بی جان ها، جان می گیرند!
نگاهی به وضعیت و سیر تکاملی و تشکیل انیمیشن در ایران
انیمیشن در لغت به معنای «زنده كردن، حركت بخشیدن» است.این هنر علاوه بر دارا بودن تمامی ویژگی های هفت هنر اصلی، ویژگی های مهم رسانه را هم دارد. انیمیشن كه از بازی های كامپیوتری گرفته تا تبلیغات و تیزرهای تلویزیونی و بازی های گوشی تلفن همراه تا تروكاژهای سینمایی و ... را در برمی گیرد، پدیده ای است كهن كه نشانی از قدیمی شدن ندارد و هر روز نوتر می شود.
انیمیشن به یاری زبان بین المللی تصویر، حركت، صدا، فراتر از مرزها و فرهنگ های مختلف، بی اعتنا به رنگ و نژاد، بر هر قبیله ای اثر می گذارد. تفكر ناشی از «انیمیسم» به انیماتور این آزادی را می دهد كه از مصالح مختلف از میان مشتی شن و یا رنگ و اشیاء و كاغذپاره تا تصاویر الكترونیكی و حتی كاراكترهای زنده و ... انتخاب كند و به كمك توانایی های فنی، آن طور كه می خواهد آنها را به حركت درآورد. انیماتور می تواند بازیگران خود را دقیقاً براساس الگوهایی كه در ذهن دارد بیافریند و به بازی بگیرد و این امكانی است كه فیلمساز فیلم های زنده از آن برخوردار نیست. «انیمیشن هنر حركاتی است كه طراحی شده اند و نه طراحی هایی كه حركت می كنند.»۱ انیمیشن یك هنر _ رسانه قدرتمند و تأثیرگذار است كه می تواند به صورت استعاری، مشكلات و مسائل پیرامون بشر و جهان را بیان كند. این هنر از آرزوی دیرین بشر برای جان بخشیدن به واقعیتی خارج از خود ناشی می شود و حتی انسان غارنشین در جست وجوی راهی برای حركت دادن به طراحی های خود بوده است. در انیمیشن می توان با ساده ترین فكر و ابزار، آثاری را آفرید كه بینندگان را به تفكر وامی دارد و با آنها ارتباط عمیق برقرار می كند.
پنج هزار سال پیش هنرمندان ایرانی در نقش هایی كه روی سفالینه های شهر سوخته ترسیم می كردند توانستند اولین تصویر متحرك جهان را پدید آورند. این تصاویر كه برگرفته از مناظره شاعرانه بز كوهی و درخت آسوریك۲ به همین نام در متون كهن ایران موجود است و جنبه آموزشی برای كودكان و نوجوانان داشته است، نقش بز كوهی كه نماد زندگی، زمین و شادی است در پنج حركت جهشی كه حركات كلیدی است به سمت درخت آسوریك «نخل» كه نماد جاودانگی، بردباری و آسمان است می رود و از میوه خورشید «خرما» و برگ درخت آسوریك تغذیه می كند.هنرمند ایرانی در پنج هزار سال پیش از سفال به جای بوم نقاشی استفاده كرده و از گردی سفال كه در حركت و چرخش خود حركت بز كوهی را تداعی می كند، به خوبی استفاده كرده است و كهن ترین و اولین انیمیشن موجود در جهان را پدید آورده است. این انیمیشن در قالب یك فیلم ۲۰ ثانیه ای است و توجه باستان شناسان جهان را به خود جلب كرده است. تكنولوژی فكر و ایده برتر هنرمندان گمنام ایرانی در هزاران سال پیش، جای پژوهش بسیار دارد.
در این مقاله ، به طور خلاصه سعی بر این شده است كه وضعیت انیمیشن ایران از نظر تولید و فروش و نمایش آثار انیمیشن ایران از ابتدا تا كنون مورد بررسی قرار گیرد و به ناچار نگاهی كوتاه به تاریخچه انیمیشن ایران شده است و طی گفت وگوهایی با چندین تن از دست اندركاران و مسئولان و اساتید و انیماتورهای فعال، از نظرات شان در این زمینه، استفاده شده است. به امید اینكه وضعیت انیمیشن ایران را بهتر بشناسیم و با سلاح شناخت و آگاهی، به راهكارهای جدید و پویا در این هنر نوپا دست یابیم.
