پرسش :
آیا امام حسین (علیه السّلام ) اختیار فرزند کوچکش را داشت که او را به شهادت رساند اگر خودش رفت چرا فرزندش علی اصغر ( علیهما السّلام ) را هم برد لطفاً با استدلال جواب دهید؟
پاسخ :
بر اساس منابع تاریخی ـ روایی، حضرت امام حسین ـ علیه السّلام ـ فرزند شیرخواری به نام حضرت « علی اصغر» ـ علیه السّلام ـ داشته‌اند که او نیز از شهیدان کربلا است.[1] او کودکی شش ماهه بوده [2] که طبق نقل عالمِ بزرگ شیعه سیّد بن طاووس این گونه به شهادت رسید:
« حضرت زینب ـ سلام الله علیها ـ این کودک را نزد برادر آورد تا از لشکر برای او طلب آن کند و امام ـ علیه السّلام ـ او را مقابل لشکر برد و فرمودند: « ای جماعت؛ شما شیعیان و اهل بیتم را کشته‌اید و این طفل مانده است که او هم از تشنگی به خود می‌پیچد. او را جرعه‌ای آب دهید.» که ناگهان در همین حال، شخصی او را هدف تیر قرار داد و شهید کرد.
حضرت امام حسین ـ علیه السّلام ـ پس از هدف قرار گرفتن فرزندشان، دست را زیر گلوی او گرفت و چون از خون پُر شد آن را به آسمان پاشید. آنگونه که به روایت حضرت امام محمد باقر ـ علیه السّلام ـ حتّی قطره‌ای از این خون به زمین ریخته نشده و فرمودند: آن چه بر من نازل گردید برایم آسان است زیرا در راه خداست و او نیز می‌بیند.[3]
بنابراین سخن از این که عامل شهادت علی اصغر ـ علیه السّلام ـ امام حسین ـ علیه السّلام ـ است خلاف بداهت عقل است.
اینک با روشن شدن چگونگی شهادت و عظمت مقام و جایگاه ایشان، به بررسی فلسفه و علّت به همراه بردن آن بزرگوار به میدان شهادت می‌پردازیم:
با مطالعه تاریخ هجرت امام حسین ـ علیه السّلام ـ روشن می‌شود که اصل هجرت حضرت امام حسین ـ علیه السّلام ـ با خانواده‌شان از مدینه به مکه، حالتِ جَبر و ناچاری داشته [4] و در نتیجه خانواده و فرزندان کوچک و بزرگ آن حضرت نیز نمی‌توانستند جدا از ایشان در مدینه بمانند؛ چه این که هیچ تضمینی وجود نداشت که یزید از آنان به عنوان گروگان برای اخذ بیعت استفاده نکند! حتّی احتمال خطر جانی نیز می‌رفت. البتّه بعدها همین خطر در مکّه نیز پدیدار گشت؛ این گونه که: امام حسین ـ علیه السّلام ـ در آغاز ایّام ماه ذی حجّه ( که آغاز مراسم حجّ واجب می‌باشد) احساس خطر کرد؛ چه این که بیم آن می‌رفت دژخیمان مخفی یزید، ایشان را کشته یا دستگیر نموده و به شام نزد یزید ببرند.[5]
1. یکی از دلائل هجرت امام حسین ـ علیه السّلام ـ به مکّه آن بود که به خوبی می‌توانست با گروه‌های مختلف دیدار کرده و علّت مخالفت خود با دستگاه بنی امیّه و یزید ( لعنة الله علیهم ) را تبیین نماید. هم چنان که فرصتی جهت تبلیغ گوشه‌ای از معارف دینی و ارتباط با گروه‌های مختلف شهرهای اسلامی( از جمله کوفه و بصره) [6] نیز بود.[7]
سرانجام در روز هشتم ذی حجّه سال 60 با خاندان و فرزندان و شیعیانی که به او پیوستند از مکّه به سوی عراق حرکت کردند.[8]
2. علّت دیگر حرکت و قیام حضرت سید الشهداء و به همراه بردن خاندان و یاران، قیام برای احیاء دین و « شهادت» در راه خدا بود. شهادتی که یکی از ثمرات آن مفتضح شدن دستگاه حاکمیّت بنی امیّه (علیهم اللعنه) بود.
