و اما جواب شبهه:
اهل سنّت در همهی عالم پیرو چهار مذهب فقهی هستند که هیچ یک از این چهار مذهب تکتّف یا همان دست بسته نماز خواندن را جزو واجبات نماز نمی دانند بلکه بعضی آن را مستحب می دانند و بعضی دیگر حتّی مستحب هم نمی دانند.
ما در اینجا، اقوال مختلف فقهای اهل سنّت و دلایل فقهی آنان را بررسی می کنیم. به طورکلّی سه قول فقهی در میان علمای اهل سنّت وجود دارد:
قول اول:
تکتّف مطلقاً مستحب است، چه در نماز واجب و چه در مستحب. این قولِ حنفیه و شافعیه و حنابله است. و بنابر نقل نووی: قول ابوهریره و عایشه و برخی دیگر از صحابه و جماعتی از تابعین امثال سعید بن جبیر، نخعی، ابومجلد و تعدادی از فقها از قبیل سفیان، اسحاق، ابوثور، داود، و جمهور علماء نیز همین است.(1)
قول دوم:
در نماز مستحبی جائز و در نماز واجب کراهت دارد. این قول را ابن رشد قرطبی از امام خود مالک نقل کرده است.(2)
قول سوم:
نمازگزار بین وضع (تکتّف) و ارسال (عدم تکتّف) مخیّر است. این قول را نووی از اوزاعی روایت کرده است. (3)
دلیل کسانی که تکتّف (با دست بسته نماز خواندن) را مستحب می دانند، روایاتی است که قابل استناد و استدلال نیستند.
احادیث تکتّف و نقد و بررسی آنها
حدیث وائل بن حجر
هجده حدیث از وائل بن حجر در این باره رسیده است که: یکی از آنها را صحیح مسلم، سه مورد را نسایی، سه مورد را ابوداود، یک مورد را ابن ماجه، هشت مورد را احمد بن حنبل و دو مورد دیگر را دارمی در سنن آورده است. مضمون حدیث چنین است:
وائل می گوید: پیامبر اکرم (صلّی الله علیه و آله و سلّم) را دیدم که هنگام ورود در نماز دست هایش را بالا بُرده و تکبیر گفت، آنگاه پیراهنش را به خود پیچیده و دست راست را روی دست چپ گذاشت و هنگامی که خواست به رکوع برود، دو دستش را از میان پیراهن بیرون آورده تکبیر گفته و رکوع کرد. (4)
نقد حدیث:
1- روایاتی را که وائل نقل کرده متن آشفته ای دارند و مثل هم نیستند و ما می دانیم که وقتی احادیث یک موضوع از حیث متن مضطرب و پریشان باشد، مضرّ به حدیث است و آن را از اعتبار ساقط می کند.
2- این حدیث حاکی از سنّت فعلی رسول خدا است (یعنی در یک زمان خاصّی حضرت مجبور بودند که دست خود را در پیراهن بپیچند) و می دانیم که سنّت فعلی ابهام دارد و تعیین حکم شرعی نمی کند. شاید به جهت خاصی، از قبیل سرما، حضرت لباس خود را گرفته و دست چپ را روی دست راست گذاشته باشند و احتمال دارد عمل رسول خدا (صلّی الله علیه و آله و سلّم) به جهت حفظ لباس در حال نماز باشد همچنان که ترمذی از ابوهریره نقل می کند: پیامبر اکرم از افتادن لباس در حال نماز نهی فرموده است. (5)
با وجود این احتمالات، نمی توانیم عمل پیامبر اکرم (صلّی الله علیه و آله و سلّم) را حمل بر سنّت در نماز نموده و بگوییم: دست روی دست گذاشتن در نماز سنّت است! باید بر ما ثابت شود که حضرت در حالت عادی و بدون هیچ مشکلی و در تمام نمازها این طور عمل کرده اند تا آن را جزو سنّت به جا آوریم.