دوران شكوفایی هنر انیمیشن در ایران
هنر انیمیشن توسط امیل كهل «Emil Cohl» در آغاز قرن بیستم، حتی پیش از تولد سینما در فرانسه ابداع شد و در طول پنجاه سال به تكامل رسید و به سرعت جهانی شد و پس از چند دهه تأخیر به ایران رسید. «در دهه سی، خیابان های تهران با نئون آشنا شد و شب های تهران با نورهای رنگین، آذین شدند و نقش هایی از رنگ های تند نئون بر در و دیوار نشست. لاله زار مركز تجمع این بازی های نور بود و مرتضی ممیز با چند طرح نئون از جمله نوشیدن كانادادرای بر بام بنایی در میدان فردوسی در صدر پیشكسوتان گرافیك، تبلیغات و نقاشی متحرك می درخشد. در سال های ۱۳۴۰-۱۳۳۵ اداره كل فرهنگ و هنرهای زیبا كه بعداً وزارت فرهنگ و هنر شد و امروزه وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی است، دفتری تاسیس كرد و در آنجا اسفندیار احمدیه (نقاش كارگاه سرامیك) و جعفر تجارتچی (كاریكاتوریست) و پرویز اصانلو (فیلمبردار و كارگردان) و پطرس پالیان و اسدالله كفافی و سپس نصرت الله كریمی (كارگردان تحصیلكرده در چكسلواكی) از موسسان و پیشگامان نسل اول انیمیشن در ایران بودند و توانستند اولین فیلم های كارتونی ایران را تولید كنند.»۳
اولین فیلم انیمیشن ایران ساخته اسفندیار احمدیه با كادر ۱۶ میلیمتری و فیلمبرداری پطرس پالیان به نام ملانصرالدین به مدت ۱۳ ثانیه در سال ۱۳۳۶ به طور صامت ساخته شد.
اسفندیار احمدیه می گوید: «در آن زمان تلویزیون نبود و كارتون هم نمایش داده نمی شد. پس از آنكه به خاطر كشیدن یك نقاشی درباره واقعه سی تیر، به زندان قزل قلعه افتادم، پس از آزادی در خیابان سپه یك دستفروش كنار خیابان بساطی پهن كرده بود و تكه فیلم های نقاشی متحرك و فیلم های زنده می فروخت. وقتی تكه فیلم های نقاشی متحرك را در نور آفتاب دیدم متوجه شدم می توان نقاشی متحرك ساخت. چند تكه فیلم كه به گمانم كارتون میكی ماوس بود خریداری كردم و در اداره فرهنگ و هنر فیلم ملانصرالدین را ابتدا به صورت اسلاید ساختم. آقای مهرداد پهلبد خیلی خوشحال شد و فوراً دستور داد از آمریكا دوربین ۱۶ میلیمتری خریداری شود و اصانلو را به آمریكا جهت تحصیل در این رشته اعزام نمود. من در این زمینه تخصصی نداشتم و فقط با بهره گیری از فكر و علاقه خود و مطالعاتی كه كرده بودم، توانستم اولین فیلم انیمیشن ایران را با فیلمبرداری پطرس پالیان بسازم. یادم می آید چهارپایه دوربین را از كارگران ساختمانی گرفتم و با میخ كاری و طناب، دوربین را روی چهارپایه مهار كردم و در راهرو اداره، نقاشی ها را كه در هر ثانیه ۲۴ نقاشی بود روی زمین گذاشتیم و فیلم گرفتیم و ملانصرالدین ساخته شد.»
اسفندیار احمدیه كه دكترای افتخاری هنر از آقای سیدمحمد خاتمی وزیر وقت فرهنگ و ارشاد اسلامی در سال ۱۳۶۴ دریافت نموده است، هنوز مشغول به كار در تولید انیمیشن است و به تازگی تولید پروژه عظیم رستم و اسفندیار را در شركت صبا برای صدا و سیما به پایان رسانده است.
