پرسش :
وجدان چیست و چه نقشی در نهاد انسان دارد؟
پاسخ :
«وجدان» از نیروهای باطنی است و هرچه با نیروی باطنی ادراک شود، آن را وجدانیات می نامند1 و در علم روان شناسی و فلسفه به معنای علم حضوری (خودآگاهی) است.2 وجدان در علم اخلاق نیز عبارت است از نیرویی غیر از عقل و عاطفه3 که از درون، انسان را به کارهای خوب و پسندیده امر می کند و از کارهای زشت و ناپسند باز می دارد و تکلیف انسان را به وی الهام می کند؛ یعنی از درون به او فرمان می دهد چه کاری انجام دهد و چه کاری نکند.
در قرآن کریم از وجدان به عنوان «نفس لوّامه» و «مَلْهَمَه» یاد شده است، چنان که در آیه ای می خوانیم: «وَ لا اُقْسِمُ بِالنَّفسِ اللَّوامةِ؛ سوگند به نفس بسیار ملامت کننده» (قیامت: 2)؛ نفسی که همواره در دنیا انسان را به دلیل گناهانش و سرپیچی از آموزه های الهی ملامت می کند.4 خداوند در آیه ای دیگر در این باره می فرماید:
وَ نَفْسِ وَ مَا سَوّیهَا، فَأَلْهَمَها فُجُورَهَا وَ تَقْوَیهَا. (شمس: 7 و 8)
و سوگند به جان آدمی و آن که آن را با نظامی کامل آفریده است و بر اثر داشتن چنان نظامی، خیر و شر آن را به وی الهام کرد.
البته کارآمدی این نیرو از راه تجربه نیز ثابت شده است. بر اساس تجارب، در درون انسان، قدرت ادراکی ویژه ای وجود دارد که انسان را از خوبی ها و بدی ها آگاه می سازد. این نیروی ادراکی در تشخیص خوبی ها و بدی ها، به چیزی جز بررسی ماهیت عمل و در داوری، به دادگاهی جز دادگاه خویش و به داوری جز خود نیاز ندارد. این نیرو در آفرینش انسان ریشه دارد و مانند دیگر غرایز و خواسته های طبیعی، با تولد وی، در نهادش به صورت بالقوه پدید می آید و با رشد و تکامل او پرورش می یابد.5
نقش وجدان در نهاد انسان
وجدان نقش های گوناگونی در نهاد انسان دارد که برخی از آنها عبارتند از:
1. وجدان، بایستگی ها را از نبایستگی ها و شایستگی ها را از ناشایستگی ها جدا می کند.
2. وجدان، در نهاد انسان، مانند قطب نماست که مسیر درست و حقیقی را به وی نشان می دهد.
3. وجدان، عامل اندیشه را به طور انفرادی به انسان نشان می دهد. البته تنها آگاهی از خود را بیان نمی کند، بلکه به طور کلی، آگاهی انسان را درباره دنیای خارج نیز معیّن می کند.
4. وجدان، قاضی، امین و راهنمایی مطمئن برای انسان است.
5. وجدان، عامل تزکیه نفس؛ یعنی همان خود ملکوتی است که نفس را از آلودگی ها حفظ می کند و آن را در مسیر زندگی معقول قرار می دهد.
6. وجدان، همواره نیروی اراده و تصمیم را در اختیار دارد که با ارتکاب به گناه، این اراده تضعیف می شود.
7. وجدان، انسان را هنگام ارتکاب گناه سرزنش می کند و با این کار مقدس، نفس آدمی را از ارتکاب به گناه باز می دارد و با توبیخ های خود، انسان را از پی آمد کارهایش آگاه می سازد.
8 . وجدان، عامل محاسبه نفس است.
9. وجدان، تخم ترحم، عطوفت و مهربانی را در دل انسان می کارد و وی را از سنگ دلی، بی رحمی، کینه توزی و حسادت باز می دارد.
10. وجدان، ناصح و مصلح است.
11. وجدان، انسان را به سعادت ابدی دعوت می کند و شقاوت و پستی را از دل وی می زداید.
12. وجدان، خلوت گاهی است که انسان در آنجا با خود به گفت وگو می پردازد.
13. وجدان، به انسان امید می بخشد و ناامیدی را از وی دور می سازد.
14. وجدان، منعکس کننده صدای خداوند است.
پی نوشتها:
1. نک: مجمع البحرین، ماده «وجد».
2. محمدتقى جعفرى، وجدان، تهران، مؤسسه تدوین و نشر آثار علامه جعفرى، 1382، ج 2، ص 17.
3. شهید مرتضى مطهرى، فلسفه اخلاق، تهران، انتشارات صدرا، 1378، چ 21، ص 53.
4. تفسیر المیزان، ج 11، صص 163 و 164.
