روش تفسیری حاج آقا مصطفی خمینی

روش تفسیری حاج آقا مصطفی مبتنی بر تفصیل و توضیح کامل است. ایشان، اول آیات مورد نظر را درج می کند و سپس تحت عنوان «المسایل اللغویه و الصرفیه» به واژه شناسی و اشتقاق صرفی کلمات می پردازد
جمعه، 8 آذر 1398
تخمین زمان مطالعه:
موارد بیشتر برای شما
روش تفسیری حاج آقا مصطفی خمینی
مرحوم سید مصطفی خمینی در آن بخش از کتاب تفسیر که آن را تمام کرده، به حدود ۸۰ درصد با طرح تفسیری مرحوم مدرس هماهنگ و همسو بوده است و این بسیار عجیب است که اولیای خدا در حرکت های فکری و اصلاحی خود، بدون آنکه از اندیشه همدیگر خبر داشته باشند به نقطه مشترکی می رسند و پیرو فکر واحدی می گردند. این دو فقیه شهید نیز بدون آنکه از اندیشه یکدیگر درباره شیوه تفسیر قرآن مجید خبر داشته باشند، تقریبا به یک فکر و طرح مشترک دست یافته بودند.( در کتاب شهدای روحانیت ۳۶ / ۱ ، کتاب البیع حاج آقا مصطفی را ۱۰ جلد معرفی کرده است ولی در مصاحبه با برادر ایشان (مرحوم حاج سید احمد آقا)، 3 جلد معرفی شده است.) با این حال جای تأسف بسیار است که طرح مرحوم مدرس، اصولا نانوشته و طرح مرحوم حاج آقا مصطفی نیز در سوره بقره، ناتمام ماند.
 
روش تفسیری حاج آقا مصطفی مبتنی بر تفصیل و توضیح کامل است. ایشان، اول آیات مورد نظر را درج می کند و سپس تحت عنوان «المسایل اللغویه و الصرفیه» به واژه شناسی و اشتقاق صرفی کلمات می پردازد، سپس اگر بحثی راجع به نحوه نگارش و «رسم الخط» واژه های آن باشد. راجع به آن سخن می گوید، آنگاه بحثی درباره «اختلاف قرائت ها» می گشاید؛ سپس بحثی درباره چگونگی اعراب و علم نحوه انجام می دهد؛ بعد از آن، آیات مورد نظر را از نگاه «علم معانی و بیان و فن بلاغت» مورد کاوش قرار میدهد و بعد به استخراج و دسته بندی نکته هایی می پردازد که امکان برداشت آنها از آن آیات، راجع به علم «اصول فقه» وجود دارد. آنگاه تحت عنوان «الحکمه و الفلسفه» نکته های فلسفی آیه را مورد دقت و گفت وگو قرار می دهد. بعد از آن به «نکته های اخلاقی و پند و موعظه» ای که از آن آیه استفاده می شود، اشاره می کند و نیز اگر مطلبی عرفانی و اشراقی وجود داشته باشد آن را بیان می کند و در پایان تحت عنوان «التفسیر و التاویل على اختلاف المسالک و المشارب». به جمع بندی مباحث گذشته و آرا و نظرات تفسیری گوناگون پرداخته و در ضمن آن با تبیین کامل و نهایی مفهوم آیه، دیدگاه خود را بیان می کند.
 
در این قسمت، ایشان نخست دیدگاه پیروان تفسیر روایی را با عنوان « على مسلک الاخباریین» درج می کند، آنگاه نظرات اصحاب اجتهاد و رای را می آورد، سپس دیدگاه «اهل ذوق و عرفان» و یا «انس و عرفان» و نیز «فلاسفه و حکما» مانند صدرالمتالهین و غیره را می آورد. خوانندگان محترم می توانند به عنوان نمونه، تفسیر آیه ۳۱ سوره بقره را در جلد چهارم تفسیر ایشان چند گفتار ملاحظه و تطبیق نمایند.
 
جمع بندی و ذکر نقاط قوت و ضعف این تفسیر: یکی از فضلا اخیرا با نگارش مقاله ای به نقد و ارزیابی علمی تفسیر مرحوم حاج آقا مصطفی پرداخته و نکته های مفیدی را یادآور شده است. که البته در مقام بررسی تفصیلی این کتاب و ذکر نقاط قوت و ضعف آن بیش از اینها می توان نکته استخراج کرده و مطلب نوشت ولیکن هدف ما بر اختصار است.
 
به رغم محسناتی که این تفسیر دارد و محتوای آن بیانگر شخصیت علمی جامع مؤلفش است. از نقاط ضعف واضح نیز به دور نمی باشد که از جمله آنها زیاده روی در طرح مباحث تخصصی و علمی در ذیل و ضمن تفسیر آیات قرآن مجید است. این مسأله باعث شده است که گاهی بسیاری از مباحث و مسائل غیر مربوط به تفسیر نیز در آن بیاید و موجب طولانی شدن بدون دلیل کتاب گردد. چنان که تفسیر سوره حمد به تنهایی بالغ بر حدود ۲۲۰ صفحه گردیده است. همان گونه که آن مرحوم به بهانه تفسیر «بسمله» بحث دراز دامنی درباره موضوع حرمت و حلیت مس اسم جلاله خداوند انجام داده و در آن همه شقوق فقهی و روایات را آورده است. هر چند که نمی توان تفسیر شهید سید مصطفی خمینی را با تفسیر طنطاوی مقایسه کرد ولیکن گرایش به درج مباحث تخصصی غیر تفسیری و دستاوردهای علوم مختلف در آن بیش از حد معمول است. به ویژه مباحث فلسفی، عرفانی، فقهی و ادبی. با این حال از نقل مباحث تخصصی مربوط به علوم تجربی و طبیعی اثر کمتری در آن هست و این نیز شاید به دلیل عدم تخصص مؤلف در این رشته ها بوده است.
 
