![فقه سیاسى از دیدگاه رهبرى (1) فقه سیاسى از دیدگاه رهبرى (1)](https://rasekhoon.net/_files/thumb_images700/article/d7af576d-f437-4b9c-958a-d0713a6794e7.jpg)
![فقه سیاسى از دیدگاه رهبرى (1) فقه سیاسى از دیدگاه رهبرى (1)](/_WebsiteData/Article/ArticleImages/1/1388/Azar/14/0003960.jpg)
فقه سیاسى از دیدگاه رهبرى (1)
کلیات
فهم ایـن واژه مرکب که از دو واژه « فقه » و « سیاسى » تشکیل شده در گرو فهم این دو واژه است که به اختصار از نظر مى گذرد.
تعریف فقه
(( فقه اسلام یعنى مقررات اداره زندگى مردم .))277
فقه در نظر مقام معظم رهبرى به دو حوزه عام و خاص تقسیم شده است ، بدین معنا که فقه در حوزه عام در راستاى معناى لغوى ، به معناى آگاهى از دین 278 و فهم دین در فروع و اصـول مـعـنا شده 279و امور اساسى دین اسلام ، چون اثبات خدا، توحید، معاد و در مجموع اصـول اعـتـقـادات و عـقـایـد، اخـلاقـیـات اسـلامـى ، بـلکـه تـمـام مـعـارف بـا هـمـه شمول و سعه 280 را در بر مى گیرد:
(( مـراد از فـقـه ، تـنـهـا عـلم بـه احـکام فرعیه نیست ، بلکه مراد از فقه ، علم دین ، اعم از معارف الهى و عقاید حقّه و علم اخلاق و فقه به معناى مصطلح مى باشد.))281
و ایـن در حـالى اسـت کـه فـقـه بـه معناى خاص در تقسیم ایشان ، به احکام رایج فقهى ، آگـاهـى از فروع دینى ، استنباط وظائف فردى و اجتماعى انسان از مجموعه متون دینى معنا شده است .282
(( منظور ما از فقه به معناى خاص کلمه ، آگاهى از علم دین و فروع دینى و استنباط وظائف فردى و اجتماعى انسان از مجموعه متون دینى است .))283
ایـن دو مـعـنـا از فـقـه بـا یـکـدیـگـر مـنـافـات نـداشـتـه و بـه عـنـوان عـام و خاص مطلق ، مـکمل یکدیگر تلقى مى شوند؛ بلکه براى فهم احکام عملى فقه ، مى بایست فهمى جامع از اصل و اساس دین نیز داشته باشیم :
(( فـقـه و فـقـاهـت را بـه دو مـعـنـا بـیـان مـى کـنـیـم . هـر دو مـعـنـا درسـت اسـت و مـکـمـل یـکـدیـگـر است : یک معنا از دو معناى فقه را همان (( فهم کلى دین )) مى دانیم . در این کـلیـّتِ دیـن ، اصـول و عـقـاید و مبانى دین و معارف دینى هست و جنبه هاى عملى دین ، یعنى احکام ، اعم از احکام فردى و احکام اجتماعى و آنچه که براى اداره زندگى انسان لازم است ، نیز هست .))284
معناى فقه سیاسى
یکى از احکام دین ، احکام اداره امور کشور است .286
بر این اساس باید گفت فقه سیاسى در نظر مقام معظم رهبرى ، چند گونه معنا شده است که به برخى از آنها اشاره مى شود:
1. بخشى از فقه است که به امور سیاسى مى پردازد.287
2. بابى از ابواب عملى فقه است که به اداره زندگى مردم مربوط است .288
3. حکم خدا در باب سیاست است .289
4. فقه اداره جامعه سیاسى است .290
فقه سیاسى به معناى عام و خاص
1. پارادایم هاى فقه سیاسى
در هـر صـورت بـایـد گفت که در هر دوره تاریخى براى هر رشته علمى پارادیم مسلطى وجود دارد که به عنوان چارچوب آن علم شناخته مى شود. به نظر مى رسد فقه ( سیاسى ) شیعه از بدو تأسیس تا زمان حاضر در قالب دو پارادیم بوده که پارادایم سنتى آن از آغاز تا زمان حاضر که نگرش اجتماعى و حکومتى خاصى به فقه شده ، وجود داشته و پـارادایـم دوم در قـالب جـدیـدى اسـت کـه اگـر نـگـویـیـم ایـن پـارادایـم ، شـکـل گـرفـتـه اسـت ، قـدر مـتـیـقـن ایـن اسـت کـه ایـن پـارادایـم در حال شکل گرفتن و تأسیس است .