نصرت الله كریمی در سال ۱۳۳۸ فیلم عروسكی بیم عمر را با كادر ۳۵ میلیمتری در چكسلواكی ساخت و در ایران با همكاری نفیسه ریاحی و پروین تیموری و اسفندیار احمدیه فیلم ملك جمشید را با تكنیك بریده مقوا «كات اوت» در سال ۱۳۴۵ ساخت كه این فیلم در دومین فستیوال فیلم های كودكان و نوجوانان جایزه مدال نقره را برد. نصرت الله كریمی اولین كسی است كه تقریباً از تمام تكنیك های رایج انیمیشن در فیلم هایش استفاده كرده. وی هنوز مشغول به كار در تولید انیمیشن و عروسك سازی و ساخت صورتك و ماسك است.بیشترین تعداد فیلم های تولید شده در فرهنگ و هنر توسط اسفندیار احمدیه و نصرت الله كریمی ساخته شده است. نخستین جشنواره بین المللی فیلم های كودكان و نوجوانان در سال ۱۳۴۴ برگزار شد و این حركت موجب پیدایش یك حركت جدی در زمینه نقاشی متحرك و سینمای كانون شد. اولین فیلم های انیمیشن تولید شده در سال ۱۳۴۹ به پنجمین جشنواره بین المللی كودكان و نوجوانان راه یافت.
در سال ۱۳۴۸ مركز سینمایی كانون اقدام به اعزام نورالدین زرین كلك (نقاش و تصویرگر) به بلژیك نمود تا پس از كسب تخصص لازم بتواند بخش انیمیشن كانون را فعال تر كند. قبل از آن فیلمسازان انیمیشن با شركت دادن فیلم های خود در جشنواره های بین المللی توجه محافل بین المللی و هیأت داوران جشنواره های جهان را به خود جلب كرد. اولین فیلم های انیمیشن در كانون فیلم های «آقای هیولا» و «سوءتفاهم» از فرشید مثقالی و فیلم های «گرفتار» و «وزنه بردار» از آراپیك باغداساریان در سال ۱۳۴۹ و فیلم آنكه خیال بافت و آنكه عمل كرد اثر مرتضی ممیز در سال ۱۳۵۰ بودند.
كانون پرورش فكری كودكان و نوجوانان كه بخش فعال در زمینه تصویرگری كتاب كودك داشت با كمك دست اندركاران همین بخش و دیگر علاقه مندان، تجربه در زمینه فیلم های نقاشی متحرك را شروع كردند. آموزش رشته انیمیشن در مركز تجربیات نقاشی متحرك كانون و تاسیس رشته انیمیشن با مدرك فوق لیسانس در دانشگاه فارابی و تدارك آرشیو فیلم در سال ۱۳۴۹ و جذب هنرمندان و روشنفكرانی كه در زمینه ادبیات كودك و نوجوان كار می كردند موجب خلق آثاری با كیفیت برتر و محتوای بهتر شد.فیلمسازان مطرح این رشته تحت تاثیر مكاتب هنری انیمیشن به ویژه مكاتب انیمیشن اروپای شرقی از جمله مكتب زاگرب، لهستان، چكسلواكی و كانادا آثار خوبی ساختند كه در جشنواره های بین المللی درخشیدند و این خط فكری جدا از خط «فیلمفارسی» و خط تلویزیون كه سیاستش خرید فیلم های نازل و سرگرم كننده و با كیفیت پائین و از نظر محتوا گمراه كننده مثل سوپرمن و ...، موجبات رشد و جهش انیمیشن ایران در سطح بین المللی گردید.
جشنواره بین المللی پویانمایی تهران
اولین جشنواره بین المللی پویانمایی تهران در سال ۱۳۷۷ توسط كانون برگزار شد و محسن چینی فروشان مدیرعامل كانون با سیاست بین المللی كردن اعتبار كانون، توانست منابع لازم مالی و اجرایی برای برپایی جشنواره را به دست آورد و برگزاری این جشنواره پس از سال ها، اولین حركت مهم سینمای كانون پس از انقلاب محسوب شد. در كنار ایشان از سال ۱۳۷۵ محمدرضا كریمی صارمی به عنوان مسئول امور سینمایی كانون فعالیت خود را شروع كرد. وی كه دبیر جشنواره های پویانمایی تهران است با مدیریت دلسوزانه خود باعث رونق دوباره این هنر در ایران شد.
پی نوشت ها:
۱- نورمن مك لارن، از فیلمسازان مشهور جهان انیمیشن، مكتب كانادا
۲- درخت آسوریك همان طور كه در متن كتاب خوانده می شود درخت نخل است ولی به اشتباه درخت سرو معرفی می شود.
