حدیث حفظ نفس

امام سجاد علیه السلام فرمودند:

الخَیرُ کُلُّهُ صِیانَةُ الإنسانِ نَفسَهُ؛

همه‌ی خیر و نیکی، آن است که انسان خودش را نگه بدارد.

بحارالانوار، ج ۷۵، ص ۱۴۰

هر چه در معرض تلف شدن و آسیب دیدن باشد، مراقبت و محافظت می‌طلبد. چه باغ و مزرعه و دام و حیوانات باشد. چه سرمایه و مال التجاره و خانه و کارخانه، چه میوه و گوشت و خوراکیها و مواد مصرفی، و... چه اخلاق و افکار و روحیات و باورها.
انسان، آفریده‌ای است که دشمن خطرناکی همچون شیطان و غریزه‌ی قدرتمندی به نام هوای نفس و تمایلات حیوانی دارد. اگر از این گوهر مراقبت نشود، آلوده و تباه می‌شود و اگر مواظبت و صیانت گردد، رشد می‌یابد و به کمال می‌رسد.
خداوند، آدمی را آفرید و در نهاد او کشش به سوی خوبی و بدی را قرار داد: «فَألهَمَها فُجورَها وَ تَقواها» (شمس، ۸) و او را از قدرت انتخاب و اختیار برخوردار ساخت که وجه امتیاز اوست و بهشت را پاداش کسی قرار داد که از این «نفس انسانی» حراست کند و آن را شکوفا سازد و از آلودگیها باز دارد و به تزکیه‌ی نفس بپردازد: «قَد اَفلَحَ مَن زَکّیها.» (شمس،۹)
اگر در تعلیمات اسلامی، مبارزه با هواهای نفسانی را «جهاد اکبر» دانسته‌اند، دلیل اهمیت این کار است و اگر در سخنان حضرت علی علیه السلام تأدیب نفس و تعلیم نفس و مراقبت از نفس مطرح شده (نهج البلاغه، حکمت ۷۳)، به سبب آن است که رها بودن انسان، زمینه‌ی انحراف و خروج از دایره‌ی بندگی و ورود به قلمرو حاکمیت شیطان را فراهم می‌آورد. همچنان که از یک گوهر گرانبها مواظبت می‌کنند تا گم نشود، همچنان که از یک گل مراقبت می‌کنند تا پژمرده نگردد، روح و جان انسان هم باید محافظت شود، تا به گناه آلوده نشود.

منبع: حکمت‌های سجادی (ترجمه و توضیح چهل حدیث از امام سجاد علیه‌السلام)، پديدآورنده: جواد محدثی، ناشر: آستان قدس رضوی (به نشر)، 1390.