ابر قدرت یعنى آمریکا و شوروى سابق، آنها در مسئله جنگ ایران و عراق اتفاق نظر داشتند. آمریکا به دلیل از دست دادن شاه، ماجراى گروگانگیرى و تهدید منافعش در منطقه بعد از پیروزى انقلاب اسلامى و احتمال سرایت انقلاب در دیگر کشورهاى منطقه و شوروى نیز به علت گسترش اصولگرایى اسلامى در جمهورىهاى مسلمان نشین کشورش، مسئله افغانستان و اتحاد قدیمىاش با عراق، با انقلاب اسلامى ایران سازگارى منافع نداشتند.
به همین دلیل پس از آغاز جنگ، این دو کشور به همراه سایر اعضاى شوراى امنیت قطعنامهاى را تصویب کردند که به ضرر ایران تمام شد، به این صورت که تا جایى که امکان داشت سعى نمودند از پیروزى ایران جلوگیرى نمایند. در روز دوم تهاجم سراسرى ارتش عراق که نیروهاى عراقى در عمق خاک ایران پیشروى کرده بودند و بر نیروهاى ایرانى برترى داشتند، اعضاى شوراى امنیت در بیانیهاى که انتشار دادند از عراق نخواستند که به مرزهاى بینالمللى باز گردد؛ ولى مشاهده گردید که بعد از عملیات بیت المقدس و آزادى خرمشهر، و پس از 22 ماه سکوت (بین دو قطعنامه 479 و 514) زمانى که تصور شکست عراق و پیروزى ایران و پیشروى آن در خاک عراق در ذهن اعضاى دائمى شوراى امنیت نقش بسته بود این شورا در تاریخ 12 ژوئیه 1982 (21 / 4 / 1361) قطعنامهى 514 را تصویب کرد که در آن از طرفین خواست که به مرزهاى بینالمللى بازگردند. پیداست روى سخن این قطعنامه با ایران و براى محدود کرد پیشروى ایران بوده که مورد تمایل اعضاى دائمى شوارى امنیت نبوده است و الا اگر غیر از این بود شوراى امنیت مىتوانست در قطعنامه479 (6 / 7 / 1359) از دو طرف بخواهد که به مرزهاى بینالمللى باز گردند() که در این صورت مسلما هدف قطعنامه عراق مىبود) و تا حدود 2 سال بعد که عراق همچنان بخشهاى بزرگى از سرزمین ایران را در اشغال داشت، شورا مىبایست چنین قطعنامههایى را صادر مىکرد و عراق را به عقبنشینى به مرزهاى بینالمللى دعوت مىنمود.
شورا در قطعنامههاى بعدى خود از طرفین مىخواهد که به مرزهاى بینالمللى باز گردند. این در خواست در حالى بود که از سال 1361 یعنى آزادسازى خرمشهر، نیروهاى ایرانى در جبههها برترى داشتند و در آستانه ورود به خاک عراق بودند و برترى عراق در جبههها از بین رفته بود و نیروهاى ایران در بسیارى از مناطق به مرزهاى بینالمللى رسیده بودند.
بنابراین به نظر مىرسد که هدف اصلى شوراى امنیت از تصویب قطعنامههایى که در آنها از طرفین مىخواهد به مرزهاى بینالمللى بازگردند، جلوگیرى از ورود نیروهاى ایرانى به خاک عراق، تحت عنوان به خطر افتادن صلح و امنیت بینالمللى بود . شوراى امنیت با اشاره به ماده 24 منشور در قطعنامه 514 و اشاره کلى به منشور سازمان ملل در قطعنامه 522، در مورد مسئولیت اولیه خود در زمینهى حفظ صلح و امنیت بینالمللى، نیز دقیقا این هدف را دنبال مىکرد که به جمهورى اسلامى ایران تفهیم کند اگر وارد خاک عراق شود، بر اساس فصل هفتم منشور مجازاتهایى علیه آن کشور وضع خواهد کرد. علت اصلى این اقدام شورا نیز این بوده است که از شکست قطعى عراق و پیروزى ایران جلوگیرى نماید؛ زیرا یکى از مقامات وزارت خارجه آمریکا، زمانى که نیروهاى ایرانى در حال پیشروى در خاک عراق بودند، مىگوید اگر عراق سقوط کند یک ایران توسعهطلب و متجاوز رادر صحنه بینالمللى خواهیم داشت که بار عظیمى را بر دوش ایالات متحدهى آمریکا خواهد گذاشت.
بنابراین مىتوان گفت ائتلاف قدرتهاى بزرگ براى جلوگیرى از پیروزى ایران، موجب تصویب قطعنامههایى در شوراى امنیت سازمان ملل، به هنگام پیشروى قواى ایران شده است.