ایـن پـارادایـم جـدیـد بـا نـگـرش نـو و ورود بـه سـاحت هاى جدید و انتظارات نوین ، با تحول مواجه شده است . در آغاز به مؤ لفه هاى پارادایم فقه سنتى پرداخته و در نهایت برخى از مؤ لفه هاى پارادایم جدید را مورد عنایت قرار مى دهیم .
فقه سیاسى سنتى
در ایـن رونـد، هـرچـنـد کـه فـقـه شـیـعـه از زمـان تـاسـیـس خـود فـاصـله مى گیرد و با مـسـائل جـدیـد مـواجـه و با پرسش هاى بیشترى در عرصه فردى و اجتماعى روبه رو مى شود، به سیر تحول خویش ادامه داده و جدا از توسعه در سطح فروعات فقهى ، از عمق و پـیـچـیدگى بیشترى برخوردار مى شود که این امر از مباحث استدلالى و کتب فقهى که در ادوار مختلف فقه شیعه ، نگاشته شده است به خوبى نمایان است .298
پـارادایـم فـقـه سـنـتـى عمدتا بر محور فقه فردى و برآوردن نیازهاى افراد دور زده و برآوردن نیازهاى اجتماعى و سیاسى مردم مسلمان در دستور کار این فقه قرار نداشته است . گـرچـه تـفـکـیـک مـیـان پـارادایـم فقه سیاسى سنتى و نوین در جایى مورد اشاره قرار نـگـرفـتـه ، امـا تـفـکـیـک و تـمـایـز مـیـان ایـن دو پـارادایـم در زمـان حـاضـر بـه خـوبى قابل مشاهده است و این امر البته مورد اشاره مقام معظم رهبرى نیز قرار گرفته است :
((پـس فـقـیـه امـروز عـلاوه بـر شـرایـطـى کـه در پـیـش ، هـزار سال پیش باید یک فقیه مى داشت ، لازم است شرط هوشمندى و هوشیارى و آگاهى از جامعه را داشـتـه بـاشـد. ایـن خـصـوصـیـتـى اسـت کـه در دوره جـدیـد ـ بـه قـول شـمـا جـدیـد، اگـر اسـمـش را بـشـود دوره جدید گذاشت ـ ما احساس مى کنیم که وجود دارد.))299
به هر صورت پارادایم فقه سیاسى سنتى داراى ویژگى ها و خصوصیاتى است که در مـرحـله عـمـل ، آن را در قـبـال پـارادایـم فـقـه سـیـاسـى نـوین متمایز و متفاوت مى کند و ما درصددیم برخى از آن خصوصیات را با عنایت به کلمات مقام معظم رهبرى برشماریم :
1. تـعـداد تـألیـفـات بـسـیـار در بـاب مـقـولات فـقـه عـبـادات ، طـهـارات و مـعاملات ، در قبال تعداد اندک کتاب هاى فقهى در ابواب فقه سیاسى و اجتماعى :
2. عدم طرح بسیارى از مسائل فقه سیاسى که به اداره کشور مى پردازد:
3. تـوجـه بـه فـقـه و اسـتنباط به عنوان وظیفه فردى مردم مسلمان و نه توجه به فهم نظام اجتماعى اسلام :
4. عدم نگرش حکومتى به فقه :
فقه سیاسى نوین
1. ریشه کنى تفکر جدایى دین از سیاست در حوزه فقه :
2. اسـتـنـبـاط حـکـم فـقـهـى افـراد در راسـتـاى چـگـونـگـى اداره جـامـعـه و نـظـر بـه مسائل شخصى به عنوان جزئى از مجموعه اداره فرد و جامعه :
3. نگاه فراگیر فقه به همه جوانب جامعه :
4. استنباط فقه در راستاى حکومت کردن :
5. نگرش به فقه به عنوان قالب و شکلى براى حکومت و نظام اجتماعى :
6. نگاه کلان به مسائل جامعه و شئون حکومت و اداره جامعه :
ادامه دارد...
