0
ویژه نامه ها

انضباط در مطالعه و یادگیری

این مطلب را در تعطیلات تابستان نخوانید! این مقاله به مقوله «انضباط دریادگیری و مطالعه‏» می‏پردازد و آن را از منظرهای مختلف بررسی می‏كند .
انضباط در مطالعه و یادگیری
انضباط در مطالعه و یادگیری
انضباط در مطالعه و یادگیری
نويسنده:دكتر حسین خنیفر
منبع: مجله پرسمان
این مطلب را در تعطیلات تابستان نخوانید!
این مقاله به مقوله «انضباط دریادگیری و مطالعه‏» می‏پردازد و آن را از منظرهای مختلف بررسی می‏كند . سخن «اریك فروم‏» ، روان‏شناس و جامعه‏شناس شهیر، دستمایه حركت مقاله است و در آن سه مورد عمده در مقوله «توانمندی‏های فراسو» معرفی می‏شود . در لابه‏لای این مبحث‏به شش سطح از سطح‏های عمده یادگیری و مطالعه یعنی «دانش‏» ، درك، كابرد، تجزیه و تحلیل، تركیب و ارزشیابی و قضاوت بررسی می‏گردد و اصل مهم سینرژی توضیح داده می‏شود .

انضباط در یادگیری

یكی از موارد عمده‏ای كه در برنامه‏ریزی اهمیت فراوان دارد، بحث «انضباط‏» است . در طول تاریخ انسان‏های منضبط آدم‏هایی فوق‏العاده بودند . «اریك فروم‏» ، روان شناس و جامعه‏شناس شهیر، می‏نویسد: (1) «اگر كاری را با انضباط انجام ندهیم، هرگز نمی‏توانیم به آن درجه مهارت برسیم و اگر تنها در موردی كه حوصله‏اش را داریم كاری را انجام دهیم، ممكن است تفریح و سرگرمی خوبی باشد ولی ما را در آن كار ورزیده نمی‏كند .»
پس دریچه حركت‏به سمت «مهارت‏ورزی‏» انضباط فردی و اجتماعی است . ورزیدگی در یك امر نخستین محصولش «آرامش روانی‏» است و انسان‏های آرام معمولاً:
    - كم‏تر بیمار می‏شوند .
    - كم‏تر دچار اضطراب می‏شوند .
    - سیستم دفاعی بدنشان فعال‏تر است .
    - خوش خلق‏ترند .
    - دقیق‏ترند .
    - در تعامل‏های رفتاری اجتماعی‏ترند .
    - در ابراز احساسات موفق‏ترند .
    - از زندگی بیش‏تر لذت می‏برند .
به طور كلی تحصیل هر مهارتی شرایطی نیاز دارد . «انضباط، تمركز، بردباری و علاقه‏» پیش فرض‏های نخستین برای موفقیت‏ها و رشدها و تحولات است . انسان‏های منضبط در حسرت فرصت دچار حیرت و سردرگمی و سرگردانی نمی‏شوند و اصطلاحا در «آرامش زندگی‏» گام برمی‏دارند .

