مؤلفه‌های سوگواری اثرمحور

ز منظر صاحب این قلم، به طور اجمالی ما می‌توانیم سه سازه و سامانه‌ی سوگ را تعريف، تشريح و بازسازی نماييم که یکی از آن‌ها سوگواری «اثرمحور» است. 1 لازم به ذکر است که اين تقسيم‌بندی اگرچه يک تقسيم ارزش‌گذارانه و
شنبه، 27 دی 1393
تخمین زمان مطالعه:
موارد بیشتر برای شما
مؤلفه‌های سوگواری اثرمحور
مؤلفه‌های سوگواری اثرمحور

 

نويسنده: مسعود صادقی (1)





 
ز منظر صاحب این قلم، به طور اجمالی ما می‌توانیم سه سازه و سامانه‌ی سوگ را تعريف، تشريح و بازسازی نماييم که یکی از آن‌ها سوگواری «اثرمحور» است. 1 لازم به ذکر است که اين تقسيم‌بندی اگرچه يک تقسيم ارزش‌گذارانه و ترجيح‌بخش است، اما به‌هيچ‌وجه درصدد توصيه به سیطره‎ی يکی از اين سامانه‌ها و امحای مابقی آن‌ها نمی‌باشد؛ زيرا اولاً چنين نظری، عملی و چنين آرزويي برآوردنی نيست و ثانياً هيچ‌يک از اين نظام‌های عزا به تمام قامت و با تمام مشخصات و مختصات خالص خود در عالم خارج وجود ندارند، در واقع آنچه هست تنها ترکيبی نسبی و افزاينده‌-کاهنده از خصوصيات هريک از اين سامانه‌ها می‌باشد. ما می‌کوشیم تا آنجا که در قالب اين مجال و مقال اندک می‌گنجد تنها یکی از این سازه‌های سوگواری را به دقت تبيين و تفکیک نماييم.

