تاریخ ابن اعثم

تاریخ ابن اعثم، کتابی تاریخی به زبان عربی، نوشته‌ی مورخ معروف شیعی ابو محمد احمد (م 314 ق) فرزند اعثم کوفی. یاقوت حموی از وی در معجم الادباء یاد کرده و گفته است او را دو کتاب درباره‌ی تاریخ است: الفتوح که تاریخ اسلام تا روزگار هارون الرشید (م 193 ق) است؛ کتاب تاریخ که از روزگار مأمون (م 218 ق) آغاز می‌شود و به روزگار مقتدر (مقتول 320 ق) پایان می‌پذیرد. مرحوم آقابزرگ تهرانی می‌گوید: کتاب نخست، الفتوح از مآخذ بحارالانوار علامه محمدباقر مجلسی (م 1110 ق) است که در پایان فصل اول در یاد کردن از منابع خویش، از آن مانند تاریخ طبری نام برده است. نویسندگان دایرةالمعارف اسلامی درباره‌ی نام وی و نام کتابش دچار اشتباه شده‌اند. در حقیقت این هر دو کتاب یکی است که محتوای آن از روز درگذشت پیامبر (صلی الله علیه و آله و سلم) آغاز می‌شود و به کشته شدن مقتدر عباسی (در 320 ق) پایان می‌پذیرد. این، حاصل پژوهش مرحوم آقابزرگ تهرانی است. اما کتابی که به تازگی زیر نام الفتوح، نوشته‌ی علامه ابومحمد احمد بن اعثم کوفی به چاپ رسیده است، چیز دیگری را نشان می‌دهد: این کتاب از سال 1388 ق (1968 ق) به شیوه‌ای علمی و انتقادی با کمک وزارت فرهنگ هند و زیر سرپرستی دکتر محمد عبدالسعید خان استاد زبان و ادبیات عربی دانشگاه عثمانی هندوستان در حیدرآباد دکن آغاز به چاپ گشته و در سال 1395 ق (1975 م) در هشت مجلد کامل به پایان رسیده است. هرجا در متن عربی افتادگی داشته است، آن را با آوردن عین عبارات ترجمه‌ی فارسی کامل کرده‌اند. این کتاب از روز درگذشت پیامبر اسلام (صلی الله علیه و آله و سلم) و روی کار آمدن ابوبکر آغاز می‌شود و با پایان یافتن خلافت مستعین عباسی که خود را پس از سه سال و 8 ماه و 20 روز در سال 251 ق خلع کرد، پایان می‌پذیرد. بخشی از این کتاب را احمد بن محمد مستوفی هروی به فارسی برگردانده است. وی می‌گوید در سال 596 ق در مدرسه‌ی تایباد از کتاب فتوح ابن اعثم کوفی سخن به میان آمد و چون کتاب را آوردند و بخشی از آن را خواندند، آن را بسی دلنشین و استوار و زیبا یافتند و از این رو، خواجه «قوام الدین حاتم الزمان» (که دانسته نیست کیست) مرا فرمود تا آن را به پارسی برگردانم تا عجمی چون عربی دریابد، بلخی چون کرخی واقف شود، طرازی چون حجازی بداند و رازی چون تازی از مضمون آن آگاه گردد. مترجم گمان برده است که نگارش تاریخ اعثم کوفی در سال 204 ق انجام یافته است. بخشی که به فارسی برگردانده شده، شامل رویدادها از رحلت پیامبر (صلی الله علیه و آله و سلم)، روی کار آمدن ابوبکر، خلافت عمر بن الخطاب، زمامداری عثمان بن عفان تا خلافت امیرالمؤمنین علی (علیه‌السلام)، جنگهای وی، روی کار آمدن امام حسن (علیه‌السلام) صلح وی با معاویه، فرمانروایی معاویه، روی کار آمدن یزید، نبرد امام حسین (علیه‌السلام) با وی و شهادت او می‌گردد. آخرین رویداد گفت و گوی تند امام زین العابدین علی بن حسین (علیه‌السلام) با یزید در شام و اظهار پشیمانی یزید از کشته شدن سیدالشهداء (علیه‌السلام) و بازگشت خاندان امام به شهر مدینه است.
مترجم فارسی گرایش آشکاری به تشیع دارد. ترجمه‌ی فارسی در سال 1300 و 1305 ق در بمبئی و در سال 1338 ش به شیوه‌ی سنگی با قطع رحلی در تهران به چاپ رسیده است. تصحیح تازه‌ای از ترجمه‌ی فارسی کهن این اثر تحت عنوان الفتوح به کوشش غلامرضا مجد طباطبایی به طبع رسیده است (تهران، 1372 ش).
کتابنامه:
الذریعة، 220/3-223؛ تاریخ اعثم کوفی، چاپ 1305 بمبئی؛ کتاب الفتوح، ابن اعثم، چاپ حیدرآباد دکن، 1388-1395 ق (1968-1975 م)؛ فهرست کتابهای چاپی فارسی، 1030/1، 4041/4 - 4042؛ الذریعة، 340/2، 220/3.
منبع:
تهیه و تنظیم: دائرةالمعارف تشیع، جلد 4، (1391) تهران: مؤسسه‌ی انتشارات حکمت، چاپ اول.