(و لولا انت یا علی لم یعرف المؤمنون بعدی)
(یا علی اگر تو میان امتم نبودی اهل ایمان بعد از من شناخته نمی شدند، یعنی: تو شاخصی برای اهل ایمان، و ایمان اشخاص به وسیله ی شاخصیت تو شناخته می شود.شرح- در مجلد 9 بحار ص 537 (1)
پیغمبر اکرم به علی فرمود: «ای علی مژده دهم تو را که تو را منافق دوست نمی دارد، و مؤمن هم تو را دشمن نمی دارد، و اگر تو نبودی حزب خدا و پیغمبرش شناخته نمی شدند».و ایضا در ص 150 (2)
از پیغمبر صلی الله علیه و آله نقل شده که درباره ی علی علیه السلام بیاناتی فرموده از جمله آن که «اگر نبود علی، مؤمن پاک بعد از من شناخته نمی شد».
و البته فرق است بین اسلام و ایمان، و هر مؤمنی مسلمان است ولی هر مسلمانی مؤمن نیست، زیرا اسلام طبق موازین شرعی اقرار به شهادتین است، و همین اقرار برای مسلمان بودن شخص کافی است، ولی ایمان گذشته از اقرار، عمل به ارکان هم لازم است که شخص مسلمان علاوه بر اقرار به شهادتین باید پایبند به عمل دستورات دینی و اطاعت و پیروی از آن باشد، و این همان معنی حقیقی اسلام و تسلیم است که فرمود:
«ان الدین عندالله الاسلام»(آل عمران آیه ی 19) و طبق آیه ی شریفه ی «و من یطع الرسول فقد اطاع الله»-( نساء آیه ی 80) که اطاعت پیغمر صلی الله علیه و آله همان اطاعت خدا است، و آیه ی مبارکه ی «أطیعوا الله و أطیعوا الرسول و اولی الامر منکم»( نساء آیه ی 59) اطاعت اولیای معصومین علیهم السلام هم عین اطاعت پیغمبر صلی الله علیه و آله است.
پس دین مورد پسند حق اقرار به یگانگی خدا و نبوت خاتم انبیاء و اعتقاد به ولایت اوصیاء و پیروی از فرمان و دستورات آنان است، چنانچه مفاد این حدیث شریف است:(در مجلد 15 بحار ص 215 )(3)
روایت شده که شخصی خدمت امام ششم علیه السلام رسید و گفت می خواهم دینی که بدان معتقدم به شما عرضه بدارم. حضرت فرمود: بگو، او ابتدا شهادت به توحید و یگانگی خداوند عزوجل داد، حضرت تصدیق کرد، بعد شهادت به رسالت پیغمبر صلی الله علیه و آله داد، سپس شهادت به ولایت علی علیه السلام و یکایک فرزندان و امامان پس از او داد و اینکه اطاعت و پیروی از آنان همانند پیروی از پیغمبر واجب و لازم است، حضرت همه آنها را تصدیق کرد آنگاه او گفت:
اکنون خدا تو را وارث آنان کرده که اطاعت و پیروی از تو هم واجب و لازم است، حضرت فرمود: بس است خاموش باش و خود بیاناتی کرد که در آخرش فرمود: «و نحن علی منهاج نبینا، لنا مثل ماله من الطاعه الواجبة» یعنی و ما بر همان راه و روش پیغمبرمان هستیم، و آنچه برای اوست برای ما هم هست از اطاعت کردن و پیروی نمودن.
در کتاب کفایة الخصام باب 382 روایاتی از عامه و خاصه نقل می کند که پس از رحلت و وفات پیغمبر صلی الله علیه و آله مردم به قهقرا برگشتند و عقب نشینی کردند مگر عده کمی که با امیرالمؤمنین علی بن ابی طالب علیه السلام بودند. (4) (مجلد 8 بحار ص 18) (5)
از ابن عباس نقل شده «که از رسول خدا صلی الله علیه و آله، پرسیدم آیا کسی او را علی (علی علیه السلام) دشمن می دارد (و نسبت به او کینه می ورزد)؟ فرمود: آری گروهی که خود را از امت من می دانند و حال آنکه بهره ای از اسلام ندارند، ای ابن عباس علامت بغض و کینه شان آنست که دیگران را بر او ترجیح و مقدم می دارند، بعد فرمود: قسم به آنکسی که مرا به حق، پیغمبر نمود بدان که (خداوند) پیغمبری افضل از من نیافریده، و وصیی هم افضل از وصی من خلق نکرده».