سوگواری اثرمحور

در اين سنخ از سوگواری آنچه غايت، نهايت و مقصود سوگ است گذاردن و نهادن اثری تغييردهنده و پيش‌برنده بر روی مخاطب است تا آنجا که سبب شود حيات فردی و به تبع آن حيات جمعی او را معنوی‌تر سازد؛ ازهمين‌روی تمام پرسش و چالش ذهنی سوگواران در سوگواری اثرمحور اين است که ما چرا بايد در دهه يا برهه‌ای از سال اشک بريزيم، غم و اندوه بخوريم، آه برکشيم، به تب‌وتاب و پريشانی و نابسامانی بيفتيم و سپس بی‌هيچ تبديل و تغييری در همان مسيری برويم که پيش از آن می‌رفتیم و همان‌گونه باشيم که از قبل بوديم و در همان فضا و جغرافياي فکری، معنوی و فرهنگی‌ای به سر بريم که از پيش در ميان آن ساکن بوديم! در واقع نفس پيدايش و جوشش اين پرسش در درون يک سوگوار، ناخودآگاه سوگواری او را به‌سوی غايت، نهايت، اثر و ثمر مشخصی معطوف نموده و خودبه‌خود برای سوگمندی او فرجام و انجام معين و مدون و نيز دور يا نزديکی برقرار می‌سازد و همين تلاش، آغازه و دروازه‌ی ورود به قلمروی سوگواری اثرمحور می‌شود.
در صحنه‌ی سوگواری «اثرمحور» آنچه از حيث محتوايي از همه جدی و کلیدی‌تر است و مایه‌ی تميزيافتن آسان و ساده‌ی اين سازه از سازه‌های ديگر می‌باشد وجود خصیصه‌ی کلی‌نگری است؛ کلی‌نگری به معنای آنکه وقتی کسی مخاطب اين چنين سوگواری‌ای قرار می‌گیرد در درجه‌ی اول به نگاهی تاريخی، اجتماعی و در مجموع چندجانبه و چندسويه نسبت به قضیه‌ی عاشورا دست می‌یابد و لاجرم به دليل اطلاعات و معلوماتی که کسب می‌کند، نمی‌تواند اين واقعه را از زمينه و زمانه‌ی پيدايش خويش کاملاً جدا و رها سازد و نمی‌خواهد بی‌اعتنا به علل و دلايل روي دادن اين حادثه بی‌خبر و بی‌پروا به سوگ و عزای خود بپردازد. بنا به وجود همين مشخصات، قهرمانان و گردانندگان اصلی سوگواری اثرمحور طبيعتاً سخنوران، نکته‌دانان، واعظان و پژوهشگرانی هستند که با استفاده از قدرت تکلم و برانگيختن احساسات از يک سو و قوت استفاده از استدلالات و استنادات از ديگر سو مردم را تحت تأثیری شگرف قرار داده و به زيبايي بر آگاهی‌های توأم با احساس و شور مبتنی بر شعور آن‌ها تا حدی می‌افزایند و در نتيجه به شکلی خودکار اما غيرمستقيم بر روند زندگی فردی و جمعی و نگرش و جهان‌بينی آنان اثری هرچند کم اما مهم و مبرم می‌نهند.
وقتی همه‌ی اجزای تشکيل‌دهنده‌ی سوگواری در خدمت يک هدف واحد درآيند و اين هدف نيز عبارت از ايجاد دگرگونی و بهبودی معنوی در فرد باشد، لاجرم هر بخشی از سوگواری که نقشی آشکار در آفرينش و افزايش ايمان ندارد آرام‌آرام حذف خواهد گشت و با توجه به همين ويژگی در سامانه‌ی اثرمحور، اگرچه هر رسم تازه و نورسيده‌ای در تناقض و تنازع با سنت و يا يک بدعت محسوب نمی‌شود، اما ضمناً به دليل محوريت عقل و خرد و نيز دستورات اصيل و اصلی آيين، هرگز خراشيدن، فشردن، آزردن و درهم‌کوبيدنِ خود ارزش و بهايي نداشته و امر بيهوده، بی‌فايده و بی‌معنايي قلمداد می‌شود. در اين سامانه برای حرکات و سکنات ريتميک و شبه‌هارمونيک جسمی (مانند قمه‌زنی) که در حقيقت گونه‌ای رقص پر از نقص اما مقدس‌نما می‌باشد زمينه‌ای فراهم نمی‌شود؛ چراکه معلوم نيست اين حرکات موزون و شبه‌موزون به چه کار می‌آیند و کدام درد درونی يا بيرونی را درمان می‌کنند و چه ريشه‌ای در عقل و انديشه دارند و جز خودآزاری و زمينه‌سازیِ خزنده برای ديگرآزاری چه توشه‌ای را به ارمغان می‌آورند.
سوگواری اثرمحور به‌هيچ‌وجه بستر مناسب و حاصلخيزی برای رويش و پرورش اسطوره و يا پيدايش خرافه نمی‌باشد؛ زيرا همواره کليت و کلیه‌ی وقايعی که در آن مورد رجوع قرار می‌گیرد از پيش به محک عقل و تحقيق سپرده شده و سپس ارائه می‌گردد و سعی می‌شود شرح وقايع تقريباً همان‌سان که در روز نخست رخ داده و در تاريخ آمده، ديده و شنيده شود. اين ويژگی برجسته را نبايد کوچک شمرد؛ چراکه رفتن عامل عقلانيت از صفحه‌ی سوگواری‌ها گاهی مایه‌ی اشاعه‌ی اشعار و اذکار و افکار کم‌مايه‌ای بوده که جز سياهی و تباهی تحفه و هديه‌ای برای مردمان به ارمغان نياورده و حتی در راکد و جامد نگه داشتن ذهنشان نقش يک تشديدکننده را ايفا کرده است؛ ازهمين‌روی بايد هميشه ملاک و مناط، مستندات تاريخ باشد نه برانگيختن و درهم‌ريختن احساسات.