با لحاظ نکات یاد شده در مقام تعیین جایگاه این تفسیر در میان تفاسیر مختلف (از نظر شیوه تفسیری) به دلیل اجتماع گرایش های مختلف ضرر عمده انباشت مطالب علمی و مباحث تخصصی در یک کتاب تفسیری این است که جنبه های هدایتی و پرورش روح قرآن را تحت الشعاع قرار می دهد که هدف اصلی قرآن مجید است.
 
با این همه روح آزادگی و عدم تقلید در سراسر کتاب هویدا است. چنان که می بینیم مرحوم حاج آقا مصطفی به رغم احترام، عمیقی که به والد بزرگوار خود امام خمینی (رضی الله عنه) دارد، در مواردی به صراحت و با احترام نظرات ایشان را نیز نقد و رد کرده است. از جمله در جایی که ایشان درباره نخستین واضع لغات و زبانها بحث می کند نظر امام خمینی (رضی الله عنه) را مبنی بر اینکه واضع لغات خداوند متعال و یا فرشتگان هستند، رد می کند و می گوید: «الحق احق ان یتبع من عقول الرجال» (تفسیر القرآن الکریم، ج ۱، ص ۱۰۹. )
 
منبع: امید اسلام، معاونت پژوهشی موسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی، چاپ و نشر عروج، چاپ اول، تهران، 1390
تبلیغات در راسخون
مقالات مرتبط
ارسال نظر
با تشکر، نظر شما پس از بررسی و تایید در سایت قرار خواهد گرفت.
متاسفانه در برقراری ارتباط خطایی رخ داده. لطفاً دوباره تلاش کنید.
موارد بیشتر برای شما
پیام های تسلیت مراجع عظام و شخصیت ها در پی ارتحال آیت‌الله العظمی وحید خراسانی
پیام های تسلیت مراجع عظام و شخصیت ها در پی ارتحال آیت‌الله العظمی وحید خراسانی
عقب‌راندن نیروهای مزدور سعودی توسط انصارالله در مارب
play_arrow
عقب‌راندن نیروهای مزدور سعودی توسط انصارالله در مارب
حدادعادل: جلوه شاعرانه و ادبی، ویژگی متمایز رهبر شهید بود
play_arrow
حدادعادل: جلوه شاعرانه و ادبی، ویژگی متمایز رهبر شهید بود
تشویق و تجلیل بخاطر تمرد از رفتن به سربازی در ارتش!
play_arrow
تشویق و تجلیل بخاطر تمرد از رفتن به سربازی در ارتش!
چرت زدن وزیر امور خارجه ترکمنستان در اجلاس اکو + فیلم
play_arrow
چرت زدن وزیر امور خارجه ترکمنستان در اجلاس اکو + فیلم
انتشار تصاویریی از حملات پهپادهای شاهد-۱۳۶ ایران به پایگاه آمریکا در کویت + فیلم
play_arrow
انتشار تصاویریی از حملات پهپادهای شاهد-۱۳۶ ایران به پایگاه آمریکا در کویت + فیلم
رونمایی از ربات غول پیکر سیتکس در میدان آزادی + فیلم
play_arrow
رونمایی از ربات غول پیکر سیتکس در میدان آزادی + فیلم
پاسخ ترامپ درباره درخواست از چین برای عدم خرید نفت ایران: نیاز نیست بدانید + فیلم
play_arrow
پاسخ ترامپ درباره درخواست از چین برای عدم خرید نفت ایران: نیاز نیست بدانید + فیلم
واکنش ترامپ در زمینه تهدید حملات پهپادی + فیلم
play_arrow
واکنش ترامپ در زمینه تهدید حملات پهپادی + فیلم
انهدام پهپاد MQ-1 بر فراز تنگه هرمز با آتش نیروی پدافند هوایی ارتش + فیلم
play_arrow
انهدام پهپاد MQ-1 بر فراز تنگه هرمز با آتش نیروی پدافند هوایی ارتش + فیلم
روایت شکارچی جنگنده F-35 آمریکایی از نحوه هدف قراردادن این جنگنده پیشرفته توسط پدافند هوافضای سپاه + فیلم
play_arrow
روایت شکارچی جنگنده F-35 آمریکایی از نحوه هدف قراردادن این جنگنده پیشرفته توسط پدافند هوافضای سپاه + فیلم
استقرار بالن‌های مراقبتی و شناسایی آمریکا در مناطق شمالی امارات و بر فراز بحرین + فیلم
play_arrow
استقرار بالن‌های مراقبتی و شناسایی آمریکا در مناطق شمالی امارات و بر فراز بحرین + فیلم
وقتی روآن اتکینسون ناگهان به مستر بین تبدیل می‌شود
play_arrow
وقتی روآن اتکینسون ناگهان به مستر بین تبدیل می‌شود
کنایه مجری تلویزیون به استایل ترند این روزها: شلوار دور سرتان می‌بندید و فکر می‌کنید باکلاسید + فیلم
play_arrow
کنایه مجری تلویزیون به استایل ترند این روزها: شلوار دور سرتان می‌بندید و فکر می‌کنید باکلاسید + فیلم
از نهی ذلت‌پذیری تا الگوی عزت‌مداران؛ مسیر و ریشه‌های تاریخی خودتحقیری در ایران
از نهی ذلت‌پذیری تا الگوی عزت‌مداران؛ مسیر و ریشه‌های تاریخی خودتحقیری در ایران