خلاصه، آنچه از بیانات گذشته و روایاتی که در این زمینه نقل شده و عقل سلیم و فطرت پاک قضاوت می کند معلوم و محقق است که یکی از صفات مؤمن ایمان به ولایت و جانشینی شخص شایسته ی همچون علی علیه السلام پس از رسول خدا است که امت اسلامی را به صلاح و سعادت رهبری بکند و آنان را در جهان سرافراز سازد.
(فکان بعده هدی من الضلال، و نورا من العمی، و حبل الله المتین، و صراطه المستقیم)
(و او بود که بعد از پیغمبر امت را از ضلالت و گمراهی به هدایت و از کوری به نور بصیرت راهنما بود، و او رشته ی محکم الهی و راه مستقیم حق بود).
شرح- در بیان جمله ی «اذ کان هو المنذر و لکل قوم هاد» در سابق گذشت، و او مصداق کامل هدایت و راهنمائی پس از پیغمبر اکرم می باشد.کلمه ی نور چنانچه در آیه ی 8 سوره تغابن آمده است که می فرماید: «فآمنوا بالله و رسوله و النور الذی انزلنا» پس به خدا و رسول او و نوری که ما نازل کردیم ایمان بیاورید.
صورت ظاهر لفظ، همان قرآن و کتاب الهی است ولی چون لازمه ی هدایت و راهنمائی است که راه خیر و سعادت زندگی را روشن می سازد پس هر چه را که به وسیله آن راه سعادت زندگی روشن گردد می شود آن را نور خواند، و از این نظر اگر بعضی از روایات می گوید مراد از «نور» امام است صحیح است و مربوط به باطن آیه و تأویل آنست چنانکه در تفسیر قمی و کتاب کافی از اولیای خدا نقل شده است.
و در کتاب کفایة الخصام ص 289 در تفسیر آیه ی فوق حدود هفت حدیث از روایات عامه و خاصه نقل کرده است که آن نور امامان آل محمد تا روز قیامت هستند. و همانطوری که انتظام امور انسانی و نیل به سعادت زندگی به دارا بودن روشنائی چشم است که اگر افرادی از انسان فاقد این نعمت باشند قدرت انجام امور را آن طور که لازم است ندارند، و لذا آنان را نجات می دهند، و این امری است محسوس و محتاج به اقامه برهان نیست.
و برای فوز و رستگاری و سعادت آخرت هم افراد انسان محتاج کسی هستند که خود واجد نور و روشنائی باشد تا بتواند افراد بشر را از تحیر و بدبختی و هلاکت نجات دهد. اگر چه مردم چشم ظاهری دارند و با نور آن می نگرند و دفع شر از خود می کنند ولی چشم باطن ندارند و جاهل به امور آخرتی هستند «و لهم اعین لا یبصرون بها»-( اعراف آیه ی 179)
و لذا خداوند متعال از نظر رحمت و رأفت در هر دوره و هر عصری نورهائی برای هدایت بشر قرار داده است. در تفسیر برهان ذیل آیه ی مبارکه «... و اتبعوا النور الذی انزل معه»- اعراف آیه ی 157- از ابوبصیر از امام محمد باقر علیه السلام نقل کرده که مراد از نور علی علیه السلام است. و در تفسیر صافی از کافی از حضرت امام جعفر صادق علیه السلام روایت کرده که نور در این آیه علی و ائمه ی معصومین هستند.
(و حبل الله المتین)
(و ریسمان محکم خداوند).
شرح- علی علیه السلام را تشبیه به حبل کرده چون وسیله ی خلق است که افراد انسان و جامعه بشر به وسیله او و ولایت و پیروی از او به قرب خداوند عزوجل و دوستی و کرامت و بهشت او می رسند.
و همانطوری که نجات از چاه و گودال و حفره ی عمیقی در این جهان به وسیله ریسمان محکم خواهد بود. که اگر کسی در چاه و گودال سقوط کند باید متشبث برشته ی محکمی گردد و بدان چنگ زند تا بتواند خود را نجات دهد همین طور نجات از چاه و گودال ضلالت و گمراهی باید به وسیله ی رشته محکم الهی باشد چنانکه فرمود: «و اعتصموا بحبل الله جمیعا و لا تفرقوا»- آل عمران آیه ی 103- «و همگی به رشته الهی چنگ زنید و متفرق نشوید».(در مجلد 9 بحار ص 86) (6)
درباره ی قول خداوند که فرماید: «و اعتصموا بحبل الله» آورده است که فقال النبی صلی الله علیه و آله: «أنا نبی الله و علی بن أبی طالب حبله».
