جاذبه‏های موسیقی و دو پرسش

آیا از موسیقی عرفانی می‏توان به عرفان رسید و به خدا نزدیك شد؟ اشعار عارفانه‏ای كه همراه با موسیقی و آهنگ خوانده می‏شود، دو بخش دارد: 1 . بخش ادبیات عرفانی 2 . بخش موسیقی
پنجشنبه، 16 اسفند 1386
تخمین زمان مطالعه:
موارد بیشتر برای شما
جاذبه‏های موسیقی و دو پرسش
جاذبه‏های موسیقی و دو پرسش
جاذبه‏های موسیقی و دو پرسش
نويسنده:سید مصطفی علم خواه و محمد جواد سعدی
منبع:مجله پرسمان

آیا از موسیقی عرفانی می‏توان به عرفان رسید و به خدا نزدیك شد؟

اشعار عارفانه‏ای كه همراه با موسیقی و آهنگ خوانده می‏شود، دو بخش دارد: 1 . بخش ادبیات عرفانی
2 . بخش موسیقی
اشعار عرفانی به طور معمول مضامین آموزنده، حكمت‏آمیز و كلمات نغز دارد . انسان وقتی به قطعه‏ای عرفانی گوش می‏دهد، آرامش می‏یابد و ممكن است‏حتی اشكش نیز جاری گردد؛ ولی اگر خوب دقت‏شود، قسمتی از این برانگیختگی عاطفی ناشی از مضامین اشعاری است كه به خوبی انتخاب شده است . این نوع احساس آگاهانه و واقعی است؛ اما قسمتی از تحریكات نیز در اثر آهنگ محزون و صدای آرامش‏بخش شخص خواننده پدید می‏آید . این نوع برانگیختگی البته مانند قسمت اول حقیقی و پایدار نیست و در تأثیرپذیری و خیال پردازی انسان ریشه دارد كه به طور معمول زودگذر و ناپایدار است؛ حتی گاه آثار سوء روانی در پی دارد و چه بسا زمینه راهیابی به برخی مسلك‏های انحرافی را به وجود آورد . از این رو، فتوای اكثر فقها حرمت موسیقی غمگین است . اثبات این‏كه به منظور تحصیل كمال، آرامش، نشاط و صفای معنوی نیازمند موسیقی هستیم، كاری دشوار و قابل تأمل است؛ زیرا اولا، در آموزه‏های دینی تشویق و هدایتی در خصوص آن وجود ندارد؛ و ثانیاً، به نظر می‏رسد تأثیری كه انسان از طریق آن می‏پذیرد و آرامش و نشاطی كه به دست می‏آورد، زودگذر و غیر واقعی است .
چگونه برخی بزرگان، مانند بوعلی سینا و فارابی، به موسیقی روی آوردند؟ آیا این خود بر همسویی علم و هنر دلالت ندارد؟
مهم‏ترین نقش موسیقی تحریك قوه خیال آدمی است . بدین سبب، هر شخصی به نوعی خاص از موسیقی كه با روحیات و تخیلات و آرزوها و خواسته‏هایش همسو و هماهنگ باشد، گرایش پیدا می‏كند؛ و این همان رمز تفاوت موسیقی‏ها در ملت‏ها و اقوام گوناگون و حتی اصناف مختلف یك جامعه است . انسان‏ها، در بهره‏گیری از موسیقی ، به سه دسته تقسیم می‏شوند:
دسته اول: كسانی‏اند كه با نگاه لذت‏جویی به موسیقی روی آورده، از رسیدگی به ابعاد برتر شخصیت‏خود غافل مانده‏اند و نیازهای فطری خود را تحت‏الشعاع نیازهای حسی قرار داده‏اند . تنها بهره این گروه از موسیقی، تحریك‏پذیری حسی و خیالپردازی دور و نزدیك است .
دسته دوم: آنانند كه نه چندان بلند همتند و نه بسیار فرومایه . اینان، در كنار لذت‏های حسی، به حفظ شخصیت فردی و اجتماعی خود اهمیت می‏دهند و تا جایی كه به ابتذال و تخدیر نینجامد و از تحصیل و كار باز نمانند، از موسیقی بهره می‏برند؛ گرچه ممكن است در خلوت همچون گروه اول عمل كنند .