5. نک: جعفر سبحانى، منشور جاوید، ج 14، ص 174.
www.irc.ir
«وجدان» از نیروهای باطنی است و هرچه با نیروی باطنی ادراک شود، آن را وجدانیات می نامند1 و در علم روان شناسی و فلسفه به معنای علم حضوری (خودآگاهی) است.2 وجدان در علم اخلاق نیز عبارت است از نیرویی غیر از عقل و عاطفه3 که از درون، انسان را به کارهای خوب و پسندیده امر می کند و از کارهای زشت و ناپسند باز می دارد و تکلیف انسان را به وی الهام می کند؛ یعنی از درون به او فرمان می دهد چه کاری انجام دهد و چه کاری نکند.
در قرآن کریم از وجدان به عنوان «نفس لوّامه» و «مَلْهَمَه» یاد شده است، چنان که در آیه ای می خوانیم: «وَ لا اُقْسِمُ بِالنَّفسِ اللَّوامةِ؛ سوگند به نفس بسیار ملامت کننده» (قیامت: 2)؛ نفسی که همواره در دنیا انسان را به دلیل گناهانش و سرپیچی از آموزه های الهی ملامت می کند.4 خداوند در آیه ای دیگر در این باره می فرماید:
وَ نَفْسِ وَ مَا سَوّیهَا، فَأَلْهَمَها فُجُورَهَا وَ تَقْوَیهَا. (شمس: 7 و 8)
و سوگند به جان آدمی و آن که آن را با نظامی کامل آفریده است و بر اثر داشتن چنان نظامی، خیر و شر آن را به وی الهام کرد.
البته کارآمدی این نیرو از راه تجربه نیز ثابت شده است. بر اساس تجارب، در درون انسان، قدرت ادراکی ویژه ای وجود دارد که انسان را از خوبی ها و بدی ها آگاه می سازد. این نیروی ادراکی در تشخیص خوبی ها و بدی ها، به چیزی جز بررسی ماهیت عمل و در داوری، به دادگاهی جز دادگاه خویش و به داوری جز خود نیاز ندارد. این نیرو در آفرینش انسان ریشه دارد و مانند دیگر غرایز و خواسته های طبیعی، با تولد وی، در نهادش به صورت بالقوه پدید می آید و با رشد و تکامل او پرورش می یابد.5
نقش وجدان در نهاد انسان
وجدان نقش های گوناگونی در نهاد انسان دارد که برخی از آنها عبارتند از:
1. وجدان، بایستگی ها را از نبایستگی ها و شایستگی ها را از ناشایستگی ها جدا می کند.
2. وجدان، در نهاد انسان، مانند قطب نماست که مسیر درست و حقیقی را به وی نشان می دهد.
3. وجدان، عامل اندیشه را به طور انفرادی به انسان نشان می دهد. البته تنها آگاهی از خود را بیان نمی کند، بلکه به طور کلی، آگاهی انسان را درباره دنیای خارج نیز معیّن می کند.
4. وجدان، قاضی، امین و راهنمایی مطمئن برای انسان است.
5. وجدان، عامل تزکیه نفس؛ یعنی همان خود ملکوتی است که نفس را از آلودگی ها حفظ می کند و آن را در مسیر زندگی معقول قرار می دهد.
6. وجدان، همواره نیروی اراده و تصمیم را در اختیار دارد که با ارتکاب به گناه، این اراده تضعیف می شود.
7. وجدان، انسان را هنگام ارتکاب گناه سرزنش می کند و با این کار مقدس، نفس آدمی را از ارتکاب به گناه باز می دارد و با توبیخ های خود، انسان را از پی آمد کارهایش آگاه می سازد.
8 . وجدان، عامل محاسبه نفس است.
9. وجدان، تخم ترحم، عطوفت و مهربانی را در دل انسان می کارد و وی را از سنگ دلی، بی رحمی، کینه توزی و حسادت باز می دارد.
10. وجدان، ناصح و مصلح است.
11. وجدان، انسان را به سعادت ابدی دعوت می کند و شقاوت و پستی را از دل وی می زداید.
12. وجدان، خلوت گاهی است که انسان در آنجا با خود به گفت وگو می پردازد.
13. وجدان، به انسان امید می بخشد و ناامیدی را از وی دور می سازد.
14. وجدان، منعکس کننده صدای خداوند است.
پی نوشتها:
1. نک: مجمع البحرین، ماده «وجد».
2. محمدتقى جعفرى، وجدان، تهران، مؤسسه تدوین و نشر آثار علامه جعفرى، 1382، ج 2، ص 17.
3. شهید مرتضى مطهرى، فلسفه اخلاق، تهران، انتشارات صدرا، 1378، چ 21، ص 53.
4. تفسیر المیزان، ج 11، صص 163 و 164.
5. نک: جعفر سبحانى، منشور جاوید، ج 14، ص 174.
www.irc.ir