در کتاب کفایة الخصام باب 36 چهار روایت از عامه نقل کرده که حبلی که خدا در قرآن فرموده اهل بیت پیغمبر است. از جمله حدیث سوم که صاحب کتاب مناقب الفاخرة فی العترة الطاهرة از عبدالله بن عباس نقل کرده گوید: ما در خدمت رسول خدا بودیم که مردی اعرابی وارد شد عرض کرد یا رسول الله شنیدم که درباره «و اعتصموا بحبل الله» سفارش می کردی، این حبل خدا کدام است که به او تمسک جوئیم؟ رسول خدا دست بر دست علی نهاد و فرمود: به این تمسک جوئید که این حبل الله متین است.(در مجلد 9 بحار صفه 86) (7)
از ابوسعید خدری روایت شده گوید: پیغمبر اکرم فرمود: «ای مردم من در میان شما دو ریسمان گذاشتم اگر متمسک به آن دو شوید هرگز گمراه نمی شوید بعد از من، یکی از آن دو بزرگتر از دیگری است: کتاب خدا که رشته ایست از آسمان به زمین کشیده شده، و عترت و اهل بیت من و این دو هرگز از هم جدا نشوند تا در حوض قیامت بر من وارد شوند».
و أیضا در همان صفحه ی (8) از امام پنجم علیه السلام چنین روایت شده «ولایة علی بن ابی طالب، الحبل الذی قال الله تعالی: «و اعتصموا بحبل الله جمیعا و لا تفرقوا». فمن تمسک به کان مومنا، و من ترکه خرج من الایمان» امام پنجم فرمود:
ولایت علی بن ابی طالب همان رشته و ریسمانی است که خدا فرموده: «همگی به ریسمان خدا متمسک شوید و متفرق نشوید» هر کس متمسک به آن شود مؤمن است و هر کس آن را رها کند از ایمان خارج است، البته مراد از تمسک به حبل نسبت به کتاب خدا عمل کردن به آنست، و مراد از تمسک به ولایت اطاعت و پیروی کردن از آنست.
(و صراطه المستقیم)شرح- کفایة الخصام-(باب 276 ص 531)
روایاتی از عامه و خاصه نقل کرده که صراط مستیم علی و اولاد اوست علیهم السلام، از آن جمله ابوبکر شیرازی که از بزرگان علمای عامه است به سند خود از قتاده از حسن بصری در تفسیر آیه- 153 سوره انعام- «و أن هذا صراطی مستقیما» نقل کرده گوید:
که خدای متعال می فرماید: طریق علی بن ابی طالب و ذریه اش طریقی است مستقیم، و دینی است استوار، پیروی آن کنید و به آن چنگ زنید که راهی است واضح و روشن و در آن هیچ کجی نیست. (9) و أیضا در همان کتاب از محمد بن حسن صفار قمی نقل کرده که در آیه ی- 52 شوری- «انک لتهدی الی صراط مستقیم» فرمود:
یعنی امر می کنی مردم را به ولایت علی و می خوانی آنان را به سوی آن، و صراط مستقیم علی است.
فائدة: در علم هندسه ثابت شده که اقصر خطوط دائره از مرکز به محیط دائره یا بین دو نقطه، خط مستقیم است. که دارای زوایا نیست و سایر خطوط دارای زوایای حاده و منفرجه اند. و انسان باید در راه رسیدن به مقصد خود و فوز، خط مستقیم را در نظر بگیرد. و نیز در رستن از وادی ضلالت هم باید خود را وادار به سلوک راه راست و طریق مستقیم نماید (10) و این راه به موجب تفاسیر و اخبار وارده متابعت امیرالمؤمنین و اولاد معصومین او است علیه السلام.
آنچه باید یاد بگیریم
این فراز از دعای ندبه به نقش محوری امام علی (ع) در شناخت مؤمنان پس از رسول خدا (ص) اشاره دارد و با استناد به قرآن، احادیث، و تفاسیر شیعه، جایگاه ایشان را به عنوان معیار ایمان و راهنمای الهی تبیین می کند. شرح زیر بر اساس محتوای ارائهشده و منابع مرتبط تنظیم شده است:
۱. معنای فراز و جایگاه امام علی (ع)
ترجمه فراز: «ای علی! اگر تو نبودی، مؤمنان پس از من شناخته نمی شدند؛ تو معیاری برای اهل ایمان هستی، و ایمان افراد از طریق شناخت تو سنجیده می شود».
شرح: این جمله بیانگر آن است که امام علی (ع) به عنوان محور تشخیص ایمان حقیقی پس از پیامبر (ص) عمل می کند. مؤمنان واقعی با پیروی از ولایت ایشان شناخته می شوند، و هرگونه عدول از این مسیر به معنای دوری از ایمان است 2.