دسته سوم: كسانی كه نفوس عالی و عقل كامل و طبع بلند دارند . آنان اعضا و حواس و قوای طبیعی را وسیله ارتقای روح و تقویت عقل خود می‏سازند . اینان عشق خود را در خدا می‏جویند و رهنمودهای زندگی خود را از او می‏گیرند . آن‏ها بیش‏تر در پی تحصیل كمالات معنوی‏اند و جان گرانمایه خود را ارزشمندتر از آن می‏بینند كه اسیر محسوسات و موهومات شوند . این گروه یكباره خود را از لذت‏های حسی و وهمی محروم نمی‏كنند؛ اما آن‏جا كه بین حس و وهم و عقل تعارض پیش آید، جانب عقل را می‏گیرند؛ زیرا نمی‏خواهند شرافت ذاتی و بلند همتی خود را به پای لذت‏های زودگذر مادی (حسی و وهمی) فدا سازند .
افلاطون حكیم می‏گوید: «آن كس كه همه عمر را به ترنم نغمات و حظ از زیبایی صوت می‏گذراند، همان طور كه آهن در اثر آتش نرم می‏شود، عنصر «غیرت‏» در نفس وی ملایم می‏گردد و طولی نخواهد كشید كه «شجاعت‏» وی نیز تحلیل رود» . (1)
از امام خمینی (ره) در این باره آمده است: «ای عزیز، بكوش تا صاحب عزم و اراده شوی كه خدای ناخواسته اگر بی‏عزم از این دنیا رحلت كنی، انسان صوری بی‏مغزی هستی در آن عالم كه محل كشف باطن و ظهور سریره است؛ و جرئت‏بر معاصی كم كم انسان را بی‏عزم می‏كند و این جوهر شریف را از انسان می‏رباید .» استاد معظم ما می‏فرمودند: «بیش‏تر از هر چه گوش دادن به تغنیات [موسیقی‏ها] سلب اراده و عزم از انسان می‏كند . . . .» (2)
از بوعلی سینا آورده شده: «آهنگ خوش، آن مقدار كه حكمت لازم می‏شمارد، جوهر نفس آدمی را تقویت می‏كند و قوای باطنی او را تمركز می‏بخشد؛ نه آن آهنگی كه امور شهوانی را در انسان تحریك می‏كند» .
فارابی الحان خیال‏انگیز همراه با كلام و شعر پرمغز را الحان «اندیشه‏زا» می‏خواند؛ اما درباره موسیقی لهوی می‏نویسد: «اشعاری كه دارای محتوای هزلی و لهوی هستند، اغلب برای سرگرمی و تفریح خوانده می‏شوند . كه بالتبع الحان متناسب همان اشعار لهوی است و این سبك كردن و حقیر نمودن شان الحان است كه تمام شرایع و ادیان الاهی آن را نهی كرده‏اند . چنان كه در زمان ما [فارابی] كاربرد موسیقی نزد اهل خیر و مؤمنان ناپسند تلقی می‏شود؛ و این به دلیل بهره‏گیری نادرست از موسیقی است .»
ناگفته نماند درباره مهارت فارابی در نواختن عود بسیار گفته شده، چنان كه مشهور است وی دربارگاه سیف‏الدوله حمدانی چنان زخمه بر تار نواخت كه حضار خندیدند . در پرده دیگر، آن‏ها را گریاند و در مقام سوم، آنان را خواب كرد و از مجلس بیرون رفت .
دكتر حسین الهی قمشه‏ای، درباره مرحوم پدرش، می‏گوید: «به خاطر دارم كه روزی یكی از اشعار باباطاهر را در 12 لحن مختلف برای ما اجرا كرد و نام هر لحن را فرمود . از آن جمله: داد، بیداد، بلند، كوتاه، بیابانی و غیره . مرحوم الهی قمشه‏ای صدایی خوش داشت‏با مقامات و دستگاه‏ها و گوشه‏ها و الحان مختلف موسیقی ایران آشنا بود . قرآن را در بیات ترك و دیگر مقامات با شور و احساس می‏خواند . دعا و نماز خویش را با لحن خوش می‏خواند . به طوری كه لحن نماز ایشان، خود یكی از عوامل مشوق ما در كودكی به نماز بود» .
از این رو، به خوبی آشكار می‏شود روی‏آوری بزرگان به موسیقی به گونه آمیختگی علم و هنر و در راستای حفظ شریعت‏بوده است .

