توتمیسم

واژه‌ی توتم (1) ریشه‌ی یکی از واژگان قبیله‌ی اُجبیبوه (2)، از قبایل سرخپوست امریکای شمالی، دارد، اما مطالعات میدانی در طول قرن بیستم نشان داده که رفتارها و اعتقاداتی مشابه آن تقریباً در همه‌ی فرهنگ‌ها وجود داشته است.
توتم را می‌توان یک پدیده‌ی زنده یا بی جان، بخشی یا جزئی از چنین پدیده ای همچون یک جانور، کوه یا دریا، یک نیا، حتی یک اسطوره، یا هر جزئی از این‌ها تعریف کرد که یک فرد یا گروه اجتماعی به آن احساس تعلق می‌کند و احترام می‌گذارد و آن را محافظ و پشتیبان غیبی خود می‌پندارد. نخستین بار که این مفهوم شناخته شد به دلیل نام‌هایی بود که قبایل سرخپوست و افراد درون هر قبیله به خود می‌دادند همچون: «عقاب»، «اسب»، «کوه سیاه»، «جنگل دوردست» و غیره ... .
هر کدام از این نام‌ها گویای نوعی هم ذات پنداری فرد یا گروه با پدیده‌ی مزبور بود، باوری که به شکلی کمابیش گسترده به سطح شناختی، زبان شناختی، رفتاری و مناسکی فرد یا گروه منتقل می‌شد.
بنابراین هر جا که یک توتم وجود دارد، قاعدتاً باید شاهد نوعی توتمیسم یا توتم گرایی، یعنی مجموعه ای از روابط، واژگان، رفتارها و مناسک مربوط به آن باشیم. باید توجه داشت که توتم‌ها لزوماً به این نام خوانده نمی شوند و این نامی علمی است که انسان شناسان برای چنین پدیده‌هایی به کار می‌برند.
در نظام‌های شناختی و زبان شناختی، توتمیسم در قالب رده بندی‌ها و تأثیر بر نظام‌های نام گذاری بر افراد در هنگام تولد و یا تغییر نام آن‌ها در هر یک از مراسم گذار (تولد، بلوغ، ازدواج، مرگ) ظاهر می‌شود. بدین ترتیب، نظام‌های توتمی پایه‌های زبان شناختی بخش بزرگی از باورها را تشکیل می‌دهند. این نظام‌ها همچنین با نشانه گذاری‌های متعددی همراه اند که افراد یک توتم را از دیگران متمایز می‌کند، از جمله نوع پوشش متعارف؛ پوشش و ارایش در مراسم و مناسک خاص؛ استفاد از ابزارها و اشیای خاص، رنگ‌های خاص و نیز رفتارها و واژگان خاص. همه‌ی این‌ها خودآگاهانه یا ناخودآگاهانه در خدمت حفظ نظام توتمی اند، نظامی که تداوم آن به فرد کمک می‌کند تا درون خود را نیز انسجام داده و حفظ کند.
نظام‌های توتمی عموماً به مناسک ویژه ای در همه‌ی سطوح زندگی متعارف دامن می‌زنند و آن‌ها را باید پایه‌های اساسی شکل گیری هویت در جوامع ابتدایی دانست. اما امروز اغلب انسان شناسان معتقدند توتمیسم، به مثابه یک نظام تعلق اجتماعی و هویتی، در جوامع کنونی نیز حضوری پرقدرت و تأثیرگذار دارد. این اعتقاد موجب شده که امروز بخش بزرگی از مطالعات انسان شناسی به توتمیسم‌های جدید اختصاص یابد. هدف این مطالعات یافتن پدیده‌های جدیدی است که افراد خود را به آن‌ها منسوب می‌کنند، از نظام‌های سیاسی، احزاب، ملت‌ها، دولت‌ها و نشانه‌های آن‌ها همچون پرچم و نمادهای ملی و قومی گرفته تا سبک پوشش و آرایش و حتی شیوه‌های سخن گفتن، زبان‌های خاص گروه‌های اجتماعی و طبعاً نام گذاری‌ها و استفاده از مؤلفه‌های مشترک نشانه شناختی.
به طور کلی می‌توان گفت که هر نظام اجتماعی به دلیل نیاز دائمی اش به بازتولید در قالب‌های جمعی، به نظام‌های تعلق اجتماعی هم نیاز دارد، نظام‌هایی که در عین حال بین گروه‌های اجتماعی تمایز ایجاد می‌کنند. این جاست که توتمیسم وارد عمل می‌شود تا به افراد امکان دهد در قالب‌های متعدد و از طریق تعلقات توتمی تودرتو، در قالب خرده فرهنگ‌ها و فرهنگ‌های غالب گردهم بیایند و جوامع انسانی را شکل دهند.

پی‌نوشت‌ها:

1. totem.
2. Ojibwe.

منبع مقاله :
فکوهی، ناصر؛ (1391)، مبانی انسان شناسی، تهران: نشر نی، چاپ اول