در سوگواری اثرمحور نگاه به مفاهيمی چون رنج، درد و مصيبت نگاه و نگرش روان‌شناسانه، درون‌کاوانه و عالمانه‌تری است؛ زيرا برای اثر نهادن بر روی مخاطب هرگز وقايع از آنچه که بوده تلخ‌تر نمی‌شود و جزئيات جنايات رخ‌داده بيهوده و بيش از حد باز و مکشوف نمی‌شود؛ زيرا اساساً ملاک و مقصود اين نيست که فقط مردم به عمق پستی و پلشتی يزيديان پی‌برند و از آنچه آنان مرتکب شده‌اند دچار تهوع و تشتت‌خاطر گشته و دل‌مرده، افسرده و پژمرده شوند، بلکه هدف شناختن عاشورایيان و پی‌بردن به بهين بودن و حقانيت داشتن آنان است و اين امر نيز لزوماً نه با بزرگ کردن بدی‌های جبهه‌ی ناراستی بلکه با انگشت نهادن بر خوبی‌ها و نیکی‌های جبهه‌ی حق و راستی حاصل می‌شود. نگاهی به سخنان بازماندگان بزرگ کربلا در کوفه و شام نيز مؤيد همين نکته است، آنان بااينکه مدت اندکی از زمان اين حادثه نگذشته و همه چيز کاملاً به ياد مانده بود، به جای ورود به جزئيات و حواشی مربوط به نحوه‌ی کشته شدن امام و يارانش از کليت ماجرا و حقانيت اين قيام پرغوغا سخن به ميان می‌آوردند و از راهی غير از تشريح صرفِ درد و رنج‌های جسمانی، عواطف و احساسات مردم را برمی‌انگيختند. 1
از ديد سوگواران اثرمحور آنچه در تاريخ کم و کيمياست، يزيد نيست بلکه حسين (علیه السلام) است و بشر آنچه را که اکنون ندارد و نمی‌یابد کسی و بزرگی چون اوست و الا نه در گذشته که در حال و آينده بسياری از مستبدان و خون‌ریزان آمده‌اند و خواهند آمد که روی کسی چون يزيد را به راحتی در شقاوت و شناعت سفيد می‌نمایند. بنابراين آدميان اکنون به بازگويي صرف جنايات تکراری و ساديستیِ ديکتاتورهايي چون او و اعوان و انصارش احتياج چندانی ندارند؛ چراکه بدتر از آن را هم‌اکنون به فراوانی و با چشم خويش مشاهده می‌کنند. ازهمين‌روی همه‌ی احتياج و اشتياق مردمان در يک سوگ اثرمحور و اثرمدار بايد معطوف به شخصيت، وضعيت، حيثيت و حالت نيکان باشد و به تبع آن از کاروبار ديگران بالاخص دشمنان نام و نشانی باقی مانده و به ميان آيد. سوگواری اثرمحور هرگز بزرگی عاشورا را در بزرگی يا بزرگ نمودن قاتلان و کشندگان ندانسته و نمی‌جوید و راز مانايي و پايايي اين واقعه را در عظمت و سترگی کشته‌شدگان و رنج‌دیدگان اين حادثه نهفته می‌داند.
از نتايج کلی‌نگری مضمر در سوگواری اثرمحور، توجه به ریشه‌ها و علت‌های قضيه است چنان‌که در اين سنخ و سازه‌ی سوگ بيش از آنکه نفرين و آفرين نثار معلول‌ها، میوه‌ها، برآمده‌ها، برايندها و افعال و اشخاصِ خاص تاريخی شود، تقبيح و تحسين متوجه‌ی اندیشه‌ها، ریشه‌ها، ساختارها، سازوکارها و فرايندها می‌شود و بيش از کيستی کشنده و چيستی و چگونگی کشتن، زمينه و زمانه‌ی مساعد و آماده‌ای که علت اين حادثه بوده مورد تحليل قرار می‌گیرد. سامانه‌ی اثرمحور را بايد سامانه‌ی عبرت‌آفرينی و آينده‌نگری ناميد؛ چراکه از اساس گذشته را برای دانستن و شنيدن و گريستن و خون دل خوردن نمی‌خواهد و تذکار و زنهار آن را دست‌مايه‌ای برای ساختن و پرداختن آينده و تکرار نکردن اشتباهات می‌داند. در اين سامانه آنچه از يزيد مهم‌تر است ساختار يزيدآفرين و ناکارآمد ِاستبداد و جباريت است و آنچه از شخص امام اساسی‌تر است نفس مقام امامت و علت روی آوردن او به جنگ و جدال و شهادت می‌باشد.
اين فرايند پربار و پردامنه‌ی علت‌يابی و دليل‌جويی و ژرف‌نگری ضمن آنکه مایه‌ی عبرت از تاريخ می‌شود و در درون فرد دگرگونی می‌افکند و او را به تجديدنظر در رفتار و افکار خود وامی‌دارد، او را از تصلب و تعصب بازداشته و نمی‌گذارد انرژی او مصروف وجوه زمانمند، کرانمند و غيرماندگار عاشورا شود و به او می‌آموزد که به جای وارد شدن و ماندن در جزئيات اين دعوای تاريخی، دست‌کم به‌عنوان يک آرزو بکوشد و بخروشد تا به اين دعوا پايان داده تا ديگر چنين رخداد پربيدادی تکرار نشود.

