در این نوشتار، با توجه به عنوان خاصی از دعای روز هجدهم ماه مبارک رمضان، حول محور آن به بحث و تحقیق پرداخته شده است و شامل قسمتهای مختلفی چون آیاتی از کلام اللّه مجید، روایات مأثوره، مثال عرفی، شعر، داستان اخلاقی و ... میباشد که در ادامه مطلب، شرحی اخلاقی بر این دعا با تاکید بر مساله تهجد و شب زنده داری خواهیم داشت.
متن و ترجمه دعای روز هجدهم ماه مبارک رمضان
در روز هجدهم ماه مبارک رمضان، دست نیازمند خود را به سوی خدای بی نیاز بلند می کنیم و می خوانیم:
«اللَّهُمَّ نَبِّهْنِی فِیهِ لِبَرَکَاتِ اَسْحَارِهِ وَ نَوِّرْ فِیهِ قَلْبِی بِضِیَاءِ اَنْوَارِهِ وَ خُذْ بِکُلِّ اَعْضَائِی اِلَی اتِّبَاعِ آثَارِهِ بِنُورِکَ یَا مُنَوِّرَ قُلُوبِ الْعَارِفِینَ».
خدایا مرا در این ماه به برکتهای سحرهایش آگاه کن، و دلم را با روشنایی انوارش روشنی بخش، و تمام اعضایم را به پیروی آثارش بگمار، به نورت ای نوربخش دلهای عارفان.
تهجد و شب زنده داری
در مسیر سیر و سلوک الی اللّه «تهجد و شب زنده داری» بهترین و قوی ترین وسیله می باشد که همگی سالکان و عارفان به تأثیر شایان آن در کسب معرفت، اذعان دارند.
در قرآن کریم بیش از ده مورد از این مسأله یاد شده و با عبارات گوناگون از سحرخیزان و شب زنده داران تجلیل شده است. درهای رحمت خداوند در سحرگاهان به روی در بندگان باز شده و منادی ندا می دهد که از این خوان گسترده، بهره مند شوید اما معدودی بر می خیزند و خود را سیراب از این سرچشمه فیض می نمایند.
تاک خویش از گریه های نیمه شب سیراب دار
کز درون او شعاع آفتاب آید برون
ذره ای بی مایه ای ترسم که ناپیدا شوی
پخته تر کن خویش را تا آفتاب آید برون
در گذر از خاک و خود را پیکر خاکی مگیر
چاک اگر در سینه ریزی ماهتاب آید برون
گر به روی تو حریم خویش را در بسته اند
سر به سنگ آستان زن لعل ناب آید برون
آیات مربوط به تهجد و شب زنده داری
آیه اول
«و من اللیل فتهجّد به نافلة لک عسی ان یبعثک ربک مقاماً محمودا»1
و پاسی از شب را زنده بدار تا برای تو به منزله نافله ای باشد که پروردگارت تو را به مقام محمود برساند.
آیه دوم
«یا ایها المزمّل قم اللیل الاّ قلیلا نصفه او انقص منه قلیلاً او زد علیه و رتّل القرآن ترتیلا»2
ای جامه به خود پیچیده! بپا خیز شب را مگر مدت اندکی، نیمی از آن را کم کن و یا برای آن نصف بیفزای و قرآن را شمرده شمرده بخوان.
آیه سوم
«و من اللیل فاسجد له و سبّحه لیلا طویلا»3
و پاسی از شب را برای او سجده کن و شب های دراز او را به پاکی بستای.
آیه چهارم
«امّن هو قانت آناء اللیل ساجدا و قائما و یحذر الاخرة و یرجو رحمة ربّه»4
آیا چنین کسی بهتر است یا کسی که در طول شب در سجده و قیام اطاعت خدا می کند و از آخرت می ترسد و رحمت او را امید دارد.
