نویسنده: پرویز ورجاوند
این بازار بخشی از مجموعهی وسیعی بوده است که با انتخاب شیراز به پایتختی، به فرمان کریمخان زند میان سالهای 1183 - 1187 در محوطهی وسیعی میان ارگ و اندرونی، با همکاری گروهی از معماران، صنعتگران، و استادکاران معروف آن روزگار ساخته شد (1) گفتهاند کریمخان با مشاهدهی بازار قیصریه لار دستور ساختن این بازار را داده است. (2) فلاندن (3) در وصفی دلپذیر از میدان شاه و بازارهای آن، این بازار را مایهی آبروی شهر شیراز، و کُرزُن (4) آن را فعالترین بازار ایران و بهترین معرّف بازارهای شرقی و ایرانی خوانده است. پییر لوتی (5) ضمن وصف این بازار، راستهی سراجان را زیباترین بخش این بازار دانسته است. احتمالاً در محل کنونی بازار وکیل ساختمانهایی وجود داشته که قدمت آنها به زمان صفویه میرسیده است. (6) در 1315 ش، با امتداد یافتن خیابان زند، که از محورهای اصلی شهر شیراز است، هشت طاق از این بازار و بخشهایی از کاروانسراهای قوامی و روغنی، که سد راه خیابان بود، ویران و بدین سان بخشی از شمال این بازار از بقیهی آن جدا شد و در سوی دیگر خیابان قرار گرفت. بازار وکیل در میان راهی که از تنگ الله اکبر به دروازهی سابق اصفهان منتهی میشده، نزدیک به دروازه و داخل حصار ساخته شد. شکل بازار، چلیپایی و مرکب از چهار راسته است. شاخهی اصلی، مرکب از دو راستهی شمالی و جنوبی، نزدیک به پانصد متر بوده است. (7) راستهی شمالی تا چهارسو با 48 طاق به نام بازار کلاهدوزان؛ راستهی جنوبی با چهل طاق به بازار بزّازان؛ راستهی شرقی با نوزده طاق به بازار علاقهبندان و راستهی غربی با یازده طاق به بازار ترکشدوزان معروف بوده است. در غرب راستهی جنوبی، حدود اواسط آن بازار دیگری به نام بازار شمشیرگران که در گذشته محل ساخت شمشیر بوده یا یازده طاق وجود دارد که انتهای آن به راستهی بزرگ شمالی - جنوبی متصل میشود و دهانهی ورودی آن مقابل سردر مسجدِ وکیل واقع است، و این مسجد را به سراسر بازار پیوند میدهد.
پهنای راستههای بازار وکیل از پهنای سایر بازارهای ایران بیشتر است. در برابر هر حجره سکوهایی سنگی با نقش برجستهی ترنج بنا شده است. سقف راستهها با ردیفی از طاقهای گنبدی آجری، تویزهها، کاربندیهای ساده و آجرکاریهای جناغی ساخته شده که منظری بسیار زیبا به فضای بازار بخشیده است. تهویه و روشنایی بازار با روزنهای تعبیه شده در گنبدها، یا از پنجرههای جاسازی شده بر پایهی سقفها، بر فراز هر حجره تأمین میشود. کف این بازار که در گذشته، نزدیک به یک متر پایینتر از سطح کنونی بوده، با سنگ لوح خاکستری مفروش بود و حوض مرمری زیبایی که در وسط چارسو قرار داشت، بعدها با بالا آمدن کف بازار زیر خاک رفت. در گذشته، بازار دارای پنج در بزرگ بوده که شبها به کمک آنها از بازار حفاظت میکردهاند. در ساختمان این بازار، از سنگ در شالودهی بنا و پایهی سکوها و پیشخانها، از آجر در بنای دیوارها و طاقها، و از چوب در ساختن درها و درگاهیِ حجرهها استفاده شده است. چهارسو یا محل تقاطع راستهها فضایی هشتگوش است که در هر کنج آن حجرههای دوطبقهای قرار دارد.
بازار وکیل، پنج کاروانسرای به نسبت وسیع و پیوسته به راستهها دارد که انبارها و حجرههای بازرگانان و کارگاههای صنعتگران در آنها قرار گرفته است. از اینها، چهار کاروانسرا در راستهی شمالی واقع است که سهتای آنها یعنی، کاروانسراهای روغنی، احمدی، و گمرکخانه در سمت شرق و همزمان با بازار بنا شدهاند و چهارمی به نام کاروانسرای قوامی در سمت غرب واقع است. پنجمین آنها موسوم به کاروانسرای فیل در شمال بازار شمشیرگران جای دارد که مجتمعی از حجرههای تجاری است. دهانهی اصلی کاروانسرای روغنی با مقرنس کاریهای زیبا زینت یافته و اِزاره و دالان ورودی با سنگهای سرخفام پوشش شده است. در چوبیِ اصلی این کاروانسرا همچنان برپاست.
پینوشتها
1. موسوی اصفهانی، ص 153.
2. کریمی، ص 68؛ بنی، ص 341.
3. ص 331.
4. ج 2، ص 122.
5. ص 107 - 108.
6. همایون، ص 16 طرح شاردن.
7. کرزن، ج 2، ص 122.
پروشانی، ایرج و دیگران؛ (1389)، بازار در تمدن اسلامی، ترجمهی سعید اربابشیرانی، تهران، نشر کتاب مرجع، چاپ اوّل