3- در برخی از سندها نام عبدالله بن جعفر بن نجیح سعدی وجود دارد که بسیاری از رجالیّون او را مذمت کرده اند. برای نمونه، ابن معین می گوید: او قابل اعتنا نیست. عمرو بن علی می نویسد: او ضعیف است. ابوحاتم می گوید: احادیث او جداً از منکرات است و از افرادی که مورد اعتماد هستند، احادیث منکر نقل می کند! نسایی می نویسد: او متروک الحدیث است. گاهی نیز تصریح به عدم وثاقت او نموده است. (6)
.jpg)
حدیث علی بن ابی طالب (علیه السلام)
از حضرت امام علی (علیه السلام) در مصادر اهل سنّت، در این موضوع دو حدیث رسیده که یکی از آن را أبوداود و دیگری را احمد نقل کرده است.(7) نصّ حدیث بنابر روایت أبوداوود این چنین است: «علی - رضی الله عنه - فرمود: از سنّت است قرار دان کف بر کف در حال نماز در زیر ناف».
نقد حدیث:
1- در سند حدیث نام عبدالرّحمن بن اسحاق وجود دارد که همهی عالمانِ رجال او را تضعیف کرده اند.
2- در سند این حدیث نام زیاد بن زید است که ابوحاتم رازی او را مجهول می داند. (8)
بنابراین، استناد به این حدیث نیز بی وجه است.
حدیث عبدالله بن مسعود
از عبدالله بن مسعود سه روایت است: یکی از آنها را نسایی و دو مورد دیگر را ابن ماجه و ابوداود نقل کرده اند. (9) حدیث، بنابر نقل نسایی، این چنین است: عبدالله بن مسعود می گوید: پیامبر مرا دید در حالی که در نماز، دست چپ خود را روی دست راستم گذارده بودم. پیامبر دست راست مرا گرفته و بر روی دست چپ قرار داد.
نقد حدیث:
1- بعید است که فردی مثل عبدالله بن مسعود - که از سابقین در اسلام است - حکم مستحبی نماز را نداند و پیامبر اکرم (صلّی الله علیه و آله و سلّم) به او تذکّر دهد.
2- در طریق حدیث، فردی به نام هشیم بن بشیر است که اتفاق بر تدلیس اوست و گفتارش قابل اعتماد نیست. (10)
و بسیاری از روایات دیگر که همگی بدین ترتیب دارای اشکال بوده و قابل استناد نیستند. بنابراین، تکتّف در نماز نه این که مستحب نیست بلکه موجب بطلان نماز و بدعت در کیفیت عبادت می شود. (11)
روایات مخالف تکتّف:
روایات مختلفی در کتب معتبرهی اهل سنّت وجود دارد که دلالت بر نماز خواندن پیامبر اکرم (صلّی الله علیه و آله و سلّم) با دست باز دارد. ما در اینجا تنها به یک روایت که در اکثر منابع اهل سنّت موجود است، اشاره می کنیم:
ابو حمید ساعدی از ده نفر از اصحاب رسول خدا شنید که: رسول خدا زمانی که به نماز می ایستاد، دو دست خود را بالا می برد تا موازی دو گوشش قرار می گرفت سپس تکبیر می گفت تا این که هر عضو بدنش در جای خود قرار می گرفت، سپس حمد و سوره را قرائت می کرد، سپس تکبیر می گفت، سپس دو دستش را تا گوشش بالا می آورد، سپس به رکوع می رفت و دو کف دست خود را بر زانو می گذاشت... و برای تشهد بر پای چپ نشسته تا همهی بدن آرام بگیرد. همه گفتند: راست گفتی، رسول خدا این چنین نماز میخواند (12)
لازم به ذکر است که این حدیث را امام مالک در الموطأ و ابوداود نیز نقل کرده اند و ترمذی درباره آن گفته است: حدیث حسن و صحیح است.
همچنان که می بینید، سخنی از دست روی دست گذاشتن به هنگام خواندن حمد و سوره در نماز رسول خدا (صلّی الله علیه و آله و سلّم) دیده نمی شود.
.jpg)
اختلاف بر سر کیفیت انجام تکتّف در میان اهل سنّت
حنفیه می گویند:
نحوهی انجام آن به اعتبار نمازگزار مختلف است. بنابراین، اگر نمازگزار مرد است برای مرد بهتر است که کف دست راستش را بر پشت دست قرار دهد و دست چپ را با انگشت ابهام و میانه بگیرد و آن دو را روی لگن و زیر ناف قرار دهد و برای زن بهتر است که دستهایش را بدون آن که به هم بچسباند روی سینه اش بگذارد.