آیه پنجم
«تتجافی جنوبهم عن المضاجع یدعون ربّهم خوفاً و طمعاً و ممّا رزقناهم ینفقون»5
پهلوهای شان از خوابگاه جدا می گردد و پروردگارشان را از روی بیم و طمع می خوانند و از آنچه روزی شان داده ایم انفاق می کنند.
آیه ششم
«کانوا قلیلاً من الیل ما یهجعون و بالاسحار هم یستغفرون»6
و کمی از شب را می خوابند و سحرگاهان از خدا طلب بخشش دارند.
روایات مربوط به تهجد و شب زنده داری
روایت اول
پیامبر اکرم صلّی الله علیه و آله فرمودند:
فمن رُزق صلوة اللیل من عبد او اَمَةٍ قام للّه مخلصاً فتوّضأ سابغا و صلّی للّه بنیةٍ صادقة و قلب سلیم و عین دامعةٍ و جعل اللّه خلفه سبعة صفوف من الملائکة کل صفّ ما لا یحصی عددهم الا اللّه احدٌ طرفی کل صفٍّ بالمشرق و الاخر بالمغرب فاذا فرَغَ کتب اللّه له بعددهم درجات؛
هر بنده و کنیزی که نماز شب روزیش شده باشد و از روی اخلاص برخیزد و وضوی کاملی بگیرد و برای خدا با نیتی درست و دلی سالم و چشمی گریان به نماز بایستد خدا در پشت سر وی هفت صف از فرشتگان که هر صف جز خدا کسی تعداد آنها را نمی تواند بشمارد قرار خواهد داد که یکی طرف هر صفی به مشرق و دیگری به مغرب خواهد بود و چون فارغ از نماز گردد خدا به عدد آنان درجات شان را بالا خواهد برد7.
روایت دوم
حضرت امام صادق علیه السلام فرمودند:
صلوة اللیل تُحسن الخُلق و تَطیب الریحَ و تُدّر الرزق و تجلبه و تذهب بالهمّ و تجلو البصر؛
نماز شب صورت را زیبا و خلق را نیکو و بو را معطّر و روزی را ریزان و نمازگزار را جلب و اندوه را برطرف می سازد و بینائی را روشن می بخشد8.
روایت سوم
و فی روایة انّه جاء رجل الی ابی عبداللّه علیه السلام فشکا الیه الحاجة و افرط فی الشکایة حتی کاد ان یشکو الجوع فقال ابو عبداللّه علیه السلام: یا هذا تصلّی باللیل فقال الرجل نعم فالتفت ابو عبداللّه علیه السلام الی اصحابه فقال کذب من زعم انّه یصلی باللیل و یجوع نهار انّ اللّه ضَمَنَ بصلاة اللیل قوت النهار؛
در روایتی است که مردی نزد امام صادق علیه السلام آمد و از نیازمندی هایش شکایت نمود و در آن زیاده روی کرد حتی از گرسنگی هم شکایت کرد.
امام به او فرمود: ای مرد نماز شب می خوانی؟
گفت: بله.
حضرت به یاران خود رو کرد و فرمود: دروغ می گوید کسی که تصور کند این مرد نماز شب می خواند و در روز گرسنه است. زیرا خداوند تضمین کرده است که نماز در شب، قوت روزی را در پی خواهد داشت9.