نکته مهم آن است که:چنین شهادتی همان روشی بوده که ایشان در هدف امر به معروف و نهی از منکر و اصلاح امّت جّد خود و شیعیان پدرش، آن را برگزیده و به آن مأموریت داشته. از این رو شهادت حضرت علی اصغر ـ علیه السّلام ـ و اسارت اهل بیت ایشان ـ علیهم السّلام ـ همگی در این راستا بوده است.
3. به همراه بردن خانواده و به شهادت رسیدن طفل شیرخوار، موجب گشت تا ضمن پوشش تبلیغی و پیام رسانی نهضت عاشورا، ذهنیّت مردم در همیشه جاری تاریخ علیه بنی امیّه و تمامی یزیدیان، حالتِ اعتراض و نفرت به دنبال داشته باشد. جالب اینجاسب که حتّی یزید ( به عنوان مقصّر و سرمنشأ اصلی فاجعه) در اثر چنین بازتابی، مسئولیت را به گردن « عبید الله بن زیاد» ( ابن مرجانه) می‌اندازد و می‌گوید: « لَعن اللهُ ابن مرجانة لَقَد بَغَّضَنی الی المسلمین و زَرَع لی فی قلوبهم البغضاء؛ خدا پسر مرجانه را لعنت کند که با این کارش مرا نزد مسلمین، مبغوض و منفوز ساخت و در دلهای آنان کینة مرا کاشت»[9]
براستی کیست که نام مبارک حضرت « علی اصغر» ـ صلوات الله علیه ـ و آن نحوة به شهادت رسیدن را بشنود امّا هیچ گونه عکس العمل نداشته باشد؟ بی تردید پیوند فطری بین تمامی مؤمنان و پیشوایان الهی آن قدر عاطفی و پاک است که باید آن بزرگواران، بی اختیار لب به صلوات گشوده و با به خطر آوردن خاطره شهادتشان، فریاد لعن و نفرین بر تمامی دشمنان اهل بیت ـ علیهم السّلام ـ بر‌آورند.
محدودة اختیار حضرت امام حسین ـ علیه السّلام ـ
با توجّه به این که آن چه در واقعة عاشورا مشاهده می‌شود، نشانگر صحنه‌هایی است که در آن، حضرت امام حسین ـ علیه السّلام ـ با تصمیم گیری‌ها و واکنش‌هایی خاصّ، جان و حیاتِ خود و خاندان و یاران خویش را از حاشیة امن و راحتی خارج و به میدان خطرات و شهادت‌ها وارد می‌سازد؛ این پرسش‌ها مطرح می‌شود که:
ـ آیا میزان اختیارات امام حسین ـ علیه السّلام ـ تا چه حدّ است؟
ـ آیا امام حسین ـ علیه السّلام ـ اختیار فرزند کوچک خود حضرت علی اصغر ـ علیه السّلام ـ را داشت که وی را به میدان نبرد بُرده که در نهایت به شهادت برسد؟
از این رو سزاوار است، بحثی گذرا پیرامون محدودة اختیارات امامان معصوم به ویژه حضرت سیّد الشهداء ـ علیه السّلام ـ داشته باشیم:
محدودة توانایی و اختیارات هر شخص، بسته به شخصیّت او دارد. مثلاً: پزشک فوق تخصّص، این اختیار را دارد که
در محدودة یکسری داروها و جرّاحی‌ها که پزشک عمومی صلاحیّت تجویز و انجام آن را ندارد، انجام دهد زیرا صلاحیت وی از نظر علمی، تجربه و مهارت‌های درمانی بسیار فراتر از پزشک عمومی است. به همین قیاس، محدودة اختیارات امام معصوم ـ علیه السّلام ـ هم مشخّص می‌شود؛ چه این که او دارای امتیازاتی است که مجموع آن‌ها موجب برتری و عظمت استثنایی او شده و در نتیجه صلاحیّت معقول جهت تصّرفات و اختیارات فراتر را دارا می‌گردد. ویژگی‌های امام معصوم ـ علیه السّلام ـ از این قرار است:
1. عصمت.