منبع: جنگ ایران و عراق، پرسشها و پاسخها، فرهاد درویشی، مرکز مطالعات و تحقیقات جنگ
شوراى امنیت سازمان ملل داراى پنج عضو دائمى است که شامل کشورهاى آمریکا، شوروى، فرانسه، انگلیس و چین مىشود. به دنبال پیروزى انقلاب اسلامى، همه این قدرتهاى بزرگ به نوعى از انقلاب اسلامى احساس خطر مىکردند (البته بیش از همه آمریکا و کمتر از همه چین) . لذا با وجود جنگ سرد میان دو ابر قدرت یعنى آمریکا و شوروى سابق، آنها در مسئله جنگ ایران و عراق اتفاق نظر داشتند. آمریکا به دلیل از دست دادن شاه، ماجراى گروگانگیرى و تهدید منافعش در منطقه بعد از پیروزى انقلاب اسلامى و احتمال سرایت انقلاب در دیگر کشورهاى منطقه و شوروى نیز به علت گسترش اصولگرایى اسلامى در جمهورىهاى مسلمان نشین کشورش، مسئله افغانستان و اتحاد قدیمىاش با عراق، با انقلاب اسلامى ایران سازگارى منافع نداشتند.
به همین دلیل پس از آغاز جنگ، این دو کشور به همراه سایر اعضاى شوراى امنیت قطعنامهاى را تصویب کردند که به ضرر ایران تمام شد، به این صورت که تا جایى که امکان داشت سعى نمودند از پیروزى ایران جلوگیرى نمایند. در روز دوم تهاجم سراسرى ارتش عراق که نیروهاى عراقى در عمق خاک ایران پیشروى کرده بودند و بر نیروهاى ایرانى برترى داشتند، اعضاى شوراى امنیت در بیانیهاى که انتشار دادند از عراق نخواستند که به مرزهاى بینالمللى باز گردد؛ ولى مشاهده گردید که بعد از عملیات بیت المقدس و آزادى خرمشهر، و پس از 22 ماه سکوت (بین دو قطعنامه 479 و 514) زمانى که تصور شکست عراق و پیروزى ایران و پیشروى آن در خاک عراق در ذهن اعضاى دائمى شوراى امنیت نقش بسته بود این شورا در تاریخ 12 ژوئیه 1982 (21 / 4 / 1361) قطعنامهى 514 را تصویب کرد که در آن از طرفین خواست که به مرزهاى بینالمللى بازگردند. پیداست روى سخن این قطعنامه با ایران و براى محدود کرد پیشروى ایران بوده که مورد تمایل اعضاى دائمى شوارى امنیت نبوده است و الا اگر غیر از این بود شوراى امنیت مىتوانست در قطعنامه479 (6 / 7 / 1359) از دو طرف بخواهد که به مرزهاى بینالمللى باز گردند() که در این صورت مسلما هدف قطعنامه عراق مىبود) و تا حدود 2 سال بعد که عراق همچنان بخشهاى بزرگى از سرزمین ایران را در اشغال داشت، شورا مىبایست چنین قطعنامههایى را صادر مىکرد و عراق را به عقبنشینى به مرزهاى بینالمللى دعوت مىنمود.
شورا در قطعنامههاى بعدى خود از طرفین مىخواهد که به مرزهاى بینالمللى باز گردند. این در خواست در حالى بود که از سال 1361 یعنى آزادسازى خرمشهر، نیروهاى ایرانى در جبههها برترى داشتند و در آستانه ورود به خاک عراق بودند و برترى عراق در جبههها از بین رفته بود و نیروهاى ایران در بسیارى از مناطق به مرزهاى بینالمللى رسیده بودند.
بنابراین به نظر مىرسد که هدف اصلى شوراى امنیت از تصویب قطعنامههایى که در آنها از طرفین مىخواهد به مرزهاى بینالمللى بازگردند، جلوگیرى از ورود نیروهاى ایرانى به خاک عراق، تحت عنوان به خطر افتادن صلح و امنیت بینالمللى بود . شوراى امنیت با اشاره به ماده 24 منشور در قطعنامه 514 و اشاره کلى به منشور سازمان ملل در قطعنامه 522، در مورد مسئولیت اولیه خود در زمینهى حفظ صلح و امنیت بینالمللى، نیز دقیقا این هدف را دنبال مىکرد که به جمهورى اسلامى ایران تفهیم کند اگر وارد خاک عراق شود، بر اساس فصل هفتم منشور مجازاتهایى علیه آن کشور وضع خواهد کرد. علت اصلى این اقدام شورا نیز این بوده است که از شکست قطعى عراق و پیروزى ایران جلوگیرى نماید؛ زیرا یکى از مقامات وزارت خارجه آمریکا، زمانى که نیروهاى ایرانى در حال پیشروى در خاک عراق بودند، مىگوید اگر عراق سقوط کند یک ایران توسعهطلب و متجاوز رادر صحنه بینالمللى خواهیم داشت که بار عظیمى را بر دوش ایالات متحدهى آمریکا خواهد گذاشت.
بنابراین مىتوان گفت ائتلاف قدرتهاى بزرگ براى جلوگیرى از پیروزى ایران، موجب تصویب قطعنامههایى در شوراى امنیت سازمان ملل، به هنگام پیشروى قواى ایران شده است.
منبع: جنگ ایران و عراق، پرسشها و پاسخها، فرهاد درویشی، مرکز مطالعات و تحقیقات جنگ