انضباط و مطالعه

روان‏شناس‏ها عقیده دارند فرد منضبط در امر مطالعه «فیلسوف جهان متن‏» است؛ زیرا انضباط دقت را بالا می‏برد و آدم دقیق برخوردش با دنیای علمی منتقدانه است نه منفعلانه . اصطلاحاً چراغ انسان‏های دقیق در خانه‏ای، كه آن‏ها در آن به سر می‏برند، می‏سوزد .
گاه هنگام مطالعه وقت‏خود را كاملاً متشتت می‏كنیم و اصطلاحاً از امور ذهنی و ضمنی آكنده می‏سازیم . بی‏تردید در این موقعیت‏سطح دقت و برداشت پایین می‏آید، سطح تعاملی لازم با متن و محتوا ایجاد نمی‏شود و در بیابان بی‏هدفی جز حسرت چیزی به دست نمی‏آوریم .
چنان چه انضباط بر مطالعه حكمروایی كند، سطح فعالیت ذهن و برداشت و دقت‏بالا می‏رود . هر چه انضباط بالاتر رود، آدمی به سطح عجیبی از وجود خویش می‏رسد كه اصطلاحاً «توانمندی‏های فراسو» خوانده می‏شود; مواردی از این توانمندی‏ها عبارت است از:
در این حالت فرد مطالعه كننده به نظمی منطقی در یك اثر علمی و دقیق پی می‏برد و لذت كشف این ارتباط منطقی را می‏چشد؛ برای مثال گاه كتابی را مطالعه می‏كنیم و صفحاتی از آن را با دقت از نظر می‏گذرانیم و متوجه می‏شویم نظمی زنجیری و منطقی مثلاً بین صفحه‏های 1و5 و بین عنوان و مطلب صفحه‏های 3و8 و بین 5 صفحه اول و كل فصل 50 صفحه‏ای وجود دارد . این در حقیقت همان نظم منطقی و انضباط پیوسته مطالعه است .
افراد غالبا در مطالعات این شگفتی‏ها را در نمی‏یابند و چه بسا به همه متون، كتاب‏ها، رمان‏ها، مقالات و محتواها به صورت یكنواخت، غیردقیق و غیرجدی می‏نگرند . نباید فراموش كرد چنین نگاه‏هایی در حقیقت زائل كننده میزان «بهره‏گیری علمی‏» خواهد بود و زیانی جبران ناپذیر به ارمغان می‏آورد؛ چون ما در برابر مطالعه بهای «زمان و فرصت‏» را می‏پردازیم و چنانچه نتیجه‏ای گرفته نشود، عمر گرانمایه تلف می‏گردد .
لذت انضباط و دقت در مطالعه آدمی را به سوی دنیایی دیگر می‏برد و آن «مطالعه مضامین و سخنان لا به لای خطوط‏» (2) است . ارباب فن می‏گویند: بهترین مطالعات آن دسته از فرصت‏هایی است كه فرد قادر می‏شود لابه‏لای خطوط را بفهمد؛ زیرا «فضای خالی‏» لابه‏لای خطوط، قطع‏ها و وصل‏ها، داستان‏ها، مثل‏ها، ایجاز، اجمال، اجلال، ایهام همه و همه حرف‏ها و فنون و شگردهایی هستند كه نویسنده به وسیله آن‏ها مرادش را بیان می‏كند .
این امر خصوصاً در مورد بعضی از سخنرانی‏های نقادانه یا كتاب‏های نقد و یا مقالات جنجالی حائز اهمیت است . انسان باید قادر باشد فضای لابه‏لای خطوط را بفهمد و اگر به چنین مرزی برسد، اصطلاحاً «به مرز تحلیل رسیده‏» است .
طبق حیطه شناختی میگر، آدم‏ها هنگام درك مطالب یا مطالعه و در امر یادگیری شش سطح را می‏گذرانند كه هر سطحی در مقایسه با سطح قبلی برتر و ارزشمندتر در مقایسه با سطح بعدی مقدمه و آغاز و فروتر است . هر چه فرد به سطوح بالاتر برسد، میزان درك، فهم و برداشتش بالاتر می‏رود . نمودار زیر این سطوح را می‏نمایاند . (3)
  • 1 . «دانش‏» (4) : ساده‏ترین و پایین‏ترین سطح شناخت است و به خاطر آوردن و بازشناسی مطالب را شامل می‏شود .
  • 2 . «درك مطلب (فهمیدن)» (5) : توانایی پی بردن به مفهوم یك مطلب و تبیین آن با جملات جدید را درك مطلب می‏خوانند . در این سطح فرد از سطح دانش فراتر می‏رود و جملات را با درك خود می‏سازد . مانند ترجمه، تفسیر و به كارگیری اطلاعات در گفتار و سخنرانی .
  • 3 . «به كار بستن (كاربرد)» (6) : فرد فراگیر مطالب آموخته شده مانند عقاید كلی، روش‏ها، قوانین، اصول و تئوری‏ها یا دستورالعمل و مسائل فنی و نظری را در موقعیت‏های جدید و ملموس به كار می‏برد .