روایت چهارم
حضرت امام صادق علیه السلام فرمودند:
صلوة اللیل مرضاة للرّب و حب الملائکة و سُنّة الانبیاء و نور المعرفة و اصل الایمان و راحة الابدان و کراهیة الشیطان و سلاح علی الاعداء و اجابة للدّعاء و قبول للاعمال و برکة فی الرزق و شفیع بین صاحبها و بین ملک الموت و سراج فی قبره و فراش من تحت جنبیه و جواب منکر و نکیر و مونس و زائر فی قبره فاذا کان یوم القیامة کانت الصلوة ظلاّ علیه و تاجاً علی رأسه و لباساً علی بدنه و نوراً یسعی بین یدیه و ستراً بینه و بین النار و حجّة للمؤمن بین یدی اللّه تعالی و ثقلاً فی الموازین و جوازاً علی الصراط و مفتاحاً للجنة و زینة للاخرة لانّ الصلوة تکبیر و تحمید و تمجید و تقدیس و تعظیم و قرائة و دعاء و انّ اصل الاعمال کلّها الصلوة لوقتها؛
نماز شب خشنودی پروردگار و دوستی فرشتگان و پایه ایمان و آسایش بدنها و نادوست داشتنی شیطان و سلاحی به روی دشمنان و مایه بر آورده شدن دعا و پذیرش اعمال بندگان و برکت روزی آنان و شفاعت کننده بین نمازگزار و فرشته مرگ و چراغی در قبر و بستری در زیر پهلوها و پاسخگوی منکر و نکیر و همدم و زیارت کننده وی در قبرش می باشد.
آن گاه که قیامت بر پا می شود نماز سایه بانی است بر نمازگزار و تاجی است بر سرش و پوششی است بین او و آتش و حجت و دلیلی است برای مؤمن در پیشگاه خدای بزرگ و وزنه ای است در ترازوی اعمال و عبور دهنده ای است از پل صراط و کلیدی است برای گشودن در بهشت و زینتی است برای روز واپسین چه نماز تکبیر و حمد و تسبیح گفتن و خدا را به بزرگی یاد کردن و به پاکی و عظمت ستودن و قرآن خواندن و دعا و نیایش نمودن است و همانا ریشه همه کارهای خوب انسان را در وقتش خواندن است10.
روایت پنجم
حضرت امام صادق علیه السلام فرمودند:
علیکم بصلوة اللیل فانها سنّة نبیکم و دأب الصالحین قبلکم و مُطردة الدّاء عن اجسادکم؛
مواظب نافله شب باشید چرا که آن سنتی است که از پیامبرتان به جای مانده و افراد درستکار پیش از شما بر آن خو گرفته بودند نماز شب دور نگهدارنده دردها از بدنهای شماست 11.
مثال
مثال سحرخیزی و تهجد مانند «غربال کردن» حبوبات است که آن را مدتی تکان می دهند و وقتی که همه خالصی ها از آن عبور کرد، آخر سر ناخالصی ها را دور می ریزند.
انسان در طول روز مانند غله داخل غربال است و دائم در حال تکان خوردن و این طرف و آن طرف رفتن می باشد اما سحرگاه موقع جدا کردن ناخالصی ها و رها شدن از دست نفس می باشد و در آن خلوت به دور از هیچ گونه ظاهرسازی، انسان تنها بر می خیزد و ذرات وجود خود را برای عبادت و بندگی خدا خالص می گرداند و ناخالصی های آن را دور می ریزد و عجیب اینجاست که بعضی می گویند این کار را برای آنها خیلی مشقت دارد.
سؤال اینکه چطور انسان می تواند تا نیمه شب بیدار باشد و نخوابد اما نمی تواند سر شب بخوابد و نیمه شب بیدار شود و حال اینکه مدت زمانی که خوابیده است هیچ تفاوتی نمی کند.
داستانهای مربوط به تهجد و شب زنده داری
غفلت میهمان و عبادت میزبان
شبی برای حضرت امام علی علیه السلام مهمانی رسید. حضرت برایش طعامی آماده کرد و بعد از مدتی بستر برای او پهن نمود تا بخوابد. مرد غافل وار تا صبح خوابید اما حضرت آن شب را تا به طلوع آفتاب در محراب خود نشست و عبادت کرد.
صبح وقتی که مرد از خواب بیدار شد حالت حضرت را دید و عرض کرد: «هیچ شبی برای من مثل تو در عبادت به صبح نرسیده».