2. علم شامل و فراگیر که از طرف خدا به ایشان داده شده.
3. منصوب شدن از طرف خدا.
4. امام، حجّت خداست. یعنی: برهان و دلیلی است که آفرینش را به سوی خدا رهنمون است.
5. امام، خلیفه و جانشین خداست.
6. امام، عالمِ به دین خدا و مُجری دین خداست.
7. امام، حافظ دین و بیانگر احکام الهی بعد از پیامبر ـ صلّی الله علیه و آله ـ است.
حال در نظر بگیرید که آیا چنین شخصیّتی که پشتوانة او اتّصال صد در صد به خدا و مسئولیّت او تحقّق بخشیدن به دین خداست، چه مقدار حقِ اختیار و تصرّف باید داشته باشد تا بتواند اجراگرِ شایسته و موفّقی باشد؟! بلکه باید گفت: وقتی او مسئولیّت هدایت‌گری عالم را به عهده دارد، آیا معقول است که حدود اختیارات او را محدود دانست؟ و بالاتر این که: آیا وقتی امام، جانشین و نماینده و نمایشگر خواست خدا و صفات و ارادة خدا شد دیگر چرا باید اختیارات امام را از اختیارات خدا جُدا و نامرتبط بدانیم؟
بنابراین:
1. اختیارات امام ـ علیه السّلام ـ جلوه‌ای از اختیارات خداست و امام ـ علیه السّلام ـ ، چیزی جز آن چه خدا خواسته، اراده و اختیار نمی‌کند.
2. علّت این ولایت بی حدّ و اندازه و اختیارات نامحدود، شخصیّت بی نظیر امام ـ علیه السّلام ـ است و این که او دارندة ویژگی‌هایی است که تناسب با این اختیارات نیز دارد و نسبت به صلاح و فلاح انسان نیز او آگاهتر و اولی‌تر از خود آنان است.
3. امام ـ علیه السّلام ـ هم چنان که نسبت به کلّ آفریده‌ها مسئولیّت دارد، تمامی مخلوقات نیز در برابر او باید بسان فرمانبری بی چون و چرا باشند.
4. پذیرش یا نافرمانی بندگان در مقابل امر امام ـ علیه السّلام ـ میدان آزمایش قلوب و میزان معرفت آنان و مقدار بندگی و عبودیّت‌شان در برابر خدا و خلیفة خداست.
5. هیچ کس و هیچ چیز در برابر اختیار و ولایت مطلقة امامت معصومین ـ علیهم السّلام ـ حق استثناء قایل شدن برای خود را ندارد.
6. چنین ولایتی فقط مخصوص خدا و معصومین ـ علیهم السّلام ـ است و بشر ( هر که باشد) دارندة چنین ولایتی نخواهد بود.
معرفی منابع جهت مطالعه بیشتر:
1. واقعه عاشورا، علی اصغر رضوانی.
2. امامت و مهدویت، صافی گلپایگانی.
3. نهضت عاشورا، جمعی از نویسندگان مرکز مطالعات حوزه علمیه.
پاورقی ها:
[1] . الاقبال، 3/71.
[2] . مقتل الحسین ـ علیه السّلام ـ ، ابو مِخنَفْ، نشر رضی، ص 129.
[3] . لهوف، سید بن طاووس، تحقیق فارس تبریزیان، دارالأسوه، آول، 1414 قمری، ص 169.
[4] . وقعة الطَّف، ص 85 و 86.
[5] . البدایة و النهایة، ابن کثیر، جلد 8، ص159 و ر.ک وقعة الطَّف، ص 154.
[6] . وقعة الطف، صص 103ـ107.
[7] . با استفاده از برخی مطالب کتاب پرسش‌ها و پاسخ‌ها، نشر معارف، صص 28ـ32.