پي نوشت ها :
273. بـیـانـات حـضـرت آیـة اللّه خـامـنـه اى در دیـدار بـا ائمـه جـمـاعات استان تهران ، 29/1/62.
274. بـیـانـات حـضـرت آیـة اللّه خامنه اى در دیدار با طلاب و اساتید حوزه علمیه مشهد، 5/1/66. 275. سـخـنـرانـى در جـمـع روحـانـیـون شـهـرسـتـان اردبیل ، 30/4/66.
276. سخنرانى در تاریخ 19/2/63.
277. بـیـانـات رهـبـر مـعـظـم انـقـلاب اسـلامـى در مـراسـم سـالگـرد ارتحال امام خمینى ، 14/3/82.
278. کتاب انوار ولایت ، ص 63 ـ 62.
279. بیانات در درس خارج فقه ، 2 / 11 / 80.
280. بیانات در دیدار طلاب و اساتید حوزه علمیه مشهد 5/1/66.
281. بیانات درس خارج فقه ، دوشنبه ، 25/9/81، جلسه 213.
282. سخنرانى در آغاز درس خارج فقه 31/6/70.
283. کتاب انوار ولایت ، ص 63 ـ 62.
284. بیانات در دیدار طلاب و اساتید حوزه علمیه مشهد، 5/1/66.
285. خطبه هاى نماز جمعه تهران ، 6/6/63.
286. سخنرانى در جمع طلاب و روحانیون ، 5/10/68.
287. بیانات در مصاحبه با روزنامه کیهان پیرامون مسأله اجتهاد، 4/10/61.
288. سخنرانى در جمع طلاب مشهد در دانشگاه رضوى ، 4/1/65.
289. سخنرانى در جمع علماى افغانستان ، 23/7/71.
290. سخنرانى در مراسم هشتمین سالگرد ارتحال حضرت امام (ره )، 14 / 3 / 76.
291. بیانات در گردهمایى ائمه جمعه سراسر کشور 20 / 6 / 74.
292. ر. ک . پـارادایـم و جـامعه شناسى ، تقى آزاد ارمکى و فصلنامه مصباح شماره 41، ص 75، نوروز هاشم زهى .
293. جلسه پرسش و پاسخ در دانشگاه تهران ، 13/9/64.
294. سخنرانى در جمع خانواده هاى شهداء تهران ، 22/8/63.
295. پیام به کنگره به هزاره شیخ مفید، ص 28.
296. پیام به کنگره هزاره شیخ مفید، ص 27.
297. سخنرانى در جمع فضلا و طلاب و روحانیون مشهد، 4 / 1 / 69.
298. بیانات در آغاز درس خارج فقه ، 31/6/70.
299. مصاحبه با روزنامه کیهان ، 4/10/61.
300. بیانات در دیدار روحانیت زنجان در شهرستان زنجان ، 29/8/64.
301. بیانات در مرقد امام خمینى به مناسبت سالگرد رحلت حضرت امام ، 14/3/76.
302. جلسه پرسش و پاسخ در دانشگاه تهران ، 13/9/64.
303. بـیـانـات در جـمـع عـلمـا و فضلاى حوزه علمیه قم ، در سالروز میلاد حضرت مهدى ، 30/11/70.
304. سخنرانى در آغاز درس خارج فقه ، 31/6/70.
305. بیانات در دیدار روحانیون و مبلغین در آستانه ماه محرم ، 13/2/76.
306. بیانات در جمع علما و فضلاى حوزه علمیه قم ، 30 / 11 / 70.
307. بیانات در دیدار با روحانیون حوزه علمیه مشهد، 11/6/64.
308. بـیـانـات در جـمـع عـلمـا و فضلاى حوزه علمیه قم ، در سالروز میلاد حضرت مهدى ، 30/11/70.
309. بیانات در دیدار با جمعى از علما و روحانیون و طلاب ، 6/1/66.
/خ