  • 4 . «تجزیه و تحلیل‏» (7) : توانایی فراگیر در سطحی نسبتاً بالاتر از مهارت‏های مربوط به فهمیدن و به كار بستن است و می‏تواند یك مطلب را به اجزای كوچك‏تر تشكیل دهنده‏اش تعمیم دهد و روابط بین اجزای آن را در یابد؛ یعنی می‏تواند با تحلیل عناصر تشكیل دهنده یك مطلب به معانی و مفاهیم درونی آن پی ببرد .
  • 5 . «تركیب‏» (8) : در این مرحله فراگیر می‏تواند عوامل موجود در مرحله قبلی (تجزیه و تحلیل) را تفكیك كند و سپس آن‏ها را برای اتخاذ معنای جدید و تازه با هم تلفیق و تركیب نماید؛ به عبارت دیگر، تركیب مستلزم در آمیختن دوباره قسمت‏هایی از تجارت گذشته بامطالب جدید و بازسازی آن به صورت یك كار تازه و نسبتاً انسجام یافته است .
  • 6 . «ارزشیابی‏» (9) : بالاترین و عالی‏ترین و مهم‏ترین سطح یادگیری در حیطه شناختی ارزشیابی نام دارد . در واقع انضباط فكری و یادگیری در این سطح زمانی فعلیت پیدا می‏كند كه فراگیر، تمام مراحل قبلی را طی كرده باشد . ارزشیابی زمانی است كه فرد به مشروعیت داوری و تشخیص دست پیدا كند . اغلب افرادی كه لابه‏لای خطوط یك نوشته را می‏فهمند، به این ساحت نزدیك می‏شوند .
    از بركات دیگر مطالعه منضبط، هدایت فرد به سمت‏یادداشت‏برداری است . معمولاً افراد 50 درصد مطالعات یا مطالب شنیداری را لحظاتی بعد از پایان مطالعه یا شنیدن فراموش می‏كنند و 50 درصد باقی‏مانده نیز مشمول گسیختگی زمان می‏شود . شاید به همین خاطر است كه حضرت رسول (ص) می‏فرماید: «العلم وحشی قیدوه بالكتابة; (10) دانش سركش است پس با نوشتن و یادداشت‏برداری آن را رام كنید .»
    یادداشت‏برداری نعمت ارزنده‏ای است كه برخی افراد در مطالعات خود آن را انجام می‏دهند و به آن تقید دارند . آدمی كه به یادداشت‏برداری عادت دارد، یادگیری‏اش چندین برابر می‏شود و میزان برداشت علمی‏اش غنی‏تر می‏گردد . تحقیقات نشان می‏دهد انسان‏هایی كه هنگام مطالعه به «نكته‏برداری‏» عادت دارند، میزان و سطح هوشیاری مغزشان بالاتر است . یادداشت‏برداری و گرایش به سمت‏یادداشت نویسی آدمی را از تفرق ذهنی رها می‏سازد . وقتی در یك سخنرانی چند مطلب، عنوان، آمار و ارقام یا نكات عمده را یادداشت می‏كنیم، نه تنها آن‏مطالب بخشی از آرشیو ما می‏شود بلكه به صورتی معجزه آسا مطالب بین آن‏ها نیز در فكر ما ثبت می‏گردد؛ یعنی سطح آگاهی عمومی ما از آن مطالب بیش‏تر خواهد شد .
    در جامعه افرادی را می‏بینیم كه در سخن گفتن با بقیه تفاوت دارند . علمی‏ترند با سند و دلیل و با ادبیات زیباتر صحبت می‏كنند و از تفرق سخن و عامیانه تكلم كردن دورند . اغلب اینان كسانی هستند كه سعی می‏كنند در برابر مسائل پیرامون خود منفعل نباشند . این گروه خوب گوش می‏دهند، دقیق مطالعه می‏كنند و جملات خوب، اشعار شورانگیز، آمار و ارقام علمی و صحیح و مطالب تحلیلی قوی را به خاطر می‏سپارند یا یادداشت می‏كنند .
    بعضی از سخنوران و سخنرانان از «مقوله یادداشت‏برداری‏» به خوبی بهره می‏برند و برای ایجاد حضور ذهن فعال در جلسه سخنرانی به حاضران اعلام می‏كند كه فرضاً مدت زمان سخنرانی یك ساعت است، موضوع فلان مبحث است و بعد از سخنرانی چند پرسش ارائه می‏شود و پاسخگویان مورد تقدیر قرار می‏گیرند . این شگرد حضور ذهن را بسیار بالا می‏برد و شنوندگان را به یادداشت‏برداری تشویق می‏كند . این شیوه اصطلاحاً شیوه «شنود مؤثر یا شنود فعال‏» خوانده می‏شود كه بخشی از مطالعات Synergy یا جمع‏افزایی است .