شواهد حدیثی:
در حدیثی از پیامبر (ص) آمده است: «اگر علی نبود، حزب خدا و پیامبرش شناخته نمی شدند»
در روایتی دیگر، پیامبر (ص) می فرمایند: «مؤمنان پاکدل، علی را دوست می دارند و منافقان او را دشمن می دارند»
۲. تفاوت اسلام و ایمان
اسلام: اقرار زبانی به شهادتین و پذیرش ظاهری احکام شرعی است.
ایمان: افزون بر اقرار، شامل عمل به دستورات دینی، اطاعت از اولیای الهی، و پیروی از امامان معصوم (ع) است.
قرآن می فرماید: «إِنَّ الدِّینَ عِندَ اللَّهِ الْإِسْلَامُ» (آلعمران:۱۹) و «أَطِیعُوا اللَّهَ وَأَطِیعُوا الرَّسُولَ وَأُولِی الْأَمْرِ مِنکُم» (نساء:۵۹). اطاعت از امامان، ادامه اطاعت از پیامبر (ص) و خداوند است
در روایتی از امام صادق (ع)، ایمان حقیقی مشروط به پذیرش ولایت اهل بیت (ع) دانسته شده است .
۳. قرآن و امام علی (ع) به عنوان معیار هدایت
نور الهی: در آیه «فَآمِنُوا بِاللَّهِ وَرَسُولِهِ وَالنُّورِ الَّذِی أَنزَلْنَا» (تغابن:۸)، «نور» به امامان معصوم (ع) تفسیر شده است
حبل الله المتین: آیه «وَاعْتَصِمُوا بِحَبْلِ اللَّهِ جَمِیعًا» (آلعمران:۱۰۳) به ولایت امام علی (ع) و اهل بیت (ع) اشاره دارد. پیامبر (ص) فرمودند: «من و علی، دو ریسمان الهی هستیم که تمسک به آنها نجاتب خش است»
صراط مستقیم: در تفسیر آیه «وَأَنَّ هَٰذَا صِرَاطِی مُسْتَقِیمًا» (انعام:۱۵۳)، «صراط مستقیم» به راه امام علی (ع) و ائمه (ع) تعبیر شده است
۴. عقلانیت پیروی از امام علی (ع)
هدایت پس از پیامبر (ص): امام علی (ع) به عنوان وصی پیامبر (ص)، ادامه دهنده مسیر هدایت است. در روایات آمده: «او پس از پیامبر، نوری در تاریکیها و راهنمای امت بود»
ضرورت رهبری معصوم: عقل حکم می کند که هدایت جامعه پس از پیامبر (ص) نیازمند جانشینی معصوم است تا از انحراف جلوگیری کند. این موضوع در دعای ندبه و تفاسیر شیعه به صراحت بیان شده است
۵. نقش امام علی (ع) در وحدت امت
پیشگیری از تفرقه: تمسک به ولایت امام علی (ع) مانع از پراکندگی امت می شود. پیامبر (ص) فرمودند: «علی و قرآن هیچگاه از هم جدا نمی شوند»
مصداق عملی اطاعت: در جریان سقیفه، تنها کسانی که با امام علی (ع) باقی ماندند، مسیر حق را ادامه دادند. سایرین با عدول از ولایت، دچار انحراف شدند
جمع بندی:
این فراز از دعای ندبه با تأکید بر جایگاه بیبدیل امام علی (ع)، او را محور شناخت مؤمنان و ادامهدهنده راه پیامبر (ص) معرفی می کند. استناد به قرآن، احادیث، و استدلال های عقلی، نشان می دهد که ولایت اهل بیت (ع) نه تنها یک آموزه دینی، بلکه ضرورتی برای حفظ هویت ایمانی و وحدت امت است.
بحارالانوار، کفایة الخصام، تفاسیر شیعه، و شرحهای دعای ندبه
این مقاله در تاریخ 1404/1/20 بروز رسانی شده است
پیغمبر اکرم به علی فرمود: «ای علی مژده دهم تو را که تو را منافق دوست نمی دارد، و مؤمن هم تو را دشمن نمی دارد، و اگر تو نبودی حزب خدا و پیغمبرش شناخته نمی شدند».و ایضا در ص 150 (2)
از پیغمبر صلی الله علیه و آله نقل شده که درباره ی علی علیه السلام بیاناتی فرموده از جمله آن که «اگر نبود علی، مؤمن پاک بعد از من شناخته نمی شد».