حضرت تبسّمی فرمود و گفت: «مرا نیز هیچ شبی مانند تو در غفلت به صبح نرسیده است»12.
نشانه شیعه
حضرت امام سجاد علیه السلام در خانه نشسته بودند که عده ای در خانه را کوبیدند. حضرت به کنیز خود دستور داد که ببیند کیست؟ کنیز رفت و برگشت و به عرض حضرت رسانید که؛ «عده ای آمده اند و می گویند از شیعیان شما هستند».
حضرت با شنیدن این حرف، چنان غافلگیر شد و از جای خود برخاست که نزدیک بود با صورت به زمین بخورد. با عجله بیرون آمد و همین که درب خانه را گشود و چشمش به آنها افتاد، بدون اینکه چیزی بگوید برگشت و فرمود:
«اینان از شیعیان ما نیستند! شیعه ما از آثار عبادت و بندگی و ساده زیستی شناخته می شود. در چهره اش اثر عبادت نمایان است از اثر روزه داری زیاد و ایستادن در شب برای نماز، اندام لاغری دارد. هنگامی که همه ساکت اند، او مشغول ذکر است. هنگامی که همه خواب اند او غرق راز و نیاز و عبادت است و هنگامی که همه غرق سرور و شادی اند او در تفکر اندیشه های درخشان بسر می برد»13.
شب زنده داری حضرت امام سجاد علیه السلام
طاووس یمانی می گوید: با حضرت امام سجاد علیه السلام در طواف خانه خدا برخورد کردم که سراسر شب را تا به سحر به مناجات و عبادت مشغول بود. نزدیک رفتم و گوش دادم که در فضای ساکت شب ایشان این طور مناجات می کردند؛ «خدای من! اکنون ستارگان آسمان در افق غروب کرده اند و چشم بندگانت در خواب رفته اما درهای رحمت و غفران تو به روی بندگان نیازمند باز است. ای خدای مهربان! من با کمال خضوع و کوچکی، دست نیاز به سوی ذات اقدس تو دراز کرده ام و آمده ام که گناهانم را ببخشی تا بتوانم فردای قیامت چهره جدم محمد را زیارت کنم».
طاووس می گوید: ضجه ها و ناله های حضرت پیوسته اوج می گرفت و سکوت شب را می شکست. قطرات اشک دُردانه ایشان برگونه های نورانیش می لغزید. سپس ادامه داد:
«ای پروردگار عزیز! اگر از من عصیان و خطائی سر زده است به عزت و جلالت قسم از روی قصد طغیان و سرکشی نبوده است و در انجام فرامینت دچار شک و تردید نشده ام و نخواسته ام که به مقام ربوبی تو عصیان ورزم. ای خدای کریم! اکنون چه کسی می تواند مرا از عذاب نجات دهد غیر از خودت؟ وای بر من که هر چه بر عمرم افزوده می گردد بر گناهانم افزوده می شود! اکنون هم از توبه مجدد خویش شرم دارم».
سپس حضرت پس از تضرع و گریه زیاد اشعاری را خواند و دوباره سر بر ناله برداشت و آن قدر گریست که بی تاب شد و با صورت روی زمین افتاد. نزدیک رفتم و سر او را به دامان گرفتم و من نیز گریستم تا حدی که قطرات اشکم بر صورت حضرت می چکید.