3-برگرفته از كتاب «تاریخچه انیمیشن در ایران» نوشته مهین جواهریان
منبع: سایت ایران انیمیشن
انیمیشن در لغت به معنای «زنده كردن، حركت بخشیدن» است.این هنر علاوه بر دارا بودن تمامی ویژگی های هفت هنر اصلی، ویژگی های مهم رسانه را هم دارد. انیمیشن كه از بازی های كامپیوتری گرفته تا تبلیغات و تیزرهای تلویزیونی و بازی های گوشی تلفن همراه تا تروكاژهای سینمایی و ... را در برمی گیرد، پدیده ای است كهن كه نشانی از قدیمی شدن ندارد و هر روز نوتر می شود.
انیمیشن به یاری زبان بین المللی تصویر، حركت، صدا، فراتر از مرزها و فرهنگ های مختلف، بی اعتنا به رنگ و نژاد، بر هر قبیله ای اثر می گذارد. تفكر ناشی از «انیمیسم» به انیماتور این آزادی را می دهد كه از مصالح مختلف از میان مشتی شن و یا رنگ و اشیاء و كاغذپاره تا تصاویر الكترونیكی و حتی كاراكترهای زنده و ... انتخاب كند و به كمك توانایی های فنی، آن طور كه می خواهد آنها را به حركت درآورد. انیماتور می تواند بازیگران خود را دقیقاً براساس الگوهایی كه در ذهن دارد بیافریند و به بازی بگیرد و این امكانی است كه فیلمساز فیلم های زنده از آن برخوردار نیست. «انیمیشن هنر حركاتی است كه طراحی شده اند و نه طراحی هایی كه حركت می كنند.»۱ انیمیشن یك هنر _ رسانه قدرتمند و تأثیرگذار است كه می تواند به صورت استعاری، مشكلات و مسائل پیرامون بشر و جهان را بیان كند. این هنر از آرزوی دیرین بشر برای جان بخشیدن به واقعیتی خارج از خود ناشی می شود و حتی انسان غارنشین در جست وجوی راهی برای حركت دادن به طراحی های خود بوده است. در انیمیشن می توان با ساده ترین فكر و ابزار، آثاری را آفرید كه بینندگان را به تفكر وامی دارد و با آنها ارتباط عمیق برقرار می كند.
پنج هزار سال پیش هنرمندان ایرانی در نقش هایی كه روی سفالینه های شهر سوخته ترسیم می كردند توانستند اولین تصویر متحرك جهان را پدید آورند. این تصاویر كه برگرفته از مناظره شاعرانه بز كوهی و درخت آسوریك۲ به همین نام در متون كهن ایران موجود است و جنبه آموزشی برای كودكان و نوجوانان داشته است، نقش بز كوهی كه نماد زندگی، زمین و شادی است در پنج حركت جهشی كه حركات كلیدی است به سمت درخت آسوریك «نخل» كه نماد جاودانگی، بردباری و آسمان است می رود و از میوه خورشید «خرما» و برگ درخت آسوریك تغذیه می كند.هنرمند ایرانی در پنج هزار سال پیش از سفال به جای بوم نقاشی استفاده كرده و از گردی سفال كه در حركت و چرخش خود حركت بز كوهی را تداعی می كند، به خوبی استفاده كرده است و كهن ترین و اولین انیمیشن موجود در جهان را پدید آورده است. این انیمیشن در قالب یك فیلم ۲۰ ثانیه ای است و توجه باستان شناسان جهان را به خود جلب كرده است. تكنولوژی فكر و ایده برتر هنرمندان گمنام ایرانی در هزاران سال پیش، جای پژوهش بسیار دارد.
در این مقاله ، به طور خلاصه سعی بر این شده است كه وضعیت انیمیشن ایران از نظر تولید و فروش و نمایش آثار انیمیشن ایران از ابتدا تا كنون مورد بررسی قرار گیرد و به ناچار نگاهی كوتاه به تاریخچه انیمیشن ایران شده است و طی گفت وگوهایی با چندین تن از دست اندركاران و مسئولان و اساتید و انیماتورهای فعال، از نظرات شان در این زمینه، استفاده شده است. به امید اینكه وضعیت انیمیشن ایران را بهتر بشناسیم و با سلاح شناخت و آگاهی، به راهكارهای جدید و پویا در این هنر نوپا دست یابیم.