و البته فرق است بین اسلام و ایمان، و هر مؤمنی مسلمان است ولی هر مسلمانی مؤمن نیست، زیرا اسلام طبق موازین شرعی اقرار به شهادتین است، و همین اقرار برای مسلمان بودن شخص کافی است، ولی ایمان گذشته از اقرار، عمل به ارکان هم لازم است که شخص مسلمان علاوه بر اقرار به شهادتین باید پایبند به عمل دستورات دینی و اطاعت و پیروی از آن باشد، و این همان معنی حقیقی اسلام و تسلیم است که فرمود:
«ان الدین عندالله الاسلام»(آل عمران آیه ی 19) و طبق آیه ی شریفه ی «و من یطع الرسول فقد اطاع الله»-( نساء آیه ی 80) که اطاعت پیغمر صلی الله علیه و آله همان اطاعت خدا است، و آیه ی مبارکه ی «أطیعوا الله و أطیعوا الرسول و اولی الامر منکم»( نساء آیه ی 59) اطاعت اولیای معصومین علیهم السلام هم عین اطاعت پیغمبر صلی الله علیه و آله است.
پس دین مورد پسند حق اقرار به یگانگی خدا و نبوت خاتم انبیاء و اعتقاد به ولایت اوصیاء و پیروی از فرمان و دستورات آنان است، چنانچه مفاد این حدیث شریف است:(در مجلد 15 بحار ص 215 )(3)
روایت شده که شخصی خدمت امام ششم علیه السلام رسید و گفت می خواهم دینی که بدان معتقدم به شما عرضه بدارم. حضرت فرمود: بگو، او ابتدا شهادت به توحید و یگانگی خداوند عزوجل داد، حضرت تصدیق کرد، بعد شهادت به رسالت پیغمبر صلی الله علیه و آله داد، سپس شهادت به ولایت علی علیه السلام و یکایک فرزندان و امامان پس از او داد و اینکه اطاعت و پیروی از آنان همانند پیروی از پیغمبر واجب و لازم است، حضرت همه آنها را تصدیق کرد آنگاه او گفت:
اکنون خدا تو را وارث آنان کرده که اطاعت و پیروی از تو هم واجب و لازم است، حضرت فرمود: بس است خاموش باش و خود بیاناتی کرد که در آخرش فرمود: «و نحن علی منهاج نبینا، لنا مثل ماله من الطاعه الواجبة» یعنی و ما بر همان راه و روش پیغمبرمان هستیم، و آنچه برای اوست برای ما هم هست از اطاعت کردن و پیروی نمودن.
در کتاب کفایة الخصام باب 382 روایاتی از عامه و خاصه نقل می کند که پس از رحلت و وفات پیغمبر صلی الله علیه و آله مردم به قهقرا برگشتند و عقب نشینی کردند مگر عده کمی که با امیرالمؤمنین علی بن ابی طالب علیه السلام بودند. (4) (مجلد 8 بحار ص 18) (5)
از ابن عباس نقل شده «که از رسول خدا صلی الله علیه و آله، پرسیدم آیا کسی او را علی (علی علیه السلام) دشمن می دارد (و نسبت به او کینه می ورزد)؟ فرمود: آری گروهی که خود را از امت من می دانند و حال آنکه بهره ای از اسلام ندارند، ای ابن عباس علامت بغض و کینه شان آنست که دیگران را بر او ترجیح و مقدم می دارند، بعد فرمود: قسم به آنکسی که مرا به حق، پیغمبر نمود بدان که (خداوند) پیغمبری افضل از من نیافریده، و وصیی هم افضل از وصی من خلق نکرده».
خلاصه، آنچه از بیانات گذشته و روایاتی که در این زمینه نقل شده و عقل سلیم و فطرت پاک قضاوت می کند معلوم و محقق است که یکی از صفات مؤمن ایمان به ولایت و جانشینی شخص شایسته ی همچون علی علیه السلام پس از رسول خدا است که امت اسلامی را به صلاح و سعادت رهبری بکند و آنان را در جهان سرافراز سازد.
(فکان بعده هدی من الضلال، و نورا من العمی، و حبل الله المتین، و صراطه المستقیم)
(و او بود که بعد از پیغمبر امت را از ضلالت و گمراهی به هدایت و از کوری به نور بصیرت راهنما بود، و او رشته ی محکم الهی و راه مستقیم حق بود).
شرح- در بیان جمله ی «اذ کان هو المنذر و لکل قوم هاد» در سابق گذشت، و او مصداق کامل هدایت و راهنمائی پس از پیغمبر اکرم می باشد.کلمه ی نور چنانچه در آیه ی 8 سوره تغابن آمده است که می فرماید: «فآمنوا بالله و رسوله و النور الذی انزلنا» پس به خدا و رسول او و نوری که ما نازل کردیم ایمان بیاورید.