حنابله می گویند:
تکتّف برای مرد و زن سنّت است و بهتر این است که کف دست راست را بر پشت دست چپ گذاشته و آن را زیر ناف قرار دهد.
شافعیه می گویند:
برای مرد و زن مستحب است که کف دست راست را بر پُشت دست چپ، پایین سینه و بالای ناف، به طرف چپ بدن قرار دهد. (13)
اینجا سوالی به ذهن می رسد که کدام یک از این اقوال مطابق نماز پیامبر اکرم (صلّی الله علیه و آله و سلّم) است؟!
خلاصهی جواب
نماز عبادتی است که از همان ابتدا، همه روزه، در چند وعده به جا آورده می شد و مردم نیز بیش از دو دهه با پیامبر اکرم (صلّی الله علیه و آله و سلّم) بوده و با آن حضرت نماز خوانده اند. حال اگر پیامبر اکرم (صلّی الله علیه و آله و سلّم) با حالت تکتّف نماز خوانده است، باید برای صحابه به طور وضوح روشن می بود و در آن شک باقی نمی ماند در حالی که این چنین نیست، زیرا:
اوّلاً: روایات تکتّف در هاله ای از اجمال و ابهام است.
ثانیاً: نقل جریان تکتّف محصور به تعدادی خاصّ از صحابه است.
ثالثاً: غالب سندهای آن ضعیف است.
رابعاً: در مقابل روایات تکتّف، احادیثی وجود دارد که ظهور در عدم استحباب تکتّف دارد.
بنابراین، خواندن نماز با دست بسته نه این که مستحب نیست بلکه بدعت در کیفیت انجام نماز است.
پینوشتها:
1- المجموع، ج 3، ص 313.
2- بدایة المجتهد، ج 1، ص 137.
3- المجموع، ج 3، ص 312.
4- صحیح مسلم، ح 608؛ سنن نسائی، ح 877، 879 و 1248؛ سنن ابی داود، ح 621، 624 و 820؛ سنن ابن ماجه، ح 802؛ مسند احمد، ح 18091، 18097 و سنن دارمی، ح 1213 و 1323.
5- سنن ترمذی، ج 2، ص 217، ح 378.
6- تهذیب التهذیب، ج 5، ص 174.
7- سنن ابی داود، ح 645؛ مسند احمد، ح 833 .
8- تهذیب التهذیب، ج 3، ص 318.
9- سنن نسایی، ح 878؛ سنن ابن ماجه، ح 803؛ سنن ابی داوود، ح 644.
10- سنن البیهقی، ج 4، ص 44، ح 2327.
11- برای آگاهی از کیفیت بطلان تمام احادیث استناد شده از سوی فقهای اهل سنّت در باب «تکتّف در نماز» به کتاب الاعتصام بالکتاب والسنه نوشته آیت الله جعفر سبحانی مراجعه فرمایید.
12- صحیح البخاری، ج 1، ص 201، کتاب الصلاة، باب سنّه الجلوس فی التشهد؛ سنن ابن ماجه، ج 1، ص 280؛ سنن أبی داود، ج 1، ص 170، کتاب الصلاة باب استفتاح الصلاة؛ سنن الترمذی، ج 1، ص 188، باب ما جا فی وصف الصلاة؛ مسند أحمد، ج 5، ص 424؛ سنن الدارمی، ج 1، ص 314، کتاب الصلاة باب صفة صلاة رسول الله؛ السنن الکبری للبیهقی، ج 2، ص 72؛ عمدة القاری، ج 6، ص 104؛ صحیح ابن حبان، ج 5، ص 196.
13- الفقه علی المذاهب الاربعة، ج 1، ص 251، کتاب الصلاة باب وضع الید الیمنی علی الیسری فی الصلاة.
منبع: پاسخ به شبهات اینترنتی (پاسخ به شبهاتی که سایت های ضد اسلامی و ضد شیعی منتشر کرده اند)، هادی کُردان، جلد اول، تهران: انتشارات شارق، چاپ پنجم، 1389ش.