دوران شكوفایی هنر انیمیشن در ایران
هنر انیمیشن توسط امیل كهل «Emil Cohl» در آغاز قرن بیستم، حتی پیش از تولد سینما در فرانسه ابداع شد و در طول پنجاه سال به تكامل رسید و به سرعت جهانی شد و پس از چند دهه تأخیر به ایران رسید. «در دهه سی، خیابان های تهران با نئون آشنا شد و شب های تهران با نورهای رنگین، آذین شدند و نقش هایی از رنگ های تند نئون بر در و دیوار نشست. لاله زار مركز تجمع این بازی های نور بود و مرتضی ممیز با چند طرح نئون از جمله نوشیدن كانادادرای بر بام بنایی در میدان فردوسی در صدر پیشكسوتان گرافیك، تبلیغات و نقاشی متحرك می درخشد. در سال های ۱۳۴۰-۱۳۳۵ اداره كل فرهنگ و هنرهای زیبا كه بعداً وزارت فرهنگ و هنر شد و امروزه وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی است، دفتری تاسیس كرد و در آنجا اسفندیار احمدیه (نقاش كارگاه سرامیك) و جعفر تجارتچی (كاریكاتوریست) و پرویز اصانلو (فیلمبردار و كارگردان) و پطرس پالیان و اسدالله كفافی و سپس نصرت الله كریمی (كارگردان تحصیلكرده در چكسلواكی) از موسسان و پیشگامان نسل اول انیمیشن در ایران بودند و توانستند اولین فیلم های كارتونی ایران را تولید كنند.»۳
اولین فیلم انیمیشن ایران ساخته اسفندیار احمدیه با كادر ۱۶ میلیمتری و فیلمبرداری پطرس پالیان به نام ملانصرالدین به مدت ۱۳ ثانیه در سال ۱۳۳۶ به طور صامت ساخته شد.
اسفندیار احمدیه می گوید: «در آن زمان تلویزیون نبود و كارتون هم نمایش داده نمی شد. پس از آنكه به خاطر كشیدن یك نقاشی درباره واقعه سی تیر، به زندان قزل قلعه افتادم، پس از آزادی در خیابان سپه یك دستفروش كنار خیابان بساطی پهن كرده بود و تكه فیلم های نقاشی متحرك و فیلم های زنده می فروخت. وقتی تكه فیلم های نقاشی متحرك را در نور آفتاب دیدم متوجه شدم می توان نقاشی متحرك ساخت. چند تكه فیلم كه به گمانم كارتون میكی ماوس بود خریداری كردم و در اداره فرهنگ و هنر فیلم ملانصرالدین را ابتدا به صورت اسلاید ساختم. آقای مهرداد پهلبد خیلی خوشحال شد و فوراً دستور داد از آمریكا دوربین ۱۶ میلیمتری خریداری شود و اصانلو را به آمریكا جهت تحصیل در این رشته اعزام نمود. من در این زمینه تخصصی نداشتم و فقط با بهره گیری از فكر و علاقه خود و مطالعاتی كه كرده بودم، توانستم اولین فیلم انیمیشن ایران را با فیلمبرداری پطرس پالیان بسازم. یادم می آید چهارپایه دوربین را از كارگران ساختمانی گرفتم و با میخ كاری و طناب، دوربین را روی چهارپایه مهار كردم و در راهرو اداره، نقاشی ها را كه در هر ثانیه ۲۴ نقاشی بود روی زمین گذاشتیم و فیلم گرفتیم و ملانصرالدین ساخته شد.»
اسفندیار احمدیه كه دكترای افتخاری هنر از آقای سیدمحمد خاتمی وزیر وقت فرهنگ و ارشاد اسلامی در سال ۱۳۶۴ دریافت نموده است، هنوز مشغول به كار در تولید انیمیشن است و به تازگی تولید پروژه عظیم رستم و اسفندیار را در شركت صبا برای صدا و سیما به پایان رسانده است.