    اصل سینرژی ( (Synergy

    یكی از اصول و روش‏های عمده در انضباط یادگیری اصل سینرژی به معنای جمع‏افزایی و شنود مؤثر یا حضور مؤثر است . طبق این روش، فرد در بطن یادگیری است نه در حاشیه آن . در اصل سینرژی فرد هنگام مطالعه یا شنیدن مؤثر چند حالت پیدا می‏كند:
      1 . فعال می‏شود .
      2 . فعال می‏ماند .
      3 . فعال می‏رود .
      4 . فعال برمی‏گردد .
    ما باید سعی كنیم جهت ایجاد «انضباط یادگیری‏» و همچنین «نظم دهی‏» به حافظه و یادسپاری، عوامل عمده ایجاد كننده سینرژی را به خوبی بشناسیم و به آن‏ها بها دهیم .
    مهمترین عامل در این مقوله شیوه برداشت مطلب است . روش افراد در برداشت مطالب یكسان نیست .
      1 . برخی نكته برداری می‏كنند .
      2 . برخی در یادداشت‏سریع می‏كوشند و تا مرز 70 درصد از مطالب را ثبت می‏كنند .
      3 . برخی باچشمان خویش به منبع اطلاعات (سخنرانی، كتاب، تلویزیون و كامپیوتر) خیره می‏شوند و حواس خود را متمركز می‏سازند .
      4 . برخی به جایی خیره می‏شوند و در صورتی كه بحث‏به تعقیب چشمی عملیات نیاز نداشته و فقط شنیداری باشد، تمركز و اصل سینرژی را با چشم متمركز و خیره به یك جا عملی می‏سازند و به حداكثر قدرت یادگیری می‏رسند .
      5 . بعضی بعد از پایان مطالعه یا شنیدن سخنرانی با یك حریف تمرینی مناسب بحث و نقد و بررسی و تحلیل مطالب می‏پردازند و از طریق مباحثه به بیش‏ترین بهره یادگیری دست می‏یابند . اینان به خوبی می‏دانند كه «شنود مؤثر» در یادگیری مضاعف عاملی بسیار مهم و شنود مكرر عامل استقرار پایدار یادگیری است . بنابراین، خودآگاه یا ناخودآگاه به این نكته هدایت می‏شوند كه در صورت شنود مؤثر چند حالت روی می‏دهد:
        الف) حضور ذهنی بالا می‏رود .
        ب) چون امكان چالش و بحث وجوددارد، فرد سعی می‏كند تمام مطلب طرف مقابل را بشنود و بفهمد تا بتواند نقد و بررسی و حتی جرح و تعدیل كند .

    انضباط در یادگیری و تربیت‏حافظه

    در وجود همه موجودات حافظه‏ای نیرومند وجود دارد . برخی دانشمندان اذعان می‏كنند حتی فلزات نیز حافظه دارند و اگر شما فلزی را خم كنید و سپس حرارت دهید، به جای اول خود بازمی‏گردد . پس نباید فراموش كنیم با حافظه «معمولی‏» و با «هدایت و تربیت آن‏» و اصطلاحاً با ایجاد «نظم و انضباط‏» در یادگیری می‏توانیم به انسانی «فوق‏العاده، با حافظه‏ای قوی و حضور ذهن بالا» تبدیل شویم و به درجه‏ای از بینش و بصیرت برسیم كه بسیاری از «مهارت‏ها» را به راحتی به دست آوریم .
    نخستین موهبت این امر «دوری از انباشتگی است‏»؛ زیرا بیش‏تر افرادی كه به انباشتگی بیش از حد دچارند، می‏گویند از انرژی لازم برای پالایش آن بی‏بهره‏اند و همواره احساس خستگی می‏كنند . انرژی ایستا و راكدی كه پیرامون انباشتگی گرد می‏آید، موجب احساس خستگی و رخوت می‏شود . پالایش انباشتگی، انرژی ذهنی را به جریان می‏اندازد كه خود نیازمند نظم و انضباط است؛ چرا كه نیروی جدید و حیاتی تازه به جسم و جان آدمی می‏دمد .

    نتیجه

    برای رسیدن به اهداف تعریف شده در این مبحث، علاوه بر اعتماد به نفس و امید و حركت‏به «ایمان‏» و باور نیازمندیم؛ زیرا «اگر ایمان نباشد هیچ انگیزه‏ای وجود ندارد .» به قول لوئی پاستور: «بعد از ایمان . . . تحمل و بردباری بالاترین جرأت و جسارت را به انسان می‏بخشد (12) » تا به سمت اهداف متعالی و مرزهای موفقیت گام بردارد .

