کمدی دل‌آرته

Commedia dell Arte

معادل‌های دیگر: کمدی هنرمندان، کمدی ماسکی
نوعی کمدی که در دوره‌ی رنسانس در ایتالیا ابداع شد. art در اصل نام دسته‌ای از هنرمندان ایتالیایی قرون وسطا بود. سنت این نوع نمایش از قبل در نمایش‌های میم روم باستان، کمدی‌های یونانی و کمدی‌های مناندر، پلاتوس و ترنس وجود داشت، اما در دوره‌ی رنسانس با تحولی که پذیرفت، به عنوان مهم‌ترین پدیده‌ی نمایشی و محبوب‌ترین نوع نمایش عامیانه پا به عرصه گذاشت.
کمدی دل‌آرته، نمایش سرگرم کننده، پرتحرک و فی‌البداهه‌ای بود که با استفاده از تیپ‌های مشخص و موقعیت‌های کمیک ایجاد می‌شد. داستان‌های این نوع کمدی معمولاً از منابعی مانند نمایش نامه‌های قدیمی، اتفاقات روزمره و قصه ها گرفته می‌شد. در بسیاری از موارد قصه‌های کمدی دل‌آرته درباره‌ی ماجراهای دسیسه‌آمیز عشقی بود که میان افراد مختلف، از ارباب تا پیشخدمت و از بانو تا ندیمه اتفاق می‌افتد. نمایش اصلی پس از مقدمه‌ی کوتاهی که حکم زمینه‌چینی داشت آغاز می‌شد و موفقیت آن بستگی به قدرت بازیگران در ارائه‌ی حرکات خنده‌دار، تقلید، لوده‌گوی، حاضرجوابی و موسیقی همراه متن داشت.
از داستان‌های کمدی دل‌آرته حدود هشتصد داستان باقی مانده است. سرپرست گروه که وظیفه‌ی نویسندگی را هم به عهده داشت این داستان‌ها را که شامل طرح کلی نمایش‌ها بود تهیه می‌کرد و برای بازیگران توضیح می‌داد. بازیگران طبق این طرح کلی، بدیهه‌سازی می‌کردند و موقعیت‌ها و گفتارها را می‌ساختند.
شخصیت‌های کمدی دل‌آرته به مرور زمان به صورت تثبیت شده درآمدند و بازیگران در یک نقش مهارت می‌یافتند به طوری که تا پایان زندگی هنری خود فقط به اجرای همان نقش می‌پرداختند. بدیهه‌سازی و نرمش در حرکات از ویژگی‌های مهم این بازیگران بود. تیپ‌های کمدی دل‌آرته بدین ترتیب بودند: آرلوکن یا هارلکین، نوکری زیرک یا آدم شوخ‌طبعی که بعداً در لال بازی‌های فرانسوی و انگلیسی به صورت دلقک ظاهر شد. او با سری تراشیده، لباسی رنگارنگ و چسبان و صورتکی برچهره و شمشیری چوبین در دست عاشق‌پیشه بود. بریگلا مستخدمی که ماجراجو، فریب‌کار و دروغ‌گو بود. پولچینلا مستخدمی که گوژپشت و بی‌رحم بود و با مهارت زنان را اغوا می‌کرد. ایل دو توره و گراتسیانو فضل فروش و عالم نما بودند. ایل‌کاپیتانو نظامی پرمدعا و بزدل بود. ایناموراتو شهرتش به عاشقی، خوش‌رویی و خوش‌گفتاری بود. پانتالون پیرمردی بود که همه او را احمق می‌پنداشتند. گروهی عاشق احساساتی، کاپیتانی لاف‌زن، تعدادی تاجر و پدرانی همیشه خشمگین از دیگر تیپ‌های این نوع کمدی بودند.
کمدی دل‌آرته به مکان، وابستگی خاصی نداشت و احتیاج کمی به صحنه‌آرایی داشت. یک صندلی، یک میز، یک سبد و گیتاری که بازیگری می‌نواخت، حداکثر وسایلی بود که روی صحنه استفاده می‌شد. این نوع نمایش به طور معمول روی سکو اجرا می‌شد و پرده‌ای نقاشی و گاهی ساده در عقب داشت. نقاشی روی پرده معمولاً خیابانی با یک درخت بود. سکوها موقتی بود و فقط برای اجرای نمایش در بازارچه‌ها، میدان‌ها و راهروخانه‌های بزرگ مناسب بود. اگر سکو به اندازه‌ی کافی ارتفاع داشت، قسمت زیرین آن را با پرده می‌پوشاندند تا به عنوان اتاق رخت‌کن از آن استفاده شود. اگر سکو به اندازه‌ی کافی بلند نبود، پرده‌ای را در پشت آن آویزان می‌کردند تا هنرپیشگان در پشت آن لباس عوض کنند.
کمدی دل‌آرته بعدها به نویسندگان انواع کمدی دوران الیزابت انگلستان و همچنین نمایش‌های مولیر، گولدونی و گوزی در فرانسه تأثیر گذاشت. شکسپیر برخی از کمدی‌های خود را مانند کمدی خطاها، تحت تأثیر این نوع کمدی نوشت.
$ کمدی دنیای سبز Forest Comedy
دیگر معادل‌های انگلیسی این نوع کمدی comedy of the green worldو festive comedy است. کمدی دنیای سبز به تعدادی از آثار شکسپیر از قبیل آنطور که بخواهد و رویای شب نیمه تابستان اطلاق می‌شود که سیر وقایع در بیشه‌زاران و در پایان یا جشن عروسی برگزار می‌شود و یا وعده آن داده می‌شود. نورتروپ فرای در کتاب تحلیل نقد به ارتباط کمدی‌های دنیای سبز شکسپیر با سمبولیسم شعر شبانی اشاره می‌کند.
منبع مقاله :
اصلانی، محمدرضا؛ (1394)، فرهنگ واژگان و اصطلاحات طنز همراه با نمونه‌های متعدد برای مدخل‌ها، تهران: انتشارات مروارید، چاپ اول.