صورت ظاهر لفظ، همان قرآن و کتاب الهی است ولی چون لازمه ی هدایت و راهنمائی است که راه خیر و سعادت زندگی را روشن می سازد پس هر چه را که به وسیله آن راه سعادت زندگی روشن گردد می شود آن را نور خواند، و از این نظر اگر بعضی از روایات می گوید مراد از «نور» امام است صحیح است و مربوط به باطن آیه و تأویل آنست چنانکه در تفسیر قمی و کتاب کافی از اولیای خدا نقل شده است.
و در کتاب کفایة الخصام ص 289 در تفسیر آیه ی فوق حدود هفت حدیث از روایات عامه و خاصه نقل کرده است که آن نور امامان آل محمد تا روز قیامت هستند. و همانطوری که انتظام امور انسانی و نیل به سعادت زندگی به دارا بودن روشنائی چشم است که اگر افرادی از انسان فاقد این نعمت باشند قدرت انجام امور را آن طور که لازم است ندارند، و لذا آنان را نجات می دهند، و این امری است محسوس و محتاج به اقامه برهان نیست.
و برای فوز و رستگاری و سعادت آخرت هم افراد انسان محتاج کسی هستند که خود واجد نور و روشنائی باشد تا بتواند افراد بشر را از تحیر و بدبختی و هلاکت نجات دهد. اگر چه مردم چشم ظاهری دارند و با نور آن می نگرند و دفع شر از خود می کنند ولی چشم باطن ندارند و جاهل به امور آخرتی هستند «و لهم اعین لا یبصرون بها»-( اعراف آیه ی 179)
و لذا خداوند متعال از نظر رحمت و رأفت در هر دوره و هر عصری نورهائی برای هدایت بشر قرار داده است. در تفسیر برهان ذیل آیه ی مبارکه «... و اتبعوا النور الذی انزل معه»- اعراف آیه ی 157- از ابوبصیر از امام محمد باقر علیه السلام نقل کرده که مراد از نور علی علیه السلام است. و در تفسیر صافی از کافی از حضرت امام جعفر صادق علیه السلام روایت کرده که نور در این آیه علی و ائمه ی معصومین هستند.
(و حبل الله المتین)
(و ریسمان محکم خداوند).
شرح- علی علیه السلام را تشبیه به حبل کرده چون وسیله ی خلق است که افراد انسان و جامعه بشر به وسیله او و ولایت و پیروی از او به قرب خداوند عزوجل و دوستی و کرامت و بهشت او می رسند.
و همانطوری که نجات از چاه و گودال و حفره ی عمیقی در این جهان به وسیله ریسمان محکم خواهد بود. که اگر کسی در چاه و گودال سقوط کند باید متشبث برشته ی محکمی گردد و بدان چنگ زند تا بتواند خود را نجات دهد همین طور نجات از چاه و گودال ضلالت و گمراهی باید به وسیله ی رشته محکم الهی باشد چنانکه فرمود: «و اعتصموا بحبل الله جمیعا و لا تفرقوا»- آل عمران آیه ی 103- «و همگی به رشته الهی چنگ زنید و متفرق نشوید».(در مجلد 9 بحار ص 86) (6)
درباره ی قول خداوند که فرماید: «و اعتصموا بحبل الله» آورده است که فقال النبی صلی الله علیه و آله: «أنا نبی الله و علی بن أبی طالب حبله».
در کتاب کفایة الخصام باب 36 چهار روایت از عامه نقل کرده که حبلی که خدا در قرآن فرموده اهل بیت پیغمبر است. از جمله حدیث سوم که صاحب کتاب مناقب الفاخرة فی العترة الطاهرة از عبدالله بن عباس نقل کرده گوید: ما در خدمت رسول خدا بودیم که مردی اعرابی وارد شد عرض کرد یا رسول الله شنیدم که درباره «و اعتصموا بحبل الله» سفارش می کردی، این حبل خدا کدام است که به او تمسک جوئیم؟ رسول خدا دست بر دست علی نهاد و فرمود: به این تمسک جوئید که این حبل الله متین است.(در مجلد 9 بحار صفه 86) (7)
از ابوسعید خدری روایت شده گوید: پیغمبر اکرم فرمود: «ای مردم من در میان شما دو ریسمان گذاشتم اگر متمسک به آن دو شوید هرگز گمراه نمی شوید بعد از من، یکی از آن دو بزرگتر از دیگری است: کتاب خدا که رشته ایست از آسمان به زمین کشیده شده، و عترت و اهل بیت من و این دو هرگز از هم جدا نشوند تا در حوض قیامت بر من وارد شوند».