‏نوشت‏ها:

1 . جمهوری افلاطون، ص 6- 194 .
2 . اربعین حدیث، امام خمینی (ره)، ص 103 .
3 . مبادی اخلاق در قرآن، جوادی آملی، ص 278 .



تبلیغات در راسخون
نظرات کاربران
ارسال نظر
با تشکر، نظر شما پس از بررسی و تایید در سایت قرار خواهد گرفت.
متاسفانه در برقراری ارتباط خطایی رخ داده. لطفاً دوباره تلاش کنید.
موارد بیشتر برای شما
حمله پهپادی سپاه علیه یک سامانه راداری آمریکا در پایگاه شیخ عیسی
play_arrow
حمله پهپادی سپاه علیه یک سامانه راداری آمریکا در پایگاه شیخ عیسی
تشکیل دیوار انسانی در ساحل سرخ هرمز
play_arrow
تشکیل دیوار انسانی در ساحل سرخ هرمز
سرلشکر عبداللهی: خودکفایی دفاعی مهم‌ترین درس جنگ بود
play_arrow
سرلشکر عبداللهی: خودکفایی دفاعی مهم‌ترین درس جنگ بود
سرلشکر عبداللهی: آمریکایی‌ها را تا قطب جنوب عقب می‌رانیم
play_arrow
سرلشکر عبداللهی: آمریکایی‌ها را تا قطب جنوب عقب می‌رانیم
درگذشت بازیکن ۱۶ ساله آرژانتینی پس از برخورد توپ به سر + فیلم
play_arrow
درگذشت بازیکن ۱۶ ساله آرژانتینی پس از برخورد توپ به سر + فیلم
بازدید کیم جونگ‌اون از پیست اسکی جدید در کره شمالی + فیلم
play_arrow
بازدید کیم جونگ‌اون از پیست اسکی جدید در کره شمالی + فیلم
دبیرکل ناتو: آمریکا ناچار است حضور نظامی خود در سراسر جهان را بازنگری کند + فیلم
play_arrow
دبیرکل ناتو: آمریکا ناچار است حضور نظامی خود در سراسر جهان را بازنگری کند + فیلم
تصاویر نزدیک از کشتی‌های هدف حمله سپاه در تنگه هرمز + فیلم
play_arrow
تصاویر نزدیک از کشتی‌های هدف حمله سپاه در تنگه هرمز + فیلم
تراکتورهای برقی بدون راننده در چین + فیلم
play_arrow
تراکتورهای برقی بدون راننده در چین + فیلم
گشت‌زنی قایق‌های تندروی نیروی دریایی سپاه در خلیج فارس + فیلم
play_arrow
گشت‌زنی قایق‌های تندروی نیروی دریایی سپاه در خلیج فارس + فیلم
یک نیمرو صبحانه متفاوت!
play_arrow
یک نیمرو صبحانه متفاوت!
خلاصه دیدار عراق یک - ایران یک
play_arrow
خلاصه دیدار عراق یک - ایران یک
برائت خانواده جانباختگان اتوبوس آبدانان از هنجارشکنان
play_arrow
برائت خانواده جانباختگان اتوبوس آبدانان از هنجارشکنان
پزشکیان خطاب به مدال‌آوران المپیاد: خداوکیلی دوست‌تون دارم
play_arrow
پزشکیان خطاب به مدال‌آوران المپیاد: خداوکیلی دوست‌تون دارم
سردار قریشی: دنبال تغییر رژیم جمهوری اسلامی بودند ولی الان رژیم‌های خودشان تغییر می‌کند + فیلم
play_arrow
سردار قریشی: دنبال تغییر رژیم جمهوری اسلامی بودند ولی الان رژیم‌های خودشان تغییر می‌کند + فیلم