[8] . وقعة الطف، ص 147.
[9] . سبط ابن جوزی، تذکرة الخواص، ص 256.
منبع: اندیشه قم
بر اساس منابع تاریخی ـ روایی، حضرت امام حسین ـ علیه السّلام ـ فرزند شیرخواری به نام حضرت « علی اصغر» ـ علیه السّلام ـ داشته‌اند که او نیز از شهیدان کربلا است.[1] او کودکی شش ماهه بوده [2] که طبق نقل عالمِ بزرگ شیعه سیّد بن طاووس این گونه به شهادت رسید:
« حضرت زینب ـ سلام الله علیها ـ این کودک را نزد برادر آورد تا از لشکر برای او طلب آن کند و امام ـ علیه السّلام ـ او را مقابل لشکر برد و فرمودند: « ای جماعت؛ شما شیعیان و اهل بیتم را کشته‌اید و این طفل مانده است که او هم از تشنگی به خود می‌پیچد. او را جرعه‌ای آب دهید.» که ناگهان در همین حال، شخصی او را هدف تیر قرار داد و شهید کرد.
حضرت امام حسین ـ علیه السّلام ـ پس از هدف قرار گرفتن فرزندشان، دست را زیر گلوی او گرفت و چون از خون پُر شد آن را به آسمان پاشید. آنگونه که به روایت حضرت امام محمد باقر ـ علیه السّلام ـ حتّی قطره‌ای از این خون به زمین ریخته نشده و فرمودند: آن چه بر من نازل گردید برایم آسان است زیرا در راه خداست و او نیز می‌بیند.[3]
بنابراین سخن از این که عامل شهادت علی اصغر ـ علیه السّلام ـ امام حسین ـ علیه السّلام ـ است خلاف بداهت عقل است.
اینک با روشن شدن چگونگی شهادت و عظمت مقام و جایگاه ایشان، به بررسی فلسفه و علّت به همراه بردن آن بزرگوار به میدان شهادت می‌پردازیم:
با مطالعه تاریخ هجرت امام حسین ـ علیه السّلام ـ روشن می‌شود که اصل هجرت حضرت امام حسین ـ علیه السّلام ـ با خانواده‌شان از مدینه به مکه، حالتِ جَبر و ناچاری داشته [4] و در نتیجه خانواده و فرزندان کوچک و بزرگ آن حضرت نیز نمی‌توانستند جدا از ایشان در مدینه بمانند؛ چه این که هیچ تضمینی وجود نداشت که یزید از آنان به عنوان گروگان برای اخذ بیعت استفاده نکند! حتّی احتمال خطر جانی نیز می‌رفت. البتّه بعدها همین خطر در مکّه نیز پدیدار گشت؛ این گونه که: امام حسین ـ علیه السّلام ـ در آغاز ایّام ماه ذی حجّه ( که آغاز مراسم حجّ واجب می‌باشد) احساس خطر کرد؛ چه این که بیم آن می‌رفت دژخیمان مخفی یزید، ایشان را کشته یا دستگیر نموده و به شام نزد یزید ببرند.[5]
1. یکی از دلائل هجرت امام حسین ـ علیه السّلام ـ به مکّه آن بود که به خوبی می‌توانست با گروه‌های مختلف دیدار کرده و علّت مخالفت خود با دستگاه بنی امیّه و یزید ( لعنة الله علیهم ) را تبیین نماید. هم چنان که فرصتی جهت تبلیغ گوشه‌ای از معارف دینی و ارتباط با گروه‌های مختلف شهرهای اسلامی( از جمله کوفه و بصره) [6] نیز بود.[7]
سرانجام در روز هشتم ذی حجّه سال 60 با خاندان و فرزندان و شیعیانی که به او پیوستند از مکّه به سوی عراق حرکت کردند.[8]
2. علّت دیگر حرکت و قیام حضرت سید الشهداء و به همراه بردن خاندان و یاران، قیام برای احیاء دین و « شهادت» در راه خدا بود. شهادتی که یکی از ثمرات آن مفتضح شدن دستگاه حاکمیّت بنی امیّه (علیهم اللعنه) بود.
