مرتضی حنانه

آهنگساز. تولد: 11 اسفند 1301، تهران. درگذشت: 24 مهر 1368، تهران. مرتضى حنانه، فرزند مهندس محمد حنانه، مؤسس دبیرستان ایران شهر، پس از پایان دوره‏ى ابتدایى دبستان در هنرستان موسیقى به تحصیل مشغول شد. در آن زمان، هنرستان موسیقى ده نفر از موسیقیدانان را از چكسلواكى براى آموزش به هنرآموزان هنرستان استخدام كرده بود كه مرتضى حنانه آموختن «هورن» را انتخاب نمود كه بعدها به عنوان «كریست» اول اركستر سمفونیك تهران شناخته شد. با شروع جنگ جهانى و كشیده شدن آتش آن به ایران، هنرستان موسیقى تعطیل گردید. اما حنانه با كمك علاقه‏مندان دیگر نظیر غلامحسین غریب و حسن شیروانى كنسرت‏هاى گوناگونى به طور آزاد در سالن‏هاى انجمن‏هاى فرهنگى و هنرى برپا نمود و پس از چندى با پیوستن پرویز محمود به این جمع پایه‏ى اركستر تهران گذاشته شد. در سال 1332 كه جشن هزاره‏ى بوعلى سینا برگزار گردید، حنانه توانست آثار خود را در حضور شرق شناسانى كه براى شركت در جشن دعوت شده بودند با هم‏سرایى و اركستر سمفونیك اجرا نماید و این اجرا چنان مورد توجه حضار قرار گرفت كه آقاى چرولى سفیر وقت ایتالیا، بورس هنرى آن كشور را در اخیتار وى قرار داد و حنانه براى تكمیل تحصیلات و مطالعات خود در رشته‏هاى مختلف هنرى، به خصوص موسیقى به این كشور عزیمت نمود. مرتضى حنانه در مؤسسه‏ى موسیقى مذهبى مقدس ایتالیا به تحصیل پرداخت. پس از بازگشت از ایتالیا در سال 1342، علاوه بر تدریس «اركستراسیون» و اداره‏ى كلاس «هورن» در هنرستان عالى موسیقى، به عضویت شوراى عالى موسیقى رادیو ایران درآمد و در همین زمان بود كه اركستر سمفونیك رادیو ایران را به نام اركستر فارابى پایه گذارى كرد. این اركستر توانست آثار آهنگسازان ایران را مانند خود مرتضى حنانه، خانم شهنیا، فریدون ناصرى، فریدون فرزانه، مصطفى كسروى و سیروس شهردار را اجرا و ضبط نماید. حنانه در سال 1965 از طرف رادیو ایران و بنا به دعوت یونسكو، به «تریبون انتراناسیونال آهنگسازان رادیو تلویزیون» اعزام شد و در آنجا قطعاتى از «اوراتوریو» اثر خود را اجرا كرد كه از رادیو ایرلند و سوییس پخش شد. پس از افتتاح تلویزیون ایران، حنانه در سمت مشاور سرپرستى اقدام به تأسیس كلاس‏هایى جهت تعلیم فنى خوانندگان نمود و اركستر سازهاى ایرانى را تشكیل داد. وى در جشنواره‏ى شیراز قطعه «كاكوتى» را با اركستر مجلسى تلویزیون به رهبرى خود اجرا كرد كه موفق به دریافت جایزه‏ى «گراندمانسیون اسپسیال» گشت. در جشنواره‏ى دوم نیز، قطعه‏ى «كاپریس براى پیانو و اركستر» او به رهبرى فرهاد مشكوة اجرا شد و سال 1350 موفق به اخذ جایزه‏ى بهترین آهنگساز براى فیلم «فرار از تله» به كارگردانى جلال مقدم مى گردد. حنانه ساخت موسیقى فیلم را از سال 1327 با فیلم «ایران سرزمین طلاى سیاه» كه محصول اداره‏ى كل هنرهاى زیباى وزارت فرهنگ و هنر بود آغاز كرد (گفته مى‏شود كه وى نخستین كسى بود كه در ایران به ساخت موسیقى فیلم اقدام كرد). وى موسیقى متن فیلم‏هاى زیر را ساخته است: «عروس حجله» (1333)؛ «بهلول» (1336)؛ «ساحل انتظار» (1342)؛ «لذت گناه» (1343)؛ «عروس دریا» (1344)؛ «الماس 1346) 43)؛ «پل» (1350)؛ «كاكو» (1350)؛ «پهلوان مفرد» (1350)؛ «سه قاپ» (1350)؛ «فرار از تله» (1350)؛ «بابا شمل» (1350)؛ «صمد و فولاد زره دیو» (1351)؛ «جهنم به اضافه‏ى من» (1351)؛ «قلندر» (1351)؛ «خونبارش» (1359)؛ «سند زنده» (1359)؛ «تشریفات» (1364)؛ «مردى كه موش شد » (1364)؛ «تیرباران» (1365)؛ «جفعرخان از فرنگ برگشته» (1363 / 67)؛ و همچنین در برخى از تعدادى فیلم‏هاى مستند مانند «تپه‏هاى مارلیك» ساخته گلستان. از نوشته‏ها و آثار وى مى‏توان از: «كاپریس» براى پیانو و اركستر سمفونیك، «دعا» براى كر و سولوها و اركستر سمفونیك، «صبر و ظفر» دو قطعه براى اركستر مجلسى با هارپ و پیانو «بزرگداشت فردوسى» براى پیانو و آواز، «لالایى» براى پیانو سولو براى برزگداشت نیما یوشیج، «مهرگان» براى اركستر سمفونیك نام برد. از ترجمه‏هاى وى مى‏توان به این عنوان‏ها اشاره نمود: اركستراسیون (شارل كوكلن، در پنج جلد)؛ چگونه ملودى بسازیم، باس. از تألیفات او نیز مى‏توان از این عناوینى نام برد: گام‏هاى گمشده؛ دروازه‏هاى متروك؛ تئورى آرمونى زرج؛ مقاصد الالحان (عبدالقادر مراغه‏اى) و قطعات بسیارى از تصنیف‏ها و آهنگ‏ها كه براى اركستر آرمونیزه و تنظیم كرده است. مرتضى حنانه روز سه‏شنبه 25 مهر 1368، پس از گذراندن یك بیمارى مهلك، جان سپرد. وى در جوار حضرت امامزاده طاهر در كرج به خاك سپرده شد. بنواخت نور مصطفى آن استن حنانه را كمتر ز چوبى نیستى حنانه شو حنانه شو در یازدهم اسفندماه یكهزار و سیصد و یك در خانواده‏اى تحصیل كرده و ادیب كودكى چشم به جهان گشود كه نامش را مرتضى حنانه نهادند، پدر این كودك مهندس حنانه بود كه خدمات بزرگ و چشم‏گیرى در ترویج علم و دانش به كشور كرده بود كه مى‏توان از تأسیس دبیرستان ایرانشهر نام برد. به هر حال مرتضى زیر نظر پدر فرهنگى و دانش‏پژوه خود، دوران كودكى را طى مى‏كرد تا پس از پایان دوره‏ى ابتدایى دبستان كه پدرش وى را به هنرستان موسیقى مى‏فرستد. در آن زمان، هنرستان موسیقى 10 نفر موسیقیدانان بزرگ را از چكسلواكى جهت آموزش به هنرآموزان هنرستان استخدام كرده بود كه مرتضى حنانه آموختن «هورن» را كه سخت‏ترین ساز اركسترهاى سنفونیك است انتخاب مى‏نماید كه بعدها به عنوان «كریست» اول اركستر سنفونیك تهران شناخته مى‏شود. چیزى نمى‏گذرد كه نائره‏ى شوم جنگ دوم جهانى به ایران كشیده شد و موجب تعطیل شدن هنرستان موسیقى مى‏گردد. تعطیل شدن هنرستان و از هم گسیختگى شیرازه‏ى هنرستان، موجب یأس و كنار گذاردن موسیقى از طرف حنانه نمى‏شود بلكه وى با كمك و همت جوانان علاقمندى نظیر، غلامحسین غریب و حسن شیروانى كنسرتهاى متعدد و گوناگونى به طور آزاد در سالن‏هاى انجمن‏هاى فرهنگى و هنرى برپا مى‏نماید و همین پشتكار و كوشش موجب همكارى سایر هنرمندان مى‏گردد و پس از چندى با پیوستن پرویز محمود به این جمع پایه‏ى اركستر سنفونیك تهران گذاشته مى‏گردد. در سال 1332 كه جشن هزاره‏ى بوعلى‏سینا برگزار مى‏گردید، حنانه