پست مدرنیسم چیست؟
نويسنده:دکتر رضا داوری
مختصری درباره مدرنیسم
۱) اعتقاد به توانایی عقل انسان و علم برای معالجه بیماریهای اجتماعی؛
۲) تأکید بر مفاهیمی از قبیل پیشرفت (Progress) ، طبیعت (nature) و تجربههای مستقیم (Direct experience) ؛
۳) مخالفت آشکار با مذهب؛
۴) تجلیل طبیعت و پرستش خدای طبیعی؛
۵) در قلمرو سیاست، دفاع از حقوق طبیعی انسانها؛ به وسیله حکومت قانون و سیستم جلوگیری از سوءاستفاده از قدرت؛
۶) اومانیسم و تبیین جامعه و طبیعت به شکل انسانی یا انسانانگاری طبیعت (Antropomorphism) ؛
۷) تکیه عمده بر روششناسی تجربی و حسی در مقابل روششناسی قیاسی و فلسفی؛
۸) پوزیتیویسم به عنوان متدلوژی مدرنیسم.
علاوه بر شاخصها و ویژگیهای فوقالذکر مدرنیسم به عنوان یک رویکرد تاریخی دارای ویژگیهای مختلفی در زمینه فلسفه، فرهنگ، اقتصاد، سیاست، جامعهشناسی و... میباشد؛ برای مثال یکی از ویژگیهای مدرنیسم در زمینه اقتصاد فوردگرایی (fordism) در جامعهشناسی، گذار از سنت به تجدد و ایجاد جامعه صنعتی، در فرهنگ، نوعی نخبهگرایی (elitism) در فلسفه، نوعی ماتریالیسم (materialism) یا مادیگرایی و طبیعتگرایی (naturalism) و دنیاگرایی (Secularism) و در علم نوعی رویکرد مکانیکی (mechanistic) نسبت به علم میباشد.
حال به بررسی اجمالی مهمترین ویژگیها و پایههای اساسی مدرنیسم یعنی اومانیسم، سکولاریسم، پوزیتیویسم و راسیونالیسم میپردازیم که بیشترین نقش را در تکوین و تکامل ایدئولوژی مدرنیسم داشتهاند.
۱) اومانیسم و ارتباط آن با مدرنیسم (Humanism)
«اومانیسم نخستین صورت امری بود که به شکل نفی روح دینی در عصر جدید درآمده بود، و چون میخواستند همه چیز را به میزان بشری محدود سازنده بشری که خود غایت و نهایت خود قلمداد شده بود، سرانجام مرحله به مرحله به پستترین درجات وجود بشری سقوط کرد».
۲) سکولاریسم به عنوان ویژگی و پیامد اصلی مدرنیسم
۱) دنیایی دیدن و این جهانی کردن حیات بشری؛
۲) افول و کاهش نقش متافیزیک و مابعدالطبیعه؛
۳) نگرش مادی نسبت به اخلاق؛
۴) هدایت عقل.
از مکاتبی که در پیدایش و تکوین سکولاریسم مؤثر بودهاند، میتوان به اومانیسم (Humanism) و ناسیونالیسم (nationalism) و تاحدی سیانتیسم (scientism) که اوج آن در پوزیتیویسم (Positivism) تبلور یافته، اشاره کرد. همچنین یکی از ستونهایی که سکولاریسم بر آن استوار است لیبرالیسم (liberalism) است. ریشههای فلسفی سکولاریسم مربوط به مکتب تداعیگرایی جیمز میل (James Mill) و مکتب اصالت فایده (utilitarianism) جرمی بنتام (Jermy Bentham) میشود.
۳- پوزیتیویسم به عنوان متدلوژی مدرنیسم
از دیدگاه پوزیتیویسم مذهب جزء تاریخ ذهن انسان است و خارجیتی ندارد، خداوند مفهومی است که جزء تاریخ ذهن انسان قرار میگیرد. از مهمترین ابزار پوزیتیویسم در حملهی به دین، تشکیک در معناداری گزارههای دینی است که توضیح آن در این مختصر نمیگنجد. پس میتوان نظریات جدیدی را که در قرن ۲۰ مطرح شدهاند، از نظر معرفتشناسی و متدلوژی تحت عنوان پوزیتیویسم و از لحاظ محتوی تحت عنوان مدرنیسم بررسی نمود.
