همسر نامهربان‏

با توجه به علم امامان، چگونه امام حسن مجتبى عليه‏السلام حاضر شد با «جعده» ازدواج كند تا بعد به وسيله او شهيد شود؟
در اين باره، اشاره به نكات زير شايان توجه است:
1. با توجه به فرهنگ آن روزگار، ازدواج‏ها، تنها بر اساس رعايت تناسب انجام نمى‏پذيرفت؛ بلكه گاهى براى اداى احترام به يك شخصيت و يا براى ابراز علاقه يك قبيله به قبيله ديگر و يا جلوگيرى از انتقام، صورت مى‏گرفت؛ به طورى كه اگر طرف مقابل نمى‏پذيرفت، به عنوان رد احترام و گاهى در حد اعلان تنفر و جنگ بود.
بنابراين، اگر چه برخى ازدواج‏ها، براى امامان معصوم عليهم‏السلام، بسيار سنگين بود، ولى بزرگوارى شخصيت ايشان، موجب مى‏شد كه آن را بپذيرند. آن چه گفته شد، از نگاه زمينى و روابط اجتماعى بود؛ اما از ديد ديگر، اين نوع ازدواج‏ها، يك امتحان الهى براى امت اسلام بود تا بيش از پيش، خيانت و پستى بدخواهان و مظلوميت و بزرگوارى معصومان عليهم‏السلام، در طول تاريخ نشان داده شود؛ چنان كه براى پيامبران گذشته نيز چنين ازدواج‏هاى ناموفقى رخ داده بود.
قرآن درباره همسران نوح و لوط فرموده است: «خدا براى كسانى كه كفر ورزيده‏اند، زن نوح و زن لوط را مثل آورده كه هر دو در نكاح دو بنده از بندگان شايسته ما بودند و به آنها خيانت كردند و كارى از دست [شوهران‏] آنها در برابر خدا ساخته نبود و گفته شد با داخل شوندگان، به آتش داخل شويد».1
بنابراين، امكان دارد، برخى بتوانند ارتباطى نزديك - همچون ارتباط زناشويى - با پيامبر يا امام داشته باشند؛ اما با سوء اختيار خود، به راه كفر و گناه بروند و گرفتار بدفرجامى شوند كه «جعده» نيز اين چنين بود. او به امام خيانت كرد و چون امام الگوى مردم بود، تا لحظه آخر با او رفتار عادى داشت و از علم لدنى خود استفاده نكرد.2
2. در مورد علم امامان عليهم‏السلام نيز نكاتى را بايد مد نظر قرار داد:
الف) پيامبر صلى‏الله‏عليه‏وآله و ائمه معصوم عليهم‏السلام در مسائل عادى، فردى و امور اجتماعى، موظف به استفاده از علم عادى بوده‏اند. از اين رو، همواره در اين گونه مسائل، از شيوه‏هاى معمولى، تحقيق و كسب آگاهى كرده، بر اساس آن عمل مى‏كردند.
سرّ اين مسئله نيز آن است كه آنان، الگوى بشريتند و اگر در مسير زندگى و حركت‏هاى اجتماعى، راهى غير از اين بپويند، ديگر جنبه اسوه بودن خود را از دست خواهند داد و جهانيان به بهانه آن كه آنان با علم لدنى عمل مى‏كرده‏اند، از حركت‏هاى سازنده، انقلابى و اصلاحى باز خواهند ايستاد.
ب) برخى بر اين عقيده‏اند كه علم غيب براى پيامبر و امامان، شأنى است؛ يعنى چنان نيست كه اين علم، همواره، هر چيزى را در اختيار آنان قرار دهد.
ج) علم غيب، گاهى به يك واقعيت تغييرناپذير تعلق مى‏گيرد. بنابراين، بعضى از چيزهايى كه پيامبر و امامان از طريق غيبى مى‏دانند، همان چيزى است كه حتماً واقع خواهد شد. اين گونه آگاهى، چيزى نيست كه با آن، بتوان تغييرى ايجاد كرد و سرنوشت چيزى را تغيير داد. نكته ديگر آن كه بين علم لدنى و علم معمولى، تفاوت اساسى وجود دارد و آن اين كه علم لدنى، معيار و ميزان تكليف نيست. علم ائمه معصوم عليهم‏السلام در بعضى مسائل مانند شهادت آنان، از اين قبيل بوده است و برعكس علم عادى است كه زمينه‏اش براى امامان عليهم‏السلام، همانند ديگر مردم وجود دارد و معيار تكليف‏پذيرى است. ائمه عليهم‏السلام، بر اساس همين علم، گاهى به كارى دست مى‏زدند و گاهى از كارهايى پرهيز مى‏كردند.

پی نوشت:

1. تحريم(66)، آيه 10.
2. ر.ك: فضل الله كمپانى، حسن عليه‏السلام كيست؛ محمد مقيمى، فلسفه صلح امام حسن عليه‏السلام، باقر شريف قريشى، زندگانى امام حسن عليه‏السلام، ترجمه فخرالدين رازى، انتشارات بعثت.
3. ديدگاه علامه طباطبايى به نقل از آيةالله جوادى آملى در درس تفسير.