نکته مهم آن است که:چنین شهادتی همان روشی بوده که ایشان در هدف امر به معروف و نهی از منکر و اصلاح امّت جّد خود و شیعیان پدرش، آن را برگزیده و به آن مأموریت داشته. از این رو شهادت حضرت علی اصغر ـ علیه السّلام ـ و اسارت اهل بیت ایشان ـ علیهم السّلام ـ همگی در این راستا بوده است.
3. به همراه بردن خانواده و به شهادت رسیدن طفل شیرخوار، موجب گشت تا ضمن پوشش تبلیغی و پیام رسانی نهضت عاشورا، ذهنیّت مردم در همیشه جاری تاریخ علیه بنی امیّه و تمامی یزیدیان، حالتِ اعتراض و نفرت به دنبال داشته باشد. جالب اینجاسب که حتّی یزید ( به عنوان مقصّر و سرمنشأ اصلی فاجعه) در اثر چنین بازتابی، مسئولیت را به گردن « عبید الله بن زیاد» ( ابن مرجانه) می‌اندازد و می‌گوید: « لَعن اللهُ ابن مرجانة لَقَد بَغَّضَنی الی المسلمین و زَرَع لی فی قلوبهم البغضاء؛ خدا پسر مرجانه را لعنت کند که با این کارش مرا نزد مسلمین، مبغوض و منفوز ساخت و در دلهای آنان کینة مرا کاشت»[9]
براستی کیست که نام مبارک حضرت « علی اصغر» ـ صلوات الله علیه ـ و آن نحوة به شهادت رسیدن را بشنود امّا هیچ گونه عکس العمل نداشته باشد؟ بی تردید پیوند فطری بین تمامی مؤمنان و پیشوایان الهی آن قدر عاطفی و پاک است که باید آن بزرگواران، بی اختیار لب به صلوات گشوده و با به خطر آوردن خاطره شهادتشان، فریاد لعن و نفرین بر تمامی دشمنان اهل بیت ـ علیهم السّلام ـ بر‌آورند.
محدودة اختیار حضرت امام حسین ـ علیه السّلام ـ
با توجّه به این که آن چه در واقعة عاشورا مشاهده می‌شود، نشانگر صحنه‌هایی است که در آن، حضرت امام حسین ـ علیه السّلام ـ با تصمیم گیری‌ها و واکنش‌هایی خاصّ، جان و حیاتِ خود و خاندان و یاران خویش را از حاشیة امن و راحتی خارج و به میدان خطرات و شهادت‌ها وارد می‌سازد؛ این پرسش‌ها مطرح می‌شود که:
ـ آیا میزان اختیارات امام حسین ـ علیه السّلام ـ تا چه حدّ است؟
ـ آیا امام حسین ـ علیه السّلام ـ اختیار فرزند کوچک خود حضرت علی اصغر ـ علیه السّلام ـ را داشت که وی را به میدان نبرد بُرده که در نهایت به شهادت برسد؟
از این رو سزاوار است، بحثی گذرا پیرامون محدودة اختیارات امامان معصوم به ویژه حضرت سیّد الشهداء ـ علیه السّلام ـ داشته باشیم:
محدودة توانایی و اختیارات هر شخص، بسته به شخصیّت او دارد. مثلاً: پزشک فوق تخصّص، این اختیار را دارد که
در محدودة یکسری داروها و جرّاحی‌ها که پزشک عمومی صلاحیّت تجویز و انجام آن را ندارد، انجام دهد زیرا صلاحیت وی از نظر علمی، تجربه و مهارت‌های درمانی بسیار فراتر از پزشک عمومی است. به همین قیاس، محدودة اختیارات امام معصوم ـ علیه السّلام ـ هم مشخّص می‌شود؛ چه این که او دارای امتیازاتی است که مجموع آن‌ها موجب برتری و عظمت استثنایی او شده و در نتیجه صلاحیّت معقول جهت تصّرفات و اختیارات فراتر را دارا می‌گردد. ویژگی‌های امام معصوم ـ علیه السّلام ـ از این قرار است:
1. عصمت.
