پرسش :

انواع ربا را بیان کنید؟

پاسخ :
ربا در اصطلاح فقهى دو نوع است: رباى قرضى و رباى معاملى. رباى قرضى این است که کسى جنسى یا پولى را به قرض بدهد و منفعتى بیش از آنچه قرض داده است، بگیرد. منفعت لازم نیست از جنس همان چیزى باشد که به قرض داده مى شود، بلکه هر چه منفعت تلقى بشود، [ملاک است] و در اصطلاح مى گویند: هر چه نفعى را در برداشته باشد. حتى این طور مثال مى زنند که اگر کسى به یک نفر مثلاً هزار تومان قرض بدهد و ضمنا شرط کند که تو مرا کول بگیرى و از این سوى آب به آن سوى آب ببرى، این کول گرفتن، یک منفعت است. اصل ربا در باب قرض است و ربایى که بیشتر حرف ها درباره آن است، همین رباى قرضى است.
نوع دیگر، رباى معاملى است که در آن، پاى قرض در میان نیست، بلکه پاى معاوضه در کار است. به رباى معاملى مى گویند رباى جنس به جنس که چیزى را به جنس خودش معاوضه کنند، مثلاً گندم به گندم. قهرا بعد، مسئله صغروى هم مطرح مى شود که آیا مثلاً گندم و جو در باب ربا یک جنسند یا دو جنس؟ یا مثلاً گندم دو منطقه مختلف را که جنس آنها با یکدیگر متفاوت است، دو جنس باید فرض کنیم یا یک جنس؟ اتفاقا فقها در اینجا مسائلى را طرح کرده اند که قبول کردنش خیلى مشکل است. مثلاً مى گویند هرچیزى که از یک اصل باشد، یک جنس تلقى مى شود که بعد مسئله خیلى [آشفته] مى شود.
منبع: ربا، بانک ـ بیمه، علامه شهید مرتضی مطهری(ره)، صص 41 و 42.