توانست آثار خود را در حضور بزرگترین شرق‏شناسان كه براى شركت در جشن دعوت شده بودند با كر و اركستر سنفونیك اجرا نماید و این اجرا چنان مورد توجه حضار قرار گرفت كه آقاى «چرولى» سفیر وقت ایتالیا، بورس هنرى آن كشور را در اختیار وى قرار مى‏دهد و حنانه براى تكمیل تحصیلات و مطالعات خود در رشته‏هاى مختلف هنرى، به خصوص موسیقى به این كشور عزیمت نماید. مرتضى‏خان حنانه پس از مراجعت از ایتالیا در سال 1342، علاوه بر تدریس «اركستراسیون» و اداره كلاس «هورن» در هنرستان عالى موسیقى، به عضویت شوراى عالى موسیقى رادیو ایران درآمد و در همین زمان بود كه اركستر سنفونیك رادیو ایران را به نامه اركستر فارابى پایه‏گذارى كرد. این اركستر، پس از چندى كارهاى ارزنده‏اى ارائه كرد كه از جمله توانست آثار آهنگسازان ایران را مثل: خود مرتضى حنانه، خانم شهنیا، فریدون ناصرى، فریدون فرزانه، مصطفى كسروى و سیروس شهردار را اجرا و ضبط نماید. حنانه در سال 1965 از طرف رادیو ایران و بنا به دعوت سازمان جهانى یونسكو، به «تریبون انترناسیونال آهنگسازان رادیو تلویزیون» اعزام مى‏گردد و در آنجا قطعاتى از «اوراتوریو» اثر خود را اجرا كه از رادیو ایرلند و سوئیس پخش مى‏شود. پس از افتتاح تلویزیون ایران، حنانه در سمت مشاور سرپرستى اقدام به تأسیس كلاسهایى جهت تعلیم فنى خوانندگان مى‏كند و اركستر سازهاى ایرانى را تشكیل مى‏دهد. وى در فستیوال شیراز قطعه «كاكوتى» را با اركستر مجلسى تلویزیون به رهبرى خود اجرا مى‏كند كه موفق به دریافت جایزه‏ى «گراندمانسیون اسپسیال» مى‏گردد در فستیوال دوم نیز، قطعه‏ى «كاپریس براى پیانو و اركستر» او به رهبرى فرهاد مشكوة اجرا شد و سال 1350 موفق به اخذ جایزه‏ى بهترین آهنگساز براى فیلم «فرار از تله» به كارگردانى جلال مقدم مى‏گردد. حنانه موسیقى جهت فیلم را از سال 1327 به نام: «ایران سرزمین طلاى سیاه» كه محصول وزارت فرهنگ و هنر بود آغاز كرد. از نوشته‏ها و آثار وى مى‏توان از: «كاپریس» براى پیانو و اركستر سنفونیك، «دعا» براى كر و سولوها و اركستر سنفونیك، «صبر و ظفر» دو قطعه براى اركستر مجلسى با هارپ و پیانو، «بزرگداشت فردوسى» براى پیانو و آواز، «لالایى» براى پیانوسولو براى بزرگداشت نیما یوشیج، «مهرگان» براى اركستر سنفونیك و ترجمه‏هاى اركستراسیون «شارل كوكلن» در پنج جلد، «چگونه ملودى بسازیم»، «باس»، تألیف «گام‏هاى گمشده» و انتشار آن توسط سروش، «دروازه‏هاى متروك»، «تئورى آرمونى زوج»، «مقاصدالالحان» عبدالقادر مراغه‏اى و قطعات بسیارى از تصانیف و آهنگها كه براى اركستر آرمونیزه و تنظیم كرده است. متأسفانه این هنرمند ارزنده روز سه‏شنبه بیست و پنجم مهرماه یكهزار و سیصد و شصت و هشت، پس از گذراندن یك بیمارى مهلك، دعوت دوست را اجابت كرد و به سراى باقى رفت و جامعه‏ى هنرمندان موسیقى و دوستداران خود را در سوك نشاند و مردم حق‏شناس و هنرمندان پیكرش را با عزت هرچه تمامتر، در جوار حضرت امام‏زاده طاهر كرج به خاك سپردند. روانش شاد.

مرتضی حنانه

تازه های مشاهیر

بیشترین بازدید هفته