آزمایش در قرآن

چالشی که باید از سر گذراند. حدود صد آیه در قرآن به طور مستقیم یا غیرمستقیم به آزمایش و به ویژه آزمایش یا امتحان ایمانِ صادق اشاره دارد. چهار فعل و/ یا مشتقات آنها به طور خاص برای این معنا به کار رفته‌اند، که دو فعل نخست عمده‌ی این ارجاعات را شکل می‌دهند: بَلاء، إبتلاء (مثلاً بقره: 49؛ آل عمران: 186؛ محمد: 31؛ فجر: 16)، فَتَنَ، فِتنة (مثلاً انفال: 28؛ تغابن: 15)، مَحَّصَ (تنها در آل عمران: 141و 154)، و امتَحَنَ (تنها در حجرات: 3 و ممتحنه: 10؛ نام این سوره نیز به معنای «زن امتحان شده» است، البته موضوع اصلی این سوره روابط مؤمنان و کافران است که ربط مستقیمی به موضوع این مقاله ندارد. در باب آزمایش به معنای باورپرسی، نک، باورپرستی).
اما کلیت قرآن را آزمایش یا امتحان می‌توان دانست، زیرا قرآن راه رستگاری را به بشر نشان می‌دهد، اگر ایشان دستورهای آن را برگزینند. آزمایش‌ها به کار تشخیص افراد درستکار از غیر آنان (بقره: 152-157؛ محمد: 31؛ ممتحنه: 10؛ ملک: 2). یا مؤمنان و کافران می‌آید. فخر رازی (د. 606) در تفسیر آیه‌ای قرآنی که به بحث اجبار در مسائل دینی مربوط است (بقره: 256) با اشاره به این واقعیت که مردم حق اختیار ایمان یا کفر را دارند، این عالم را دار ابتلا می‌خواند (دار الدّنیا هی دار الإبتلاء). او استدلالش را پیش می‌برد و می‌افزاید: اگر اختیاری در کار نبود و همه‌ی مردم مؤمنانی صادق بودند، دنیا مکانی کامل بود و مفهوم عذاب و پاداش بعدی فاقد هرگونه معنایی می‌بود. مؤمنان در این دنیا هم به نحو مادّی و هم به نحو معنوی در معرض آزمایش‌اند (مثلاً بقره: 155؛ آل عمران: 186؛ مائده: 48؛ انعام: 165؛ انبیاء: 35؛ فجر: 16). امید و صبر مددکار مؤمن در لحظات آزمایش‌اند (نساء: 104؛ لقمان: 17). خداوند در مقام آزمایش مردم به ایشان نشان‌هایی می‌دهد (دخان: 33) و به کسانی که در مواجهه با دشمن مقاومت کنند، پاداش می‌دهد (بقره: 155-157). حتی پیامبران خدا از این آزمایش‌ها بری نیستند: «بدین‌گونه برای هر پیامبری دشمنی از شیطان‌های انس و جن برگماشتیم. بعضی از آنها به بعضی، برای قریب، سخنانی آراسته القا می‌کنند». (انعام: 112؛ نک. حج: 52)
در پرتو آنچه ذکر شد، آزمایش‌های پیامبران و امت‌های پیشین نمونه‌ای برای بشر است. مثلاً ابراهیم آزمایش‌ها را از سر گذراند و در نهایت پیروز شد، زیرا دستورهای الهی را پذیرفت (بقره: 124؛ صافات: 104-107). داستان یوسف شرح رنج و در نهایت پیروزی اوست (سوره‌ی یوسف) و ماجرای پدر او یعقوب ، که بر اثر رنج از دست دادن فرزندِ خود بینایی‌اش را از دست داد (یوسف:84) و تنها پس از آن بینایی‌اش را به دست آورد که فهمید مطابق با باور درونی‌اش پسرش نمرده است (یوسف: 96). بنی‌اسرائیل متحمل آزارهایی از جانب قوم فرعون شدند (بقره: 49)، اما پروردگار آنها را از این ننگ رهایی داد (دخان:30). خداوندبه آنان که در مواجهه با آزمایش‌های متعدد با ایمان می‌مانند رحمت می‌فرستد که نمونه‌ی آن بی‌فرزندی اولیه‌ی زکریا و اتهام مریم به افعال غیراخلاقی است- که خدا در نهایت به هر دو پاداش داد و/ یا ایشان را تبرئه کرد (مریم: 2-33). شیطان نیز می‌تواند وسوسه کند و از این‌رو با ایجاد شک در قلب‌های بیمار مردمان را آزمایش کند (حج: 53). شیطان ایوب پیامبر را دچار رنج کرد که پس از درخواست یاری ایوب از خدا این رنج از او برداشته شد. (ص: 41 به بعد)
تأکید قرآن بر آزمایش‌های این جهان در توضیحاتی کلامی که در جدال‌های امت اسلامی، به خصوص در سالیان آغازین آن، داده می‌شد منعکس است. این امر به ویژه در تصویر آشوب‌های سیاسی و اجتماعی نسل‌های نخستین به مثابه‌ی شورش علیه شریعت الهی آشکار است. این آشوب‌ها به فرقه‌گرایی منجر می‌شد و خلوص ایمان مؤمنان را در معرض تهدید قرار می‌داد (نک. Gardet, Fitna). نزاع‌هایی مانند نزاع میان معاویه و علی (علیه السلام) اغلب فتنه یا آزمایش برای امت ایمانی نام گرفته است.
منابع تحقیق :
خواننده گرامی! منابع مقاله را در نسخه ی چاپی ملاحظه فرمایید.
منبع مقاله :
مک اولیف، جین دَمن؛ (1392)، دائرةالمعارف قرآن (جلد اول آ-ب)، ترجمه‌ی حسین خندق‌آبادی و دیگران، تهران: انتشارات حکمت، چاپ اول.