پرسش :

تربیت در نظر علماى قدیم، چه جایگاهى داشت؟

پاسخ :
از نظر علماى تربیت قدیم، شک و تردیدى نبود که قسمتى از اخلاقیات را باید در وجود بشر تکوین کرد و به اصطلاح علماى اخلاق، باید فضایل را به صورت ملکات در انسان ایجاد نمود. علماى قدیم، [انسانى] را تربیت شده مى نامیدند که فضیلت در او به صورت خوى و ملکه درآمده باشد و مادامى که یک فضیلت به صورت ملکه درنیامده باشد یا به طبیعت ثانوى انسان بدل نشده باشد؛ «حال» است نه فضیلت؛ زیرا امرى زایل شدنى است. باید ملکه شود تا زوالش مشکل باشد. علماى قدیم در تعریف عدالت مى گفتند: عدالت، ملکه تقوا و پرهیزکارى است؛ یعنى تقوا و پرهیزکارى براى انسان، ملکه شده باشد. حتى مى گفتند: انسان آن وقت داراى اخلاق فاضله است که در عالم خواب هم ضداخلاق از او صادر نشود. مثلاً آن قدر راست گو باشد که حتى در عالم خواب هم دروغ نگوید. بر این اساس است که اهتمام زیادى مى شود که تربیت در سنین کودکى صورت گیرد. اصلاً گفته مى شود که تربیت، فن تشکیل عادت است. روحیه انسان در ابتدا مانند ماده قابل انعقادى مثل گچ است. ابتدا که آن را در آب مى ریزند، شُل است و بعد سفت مى شود. وقتى این ماده شل است، آن را در هر قالبى بریزیم، به همان شکل درمى آید. مى توان آن را به صورت انسان درآورد یا به صورت خوک یا خروس. در هر قالبى که بریزیم، همین که سرد شد، همان شکل را مى گیرد و سفت مى شود. مى گویند روح انسان در زمان کودکى حالت قابل انعطافى دارد و مانند همان ماده شل است و هر چه انسان بزرگ تر مى شود، قابلیت انعطاف آن کمتر مى شود. اینکه گفته اند: «اَلعِلمُ فِى الصَّغرِ کَالنَّقشِ فى الحَجَر»، اختصاص به علم ندارد، بلکه باید گفته شود: «التَّربِیَةُ فِى الصِّغَر کاَلنَّقشِ فِى الحَجَر.» البته علماى امروز هم به تربیت در دوران کودکى بیشتر اهمیت مى دهند. [ظرفیت] پذیرش از بچه دبستانى بیشتر خواهد بود. انسان در پنجاه سالگى شخصیتش منعقد مى شود. البته مبالغه نباید کرد. انسان یک موجود قابل تغییر و قابل توجه و بازگشت است و ممکن است در صد سالگى هم خود را تغییر دهد، ولى شک نیست که حالات روحى کم کم ملکه مى شود و برگرداندن آنها دشوار مى گردد.
منبع: تعلیم و تربیت در اسلام، علامه شهید مرتضی مطهری(ره)، صص