2. علم شامل و فراگیر که از طرف خدا به ایشان داده شده.
3. منصوب شدن از طرف خدا.
4. امام، حجّت خداست. یعنی: برهان و دلیلی است که آفرینش را به سوی خدا رهنمون است.
5. امام، خلیفه و جانشین خداست.
6. امام، عالمِ به دین خدا و مُجری دین خداست.
7. امام، حافظ دین و بیانگر احکام الهی بعد از پیامبر ـ صلّی الله علیه و آله ـ است.
حال در نظر بگیرید که آیا چنین شخصیّتی که پشتوانة او اتّصال صد در صد به خدا و مسئولیّت او تحقّق بخشیدن به دین خداست، چه مقدار حقِ اختیار و تصرّف باید داشته باشد تا بتواند اجراگرِ شایسته و موفّقی باشد؟! بلکه باید گفت: وقتی او مسئولیّت هدایت‌گری عالم را به عهده دارد، آیا معقول است که حدود اختیارات او را محدود دانست؟ و بالاتر این که: آیا وقتی امام، جانشین و نماینده و نمایشگر خواست خدا و صفات و ارادة خدا شد دیگر چرا باید اختیارات امام را از اختیارات خدا جُدا و نامرتبط بدانیم؟
بنابراین:
1. اختیارات امام ـ علیه السّلام ـ جلوه‌ای از اختیارات خداست و امام ـ علیه السّلام ـ ، چیزی جز آن چه خدا خواسته، اراده و اختیار نمی‌کند.
2. علّت این ولایت بی حدّ و اندازه و اختیارات نامحدود، شخصیّت بی نظیر امام ـ علیه السّلام ـ است و این که او دارندة ویژگی‌هایی است که تناسب با این اختیارات نیز دارد و نسبت به صلاح و فلاح انسان نیز او آگاهتر و اولی‌تر از خود آنان است.
3. امام ـ علیه السّلام ـ هم چنان که نسبت به کلّ آفریده‌ها مسئولیّت دارد، تمامی مخلوقات نیز در برابر او باید بسان فرمانبری بی چون و چرا باشند.
4. پذیرش یا نافرمانی بندگان در مقابل امر امام ـ علیه السّلام ـ میدان آزمایش قلوب و میزان معرفت آنان و مقدار بندگی و عبودیّت‌شان در برابر خدا و خلیفة خداست.
5. هیچ کس و هیچ چیز در برابر اختیار و ولایت مطلقة امامت معصومین ـ علیهم السّلام ـ حق استثناء قایل شدن برای خود را ندارد.
6. چنین ولایتی فقط مخصوص خدا و معصومین ـ علیهم السّلام ـ است و بشر ( هر که باشد) دارندة چنین ولایتی نخواهد بود.
معرفی منابع جهت مطالعه بیشتر:
1. واقعه عاشورا، علی اصغر رضوانی.
2. امامت و مهدویت، صافی گلپایگانی.
3. نهضت عاشورا، جمعی از نویسندگان مرکز مطالعات حوزه علمیه.
پاورقی ها:
[1] . الاقبال، 3/71.
[2] . مقتل الحسین ـ علیه السّلام ـ ، ابو مِخنَفْ، نشر رضی، ص 129.
[3] . لهوف، سید بن طاووس، تحقیق فارس تبریزیان، دارالأسوه، آول، 1414 قمری، ص 169.
[4] . وقعة الطَّف، ص 85 و 86.
[5] . البدایة و النهایة، ابن کثیر، جلد 8، ص159 و ر.ک وقعة الطَّف، ص 154.
[6] . وقعة الطف، صص 103ـ107.
[7] . با استفاده از برخی مطالب کتاب پرسش‌ها و پاسخ‌ها، نشر معارف، صص 28ـ32.
[8] . وقعة الطف، ص 147.
[9] . سبط ابن جوزی، تذکرة الخواص، ص 256.
منبع: اندیشه قم