و أیضا در همان صفحه ی (8) از امام پنجم علیه السلام چنین روایت شده «ولایة علی بن ابی طالب، الحبل الذی قال الله تعالی: «و اعتصموا بحبل الله جمیعا و لا تفرقوا». فمن تمسک به کان مومنا، و من ترکه خرج من الایمان» امام پنجم فرمود:
ولایت علی بن ابی طالب همان رشته و ریسمانی است که خدا فرموده: «همگی به ریسمان خدا متمسک شوید و متفرق نشوید» هر کس متمسک به آن شود مؤمن است و هر کس آن را رها کند از ایمان خارج است، البته مراد از تمسک به حبل نسبت به کتاب خدا عمل کردن به آنست، و مراد از تمسک به ولایت اطاعت و پیروی کردن از آنست.
(و صراطه المستقیم)شرح- کفایة الخصام-(باب 276 ص 531)
روایاتی از عامه و خاصه نقل کرده که صراط مستیم علی و اولاد اوست علیهم السلام، از آن جمله ابوبکر شیرازی که از بزرگان علمای عامه است به سند خود از قتاده از حسن بصری در تفسیر آیه- 153 سوره انعام- «و أن هذا صراطی مستقیما» نقل کرده گوید:
که خدای متعال می فرماید: طریق علی بن ابی طالب و ذریه اش طریقی است مستقیم، و دینی است استوار، پیروی آن کنید و به آن چنگ زنید که راهی است واضح و روشن و در آن هیچ کجی نیست. (9) و أیضا در همان کتاب از محمد بن حسن صفار قمی نقل کرده که در آیه ی- 52 شوری- «انک لتهدی الی صراط مستقیم» فرمود:
یعنی امر می کنی مردم را به ولایت علی و می خوانی آنان را به سوی آن، و صراط مستقیم علی است.
فائدة: در علم هندسه ثابت شده که اقصر خطوط دائره از مرکز به محیط دائره یا بین دو نقطه، خط مستقیم است. که دارای زوایا نیست و سایر خطوط دارای زوایای حاده و منفرجه اند. و انسان باید در راه رسیدن به مقصد خود و فوز، خط مستقیم را در نظر بگیرد. و نیز در رستن از وادی ضلالت هم باید خود را وادار به سلوک راه راست و طریق مستقیم نماید (10) و این راه به موجب تفاسیر و اخبار وارده متابعت امیرالمؤمنین و اولاد معصومین او است علیه السلام.
آنچه باید یاد بگیریم
این فراز از دعای ندبه به نقش محوری امام علی (ع) در شناخت مؤمنان پس از رسول خدا (ص) اشاره دارد و با استناد به قرآن، احادیث، و تفاسیر شیعه، جایگاه ایشان را به عنوان معیار ایمان و راهنمای الهی تبیین می کند. شرح زیر بر اساس محتوای ارائهشده و منابع مرتبط تنظیم شده است:
۱. معنای فراز و جایگاه امام علی (ع)
ترجمه فراز: «ای علی! اگر تو نبودی، مؤمنان پس از من شناخته نمی شدند؛ تو معیاری برای اهل ایمان هستی، و ایمان افراد از طریق شناخت تو سنجیده می شود».
شرح: این جمله بیانگر آن است که امام علی (ع) به عنوان محور تشخیص ایمان حقیقی پس از پیامبر (ص) عمل می کند. مؤمنان واقعی با پیروی از ولایت ایشان شناخته می شوند، و هرگونه عدول از این مسیر به معنای دوری از ایمان است 2.
شواهد حدیثی:
در حدیثی از پیامبر (ص) آمده است: «اگر علی نبود، حزب خدا و پیامبرش شناخته نمی شدند»
در روایتی دیگر، پیامبر (ص) می فرمایند: «مؤمنان پاکدل، علی را دوست می دارند و منافقان او را دشمن می دارند»
۲. تفاوت اسلام و ایمان
اسلام: اقرار زبانی به شهادتین و پذیرش ظاهری احکام شرعی است.
ایمان: افزون بر اقرار، شامل عمل به دستورات دینی، اطاعت از اولیای الهی، و پیروی از امامان معصوم (ع) است.
قرآن می فرماید: «إِنَّ الدِّینَ عِندَ اللَّهِ الْإِسْلَامُ» (آلعمران:۱۹) و «أَطِیعُوا اللَّهَ وَأَطِیعُوا الرَّسُولَ وَأُولِی الْأَمْرِ مِنکُم» (نساء:۵۹). اطاعت از امامان، ادامه اطاعت از پیامبر (ص) و خداوند است
در روایتی از امام صادق (ع)، ایمان حقیقی مشروط به پذیرش ولایت اهل بیت (ع) دانسته شده است .