پي‌نوشت‌ها:

1- دانشجوی دکتری فلسفه اخلاق
2- گفتنی است که سوگواری «اسف‌محور» و سوگواری «تفننی»، دو صورت و سازه‌ی دیگر سوگواری از منظر نگارنده هستند که این نوشتار کوتاه را یارای تبیین و تفکیک دقیق آن‌ها نیست.
3- بنگريد به لهوف، سيدبن‌طاوس. قم. نشر مؤمنین

منبع مقاله : فرهنگ امروز

/ج

 

 

تبلیغات در راسخون
ارسال نظر
با تشکر، نظر شما پس از بررسی و تایید در سایت قرار خواهد گرفت.
متاسفانه در برقراری ارتباط خطایی رخ داده. لطفاً دوباره تلاش کنید.
موارد بیشتر برای شما
روز تکریم مادران و همسران شهدا؛ از ادای دین نمادین تا مسئولیت اجتماعی
روز تکریم مادران و همسران شهدا؛ از ادای دین نمادین تا مسئولیت اجتماعی
از اسنپ‌شاپ بخر، شانسِ بُردن فولکس ID.4 رو بالا ببر!
از اسنپ‌شاپ بخر، شانسِ بُردن فولکس ID.4 رو بالا ببر!
ایثار یا خود فراموشی؟ الگوی فاطمی براساس قرآن و روایات
ایثار یا خود فراموشی؟ الگوی فاطمی براساس قرآن و روایات
پس از حذف فیزیکی ولی فقیه، نوبت حذف اسلام سیاسی است
play_arrow
پس از حذف فیزیکی ولی فقیه، نوبت حذف اسلام سیاسی است
فریب روباه دم بریده را نخورید...!
play_arrow
فریب روباه دم بریده را نخورید...!
کراکت سیب‌زمینی قلبی با مرغ و پنیر 🧡
play_arrow
کراکت سیب‌زمینی قلبی با مرغ و پنیر 🧡
چه می کنیم!؟
play_arrow
چه می کنیم!؟
حجت الاسلام والمسلمین احمد اولیایی در جمع عزاداران فاطمی _ فاطمیه 1405 _ بیت الزهراء
music_note
حجت الاسلام والمسلمین احمد اولیایی در جمع عزاداران فاطمی _ فاطمیه 1405 _ بیت الزهراء
روضه خوانی حجت الاسلام والمسلمین حسینی نژاد - فاطمیه 1405
music_note
روضه خوانی حجت الاسلام والمسلمین حسینی نژاد - فاطمیه 1405
آیا ژن‌ها سرنوشت اخلاقی ما را تعیین می‌کنند؟ مرز وراثت و انتخاب
آیا ژن‌ها سرنوشت اخلاقی ما را تعیین می‌کنند؟ مرز وراثت و انتخاب
تصاویر خارق‌العاده از شکار مزدوران سعودی توسط تک تیراندازان یمنی
play_arrow
تصاویر خارق‌العاده از شکار مزدوران سعودی توسط تک تیراندازان یمنی
ایران، گورستان پهپادهای آمریکا
play_arrow
ایران، گورستان پهپادهای آمریکا
دستگیری باند گروگان‌گیری اتباع خارجی و آزادی ۲ گروگان
play_arrow
دستگیری باند گروگان‌گیری اتباع خارجی و آزادی ۲ گروگان
قرائت پاسخ رهبر شهید انقلاب به نامه حداد عادل درباره اهدای کتابخانه شخصی وی به بنیاد دایرةالمعارف انقلاب اسلامی
play_arrow
قرائت پاسخ رهبر شهید انقلاب به نامه حداد عادل درباره اهدای کتابخانه شخصی وی به بنیاد دایرةالمعارف انقلاب اسلامی
تظاهرات دانشجویان در بروکسل در حمایت از فلسطین
play_arrow
تظاهرات دانشجویان در بروکسل در حمایت از فلسطین