آل دُنبَلي

از خاندانهاي معروف شيعه در ايران و عراق که زماني داراي حکومت بودند و آخرين امارت آنان در آذربايجان و مرکزشان خوي بود و در طول قرون گذشته علما و محدثيني از اين خاندان برخاسته‌اند. اين طايفه از ذريه‌ي عيسي فرزند موسي بن يحيي برمکي وزير هارون الرشيد هستند. محلاتي در تاريخ سامراء (324/1-335) جمع کثيري از رجال و بزرگان اين خاندان را ذکر نموده است. بعضي از علما و مشاهير اين سلسله عبارتند از: 1) ابو عبدالله محمدبن وهبان بن محمد دنبلي، وي از ثقات محدثين است که ساکن بصره بود، در رجال النجاشي (241، 282) نام پدر وي را رهبان ذکر نموده و نسب او را به نضربن الازد رسانده است، صاحب اعيان الشيعه به نقل از کتاب آثار الشيعه الاماميه وي را از دنبلي‌هاي مورد بحث ما ياد مي‌کند و از ذريه‌ي يحيي برمکي مي‌داند که در قرن چهارم هجري مي‌زيست، از مؤلفات وي ترويج القلوب بطرائف الحکم است؛ 2) ابو عبدالله محمدابن اسماعيل بن احمدبن بشر برمکي، از محدثين ثقه‌ي قرن چهارم هجري، وي قم را مسکن خويش قرار داد و معروف به صاحب الصومعة بود؛ 3) احمد (م387ق) چهارمين پادشاه آل دنبلي فرزند موسي ملقب به ملک طاهربن عيسي بن موسي اولين سلطان شامات؛ 4) امير جعفر الثاني (م441ق) فرزند سليمان بن احمد؛ 5) امير يحيي (م 477ق) فرزند جعفرالثاني آل دنبلي؛ 6) شاهزاده ابراهيم آل دنبلي (م692ق) فرزند احمدبن... بيک بن جعفر شمس الملک بن عيسي بن يحيي بن جعفر الثاني بن سليمان بن احمدبن موسي بن عيسي بن يحيي برمکي، قبر وي در تبريز زيارتگاه است؛ 7) امير عيسي صلاح الدين فرزند يحيي آل دنبلي، وي اولين کسي بود که با قبيله‌ي خويش به آذربايجان هجرت نمود؛ 8) امير بهلول فرزند امير قليج، از اکابر امراي سلطان حيدر صفوي که همره او در سال 880 ق به قتل رسيد؛ 9) امير بهروز ملقب به سلمان خليفه (م995ق) فرزند امير رستم؟، صاحب خيرات و مبرات، امارت وي در گيلان و اردبيل بوده؛ 10) مرتضي قلي‌خان فرزند علي خان آل دنبلي، از خواص شاه عباس دوم، از آثار وي ايوان حضرت معصومه در قم است؛ 11) امير شهبازخان فرزند امير مرتضي قلي خان آل دنبلي، در يک جنگ دليرانه با عثمانيها در سال 1144ق پس از سقوط شهر خوي (محل امارت او) با 38 نفر از فرزندان و پسر عموهاي خود به دست عبدالله پاشا عثماني امير لشکر عثماني به قتل رسيد؛ 12) مرتضي قلي‌خان (م1160ق) فرزند شهبازخان آل دنبلي، از علماي هيئت و نجوم در عصر خويش، اعقاب ذکور وي به نامهاي شهبازخان و احمدخان و سليمان خان بوده‌اند؛ 13) نجفقلي خان (م1190ق) فرزند شهباز خان آل دنبلي، از امراي لشکر نادرشاه افشار، وي از اواخر صفويه تا اوائل قاجاريه در تبريز امير لشکر سلسله‌ي سلاطين اين دوره بود و اشعار زيادي در مدح او سروده‌اند؛ 14) آقا محمدآقا فرزند نجفقلي خان آل دنبلي، از علماي اعلام، مفسر، از آثار وي ديوان شعر و تفسير بزرگ قرآن است؛ 15) ميرزا فخرالدين احمدخان (م1200ق) فرزند مرتضي قلي خان آل دنبلي، آقا بزرگ تهراني در الکرام البررة وي را از اجلاء فضلاء مي‌خواند، از آثار وي بناي آستانه‌ي سامراء و تعميرات وسيع و احداث بناهايي در سامراء است، وي از امرا و فضلاي اين خاندان در خوي بود؛ 16) ميرزا حسين قلي‌خان (م1213ق) فرزند ميرزا فخرالدين احمدخان خوئي آل دنبلي، وي پس از فوت پدر خويش تعميرات آستانه‌ي سامراء را دنبال گرفت، او و پدرش در مقبره‌ي خاصي در آستانه‌ي مطهر سامراء مدفون‌اند؛ 17) جعفر قلي‌خان (م1229ق) فرزند احمدخان آل دنبلي؛ 18) عبدالرزاق بيک (م1243ق) فرزند نجفقلي خان آل دنبلي، از علماي مشهور آذربايجان، شاعر، اديب، مؤلف و محقق، از آثار وي: ديوان شعر و کتاب رياض الجنة در تاريخ خاندان دنبلي است؛ 19) ميرزا محمودخان (م1261ق) اديب و شاعر، مقيم اصفهان.
کتابنامه: اعيان الشيعه، 110/2، 588، 192/3، 109/4، 134، جامع الرواة، 221/2؛ رجال ابن داود، 338، الکرام البررة، 118/1-119؛ موسوعة العتبات المقدسه، قسم سامراء، 141/1، 143؛ نوابغ الرواة، 248، 310؛ وشايح السراء في شأن سامراء، 32-33.
منبع مقاله :
گروه نويسندگان، (1391) دائرةالمعارف تشيع، تهران: حکمت، چاپ اول