۳. قرآن و امام علی (ع) به عنوان معیار هدایت
نور الهی: در آیه «فَآمِنُوا بِاللَّهِ وَرَسُولِهِ وَالنُّورِ الَّذِی أَنزَلْنَا» (تغابن:۸)، «نور» به امامان معصوم (ع) تفسیر شده است
حبل الله المتین: آیه «وَاعْتَصِمُوا بِحَبْلِ اللَّهِ جَمِیعًا» (آلعمران:۱۰۳) به ولایت امام علی (ع) و اهل بیت (ع) اشاره دارد. پیامبر (ص) فرمودند: «من و علی، دو ریسمان الهی هستیم که تمسک به آنها نجاتب خش است»
صراط مستقیم: در تفسیر آیه «وَأَنَّ هَٰذَا صِرَاطِی مُسْتَقِیمًا» (انعام:۱۵۳)، «صراط مستقیم» به راه امام علی (ع) و ائمه (ع) تعبیر شده است
۴. عقلانیت پیروی از امام علی (ع)
هدایت پس از پیامبر (ص): امام علی (ع) به عنوان وصی پیامبر (ص)، ادامه دهنده مسیر هدایت است. در روایات آمده: «او پس از پیامبر، نوری در تاریکیها و راهنمای امت بود»
ضرورت رهبری معصوم: عقل حکم می کند که هدایت جامعه پس از پیامبر (ص) نیازمند جانشینی معصوم است تا از انحراف جلوگیری کند. این موضوع در دعای ندبه و تفاسیر شیعه به صراحت بیان شده است
۵. نقش امام علی (ع) در وحدت امت
پیشگیری از تفرقه: تمسک به ولایت امام علی (ع) مانع از پراکندگی امت می شود. پیامبر (ص) فرمودند: «علی و قرآن هیچگاه از هم جدا نمی شوند»
مصداق عملی اطاعت: در جریان سقیفه، تنها کسانی که با امام علی (ع) باقی ماندند، مسیر حق را ادامه دادند. سایرین با عدول از ولایت، دچار انحراف شدند
جمع بندی:
این فراز از دعای ندبه با تأکید بر جایگاه بیبدیل امام علی (ع)، او را محور شناخت مؤمنان و ادامهدهنده راه پیامبر (ص) معرفی می کند. استناد به قرآن، احادیث، و استدلال های عقلی، نشان می دهد که ولایت اهل بیت (ع) نه تنها یک آموزه دینی، بلکه ضرورتی برای حفظ هویت ایمانی و وحدت امت است.
پی نوشت :
1. 41 جدید ص 124 نقل از تفسیر فرات بن ابراهیم. و روایات دیگر از جمله نهج البلاغه حکم 42.
2. 36 جدید ص 32 نقل از «کفایة الاثر فی النصوص علی الائمة الاثنی عشر» علی بن محمد خزاز قمی معاصر صدوق و ابن عیاش.
3. 69 جدید ص 7 نقل از رجال کشی. و در همان مجلد ص 1 از کمال الدین. و امالی صدوق روایتی از عبدالعظیم حسنی نقل می کند که او هم اعتقاد دینی خود را خدمت امام دهم علیه السلام بیان می کند.
4. و روایاتی از پیغمبر اسلام نقل شده که امت من پس از من چند فرقه می شوند و جز یک فرقه همگی گمراهند کنایه است از تشتت و تفرقه و آراء زیادی که در میانشان رواج پیدا می کند.
5. نقل از کتاب «المحتضر» تألیف حسن بن سلیمان و او از کتاب «الدر المنتقی» فی مناقب اهل التقی.
6. 36 جدید ص 18 نقل از تفسیر فرات.
7. 36 جدید ص 21 نقل از تفسیر طبرسی.
8. 36 جدید ص 18 نقل از تفسیر فرات بن ابراهیم.
9. آیات قرآن دارای ظاهر و باطنی است که از آن به تنزیل و تأویل تعبیر می شود و انطباق بعضی آیات به اشخاص که خارج از مورد تنزیل است ولی در اخبار و روایات آمده و عقل هم آن را تجویز می کند همگی از این قبیل تأویل است از جمله آیات صراط مستقیم که به ائمه اطهار علیهم السلام تعبیر شده است.
10. این تفسیر در معنی مستقیم و غیر مستقیم صریحا در بعضی از روایات آمده از جمله سیوطی در درالمنثور به سند خود از ابن مسعود نقل کرده که گفت رسول خدا با دست خود خط مستقیمی کشید و فرمود راه خدا اینطور مستقیم است و سپس خطوط کج و معوجی در طرف چپ و راست آن کشید و فرمود این راههای غیر خدا است ... و سپس تلاوت فرموده: «و أن هذا صراطی مستقیما- الایه».
بحارالانوار، کفایة الخصام، تفاسیر شیعه، و شرحهای دعای ندبه
این مقاله در تاریخ 1404/1/20 بروز رسانی شده است