نصرت الله كریمی در سال ۱۳۳۸ فیلم عروسكی بیم عمر را با كادر ۳۵ میلیمتری در چكسلواكی ساخت و در ایران با همكاری نفیسه ریاحی و پروین تیموری و اسفندیار احمدیه فیلم ملك جمشید را با تكنیك بریده مقوا «كات اوت» در سال ۱۳۴۵ ساخت كه این فیلم در دومین فستیوال فیلم های كودكان و نوجوانان جایزه مدال نقره را برد. نصرت الله كریمی اولین كسی است كه تقریباً از تمام تكنیك های رایج انیمیشن در فیلم هایش استفاده كرده. وی هنوز مشغول به كار در تولید انیمیشن و عروسك سازی و ساخت صورتك و ماسك است.بیشترین تعداد فیلم های تولید شده در فرهنگ و هنر توسط اسفندیار احمدیه و نصرت الله كریمی ساخته شده است. نخستین جشنواره بین المللی فیلم های كودكان و نوجوانان در سال ۱۳۴۴ برگزار شد و این حركت موجب پیدایش یك حركت جدی در زمینه نقاشی متحرك و سینمای كانون شد. اولین فیلم های انیمیشن تولید شده در سال ۱۳۴۹ به پنجمین جشنواره بین المللی كودكان و نوجوانان راه یافت.
در سال ۱۳۴۸ مركز سینمایی كانون اقدام به اعزام نورالدین زرین كلك (نقاش و تصویرگر) به بلژیك نمود تا پس از كسب تخصص لازم بتواند بخش انیمیشن كانون را فعال تر كند. قبل از آن فیلمسازان انیمیشن با شركت دادن فیلم های خود در جشنواره های بین المللی توجه محافل بین المللی و هیأت داوران جشنواره های جهان را به خود جلب كرد. اولین فیلم های انیمیشن در كانون فیلم های «آقای هیولا» و «سوءتفاهم» از فرشید مثقالی و فیلم های «گرفتار» و «وزنه بردار» از آراپیك باغداساریان در سال ۱۳۴۹ و فیلم آنكه خیال بافت و آنكه عمل كرد اثر مرتضی ممیز در سال ۱۳۵۰ بودند.
كانون پرورش فكری كودكان و نوجوانان كه بخش فعال در زمینه تصویرگری كتاب كودك داشت با كمك دست اندركاران همین بخش و دیگر علاقه مندان، تجربه در زمینه فیلم های نقاشی متحرك را شروع كردند. آموزش رشته انیمیشن در مركز تجربیات نقاشی متحرك كانون و تاسیس رشته انیمیشن با مدرك فوق لیسانس در دانشگاه فارابی و تدارك آرشیو فیلم در سال ۱۳۴۹ و جذب هنرمندان و روشنفكرانی كه در زمینه ادبیات كودك و نوجوان كار می كردند موجب خلق آثاری با كیفیت برتر و محتوای بهتر شد.فیلمسازان مطرح این رشته تحت تاثیر مكاتب هنری انیمیشن به ویژه مكاتب انیمیشن اروپای شرقی از جمله مكتب زاگرب، لهستان، چكسلواكی و كانادا آثار خوبی ساختند كه در جشنواره های بین المللی درخشیدند و این خط فكری جدا از خط «فیلمفارسی» و خط تلویزیون كه سیاستش خرید فیلم های نازل و سرگرم كننده و با كیفیت پائین و از نظر محتوا گمراه كننده مثل سوپرمن و ...، موجبات رشد و جهش انیمیشن ایران در سطح بین المللی گردید.
جشنواره بین المللی پویانمایی تهران
اولین جشنواره بین المللی پویانمایی تهران در سال ۱۳۷۷ توسط كانون برگزار شد و محسن چینی فروشان مدیرعامل كانون با سیاست بین المللی كردن اعتبار كانون، توانست منابع لازم مالی و اجرایی برای برپایی جشنواره را به دست آورد و برگزاری این جشنواره پس از سال ها، اولین حركت مهم سینمای كانون پس از انقلاب محسوب شد. در كنار ایشان از سال ۱۳۷۵ محمدرضا كریمی صارمی به عنوان مسئول امور سینمایی كانون فعالیت خود را شروع كرد. وی كه دبیر جشنواره های پویانمایی تهران است با مدیریت دلسوزانه خود باعث رونق دوباره این هنر در ایران شد.
پی نوشت ها:
۱- نورمن مك لارن، از فیلمسازان مشهور جهان انیمیشن، مكتب كانادا
۲- درخت آسوریك همان طور كه در متن كتاب خوانده می شود درخت نخل است ولی به اشتباه درخت سرو معرفی می شود.
3-برگرفته از كتاب «تاریخچه انیمیشن در ایران» نوشته مهین جواهریان
منبع: سایت ایران انیمیشن
