نشانه خردمندى

امام علی علیه‌ السلام فرمودند:

وَ قِیلَ لَهُ صِفْ لَنَا الْعَاقِلَ فَقَالَ هُوَ الَّذِی یَضَعُ الشَّیْ ءَ مَوَاضِعَهُ فَقِیلَ فَصِفْ لَنَا الْجَاهِلَ فَقَالَ قَدْ فَعَلْتُ.

به امام علی علیه السلام عرض کردند آدم عاقل را برایمان توصیف کن فرمودند: عاقل کسی است که هر چیزی را در جای خودش بگذارد. عرض کردند: جاهل و نادان را توصیف کنید. حضرت فرمودند: بیان کردم.

نهج البلاغه: حکمت 227

سید شریف رضی رحمه الله علیه می گوید: درباره اینکه چرا فرمود نادان را نیز توصیف کردم یعنی جاهل کسی که هر چیزی را در جای خودش قرار ندهد گویی ترک صفت عاقل صفت جاهل است زیرا این کار برخلاف وصفی است که از شخص عاقل شد.

به موقع حرف زدن و چگونه سخن گفتن و به طور کلی وقت شناسی برای انجام هر کار و درست بجا آوردن نشان شخص عاقل است نادان که نقطه مقابل عاقل عمل می کند همیشه دردسرساز و ایجاد کننده فتنه است. گاه با یک کلام نابجا مملکتی را به آشوب می کشد نادان در عمل نیز این چنین است امام علیه السلام فرمودند:

عَمَلُ الجاهِلِ وَ بالٌ؛
عمل نادان مایه زیان است.(1)

نظر به اینکه نادان روی خط مستقیم و عاقلانه عمل نمی کند معمولا کارهایش یا افراط است و یا تفریط بیان دیگر امام علیه السلام این است:

الجاهِلُ لَن یُلقی اَبَداً اِلاّ مُفرِطاً اَو مُفَرِّطاً؛
هیچ گاه نادان را نمی یابی جز آنکه در کارهایش یا افراط می کند یا تفریط.(2)

شرح ابن میثم
سید رضى مى گوید: معنى این جمله امام علیه السلام آن است که: جاهل کسى است که هر چیز را به جاى خود نگذارد، پس گویا بیان نکردن صفت نادان، خود توصیف اوست، زیرا صفت او بر خلاف صفت داناست.

امام علیه السلام خردمند را به وسیله یکى از ویژگی هایش تعریف کرده است، و چون نادان، فاقد ویژگى داناست، پس تعریف نادان نقطه مقابل ویژگى خردمند، و در مقایسه با او همین نداشتن صفت خردمند، خود، یکى از ویژگیهاى نادان است.

پی‌نوشت‌ها:
1- غرر الحکم، ح 6327
2- غرر الحکم، ح 1716
3- ترجمه شرح نهج البلاغه ابن میثم، ج 5، ص 611

منبع: حدیث زندگی: شرح حکمت های نهج البلاغه، کاظم ارفع، تهران: پیام عدالت،1390.