    پی‏نوشت:

    1 . پنج پله - روش‏های علمی و كاربردی مطالعه، فرزام پروا و پرهام پروا .
    2 . یادداشت‏های پراكنده، سید محمد مقیمی .
    3 . نگاهی دوباره به كلیات روش‏ها و فنون تدریس، حسین خنیفر .
    4. Knowledge.
    5. Comprehension.
    6. Application.
    7. Analysis.
    8. Synthesis.
    9. Evaluation and judgement.
    10 . یادداشت‏های محرم، شیخ احمد ناصری، ص 10 .
    11 . نه كلید طلایی، گروه مترجمین، ص 26 .
    12 . همان، ص 4 .



  • نظرات کاربران
    ارسال نظر
    با تشکر، نظر شما پس از بررسی و تایید در سایت قرار خواهد گرفت.
    متاسفانه در برقراری ارتباط خطایی رخ داده. لطفاً دوباره تلاش کنید.
    موارد بیشتر برای شما
    باراک اوباما شدیدا به ترامپ تازید!
    باراک اوباما شدیدا به ترامپ تازید!

    باراک اوباما شدیدا به ترامپ تازید!

    تیپ ۳۲۱ نیروی زمینی ارتش به مرز قره‌باغ اعزام شد
    تیپ ۳۲۱ نیروی زمینی ارتش به مرز قره‌باغ اعزام شد

    تیپ ۳۲۱ نیروی زمینی ارتش به مرز قره‌باغ اعزام شد

    اعتراف ترامپ به دزدیدن نفت سوریه
    اعتراف ترامپ به دزدیدن نفت سوریه

    اعتراف ترامپ به دزدیدن نفت سوریه

    علل پیری زودرس پوست چیست و برای درمان آن چه کنیم
    علل پیری زودرس پوست چیست و برای درمان آن چه کنیم

    علل پیری زودرس پوست چیست و برای درمان آن چه کنیم

    روزهای آزادی/ داستان ویتنام
    روزهای آزادی/ داستان ویتنام

    روزهای آزادی/ داستان ویتنام

    خصوصیات روحی نوجوان
    خصوصیات روحی نوجوان

    خصوصیات روحی نوجوان

    مامان بمیره تو رو اینجور نبینه...!
    مامان بمیره تو رو اینجور نبینه...!

    مامان بمیره تو رو اینجور نبینه...!

    کارتون کارآگاه گجت/ کلاهخود تفکر
    کارتون کارآگاه گجت/ کلاهخود تفکر

    کارتون کارآگاه گجت/ کلاهخود تفکر

    مستند زمستان جمعیتی
    مستند زمستان جمعیتی

    مستند زمستان جمعیتی

    سابقه ترامپ در ترک کردن مصاحبه!
    سابقه ترامپ در ترک کردن مصاحبه!

    سابقه ترامپ در ترک کردن مصاحبه!

    اگر بایدن رئیس جمهور شود ترور می شود!
    اگر بایدن رئیس جمهور شود ترور می شود!

    اگر بایدن رئیس جمهور شود ترور می شود!

    واکنش دکتر روحانی به گستاخی ماکرون
    واکنش دکتر روحانی به گستاخی ماکرون

    واکنش دکتر روحانی به گستاخی ماکرون

    وحدتی که لازمه بقا و پیشرفت است
    وحدتی که لازمه بقا و پیشرفت است

    وحدتی که لازمه بقا و پیشرفت است

    دانستنی هایی در ارتباط با بارداری خارج رحمی
    دانستنی هایی در ارتباط با بارداری خارج رحمی

    دانستنی هایی در ارتباط با بارداری خارج رحمی

    همه چیز راجع به تنبلی تخمدان
    همه چیز راجع به تنبلی تخمدان

    همه چیز راجع به تنبلی تخمدان

    سرطان تخمدان و راهکارهای درمانی آن
    سرطان تخمدان و راهکارهای درمانی آن

    سرطان تخمدان و راهکارهای درمانی آن

    فیبروم رحمی چیست و چگونه درمان میشود؟
    فیبروم رحمی چیست و چگونه درمان میشود؟

    فیبروم رحمی چیست و چگونه درمان میشود؟

    یبوست در بارداری و نحوه درمان آن
    یبوست در بارداری و نحوه درمان آن

    یبوست در بارداری و نحوه درمان آن

    کوهوش سیاه و خواص درمانی آن
    کوهوش سیاه و خواص درمانی آن

    کوهوش سیاه و خواص درمانی آن

    ماموگرافی و فواید انجام آن
    ماموگرافی و فواید انجام آن

    ماموگرافی و فواید انجام آن

    بررسی برخی علل گرگرفتگی در زنان
    بررسی برخی علل گرگرفتگی در زنان

    بررسی برخی علل گرگرفتگی در زنان