آن گاه امام پرسید: «کیستی که مرا از راز و نیاز با پروردگارم باز می داری؟
عرض کردم: «طاووس یمانی هستم. یابن رسول اللّه! چرا این قدر تضرع و زاری می کنید؟ ما باید این طور از خوف خدا بیمناک باشیم که گناهکار و رو سیاه هستیم اما شما، پدرت حسین و مادرت زهرای اطهر است و جدّت رسول خداست. شما چرا بی تابی می کنید؟»
حضرت نگاه تندی به من کرد و فرمود: «افسوس! افسوس! ای طاووس مرا به حال خود واگذار و حرف فردای قیامت را میان میاور که؛
خَلَقَ اللّه الجنة لمن اطاعه و احسن و ان کان عبداً حبشیا و خلق اللّه النار لمن عصاه و ان کان سیداً قریشیا؛ خدا بهشت را برای کسانی آفریده که او را اطاعت می کنند حتی اگر غلام سیاهی باشد و جهنم را برای کسی خلق کرده که از امر او سرپیچی نماید حتی اگر سیدی از نسل پیامبر باشد به خدا قسم فردای قیامت هیچ کس و هیچ چیز به درد نمی خورد مگر اعمال صالحی که از پیش فرستاده شده است»14.
داستان علماء
حضرت امام خمینی رحمه الله
یکی از نزدیکان ایشان می گوید: «پنجاه سال است که نماز شب امام ترک نشده است امام در بیماری، صحت، در زندان، در خلاصی، در تبعید، حتی بر روی تخت بیمارستان قلب هم نماز شب می خوانند».
در یکی از نشریه ها از قول فرزند حضرت امام خمینی قدس سره الشریف آمده است:
«شبی که از پاریس عازم ایران بودیم، امام در هواپیما برای نماز شب برخاستند و چنان می گریستند که خدمه ایرفرنس تعجب کرده بودند و شنیدم که پرسیده بودند: آیا امام از چیزی ناراحت هستند؟
من گفتم که کار هر شب امام است و وقتی که امام را از قم می بردند برای زندان در عصر طاغوت، امام با حالتی نماز شب خوانده اند که یکی از همراهیان ـ مثل اینکه سرگرد عصّار بود ـ بعداً به من گفت که ما تحت تأثیر شدید نماز امام واقع شدیم و یکی از آنها تا تهران گریه کرده بود».
«روزی که از نجف عازم کویت شدیم از صبح ساعت 4 حرکت کردیم و شاید هم زودتر، درست بعد از اذان صبح و بعد از آن همه گرفتاریها ساعت 12 و شاید بیشتر، سرانجام امام در هتل بصره استراحت کردند و دو ساعت نخوابیده بودند که ساعتشان زنگ زد و بیدار شدند و نماز شب خواندند و بعد هم نماز صبح»15.
خفتگان را خبر از زمزمه مرغ سحر
حیوان را خبر از عالم انسانی نیست
میرزا جواد آقا ملکی تبریزی رحمه الله
«ایشان به تمام معنی اهل عبادت و تهجد بود و از بکائون زمان خویش محسوب می شود. سه ماه رجب، شعبان و رمضان را به طور متوالی روزه می گرفت و در قنوت نافله ها مکرراً این بیت را می خواند:
زان پیشتر که عالم فانی شود خراب
ما را ز جام باره گلگون خراب کن16
میرزا جواد آقا ملکی تبریزی رحمه الله شبها که برای تهجد و نماز شب به پا می خاست ابتدا در بسترش مدتی صدا به گریه بلند می کرد سپس بیرون می آمد و نگاه به آسمان می کرد و آیات «انّ فی خلق السموات و الارض ...» را می خواند و سر به دیوار می گذاشت و مدتی گریه می کرد و پس از تطهیر نیز کنار حوض مدتی پیش از وضو می نشست و می گریست و خلاصه هنگام بیدار شدن تا آمدن به محل نماز و خواندن نماز شب، چند جا می نشست و بر می خاست و گریه سر می داد و چون به مصّلایش می رسید، دیگر حالش قابل وصف نبود»17.
سخن پایانی
تهجد حضرت فاطمه زهرا علیها السلام
حضرت فاطمه زهرا علیها السلام قسمتی از شب را به عبادت مشغول می شد و آن قدر نماز شب خود را طولانی می کرد و بر پاهای خود می ایستاد که پاهایش ورم می نمود و از ترس خدا در نماز شب نفس نفس می زد18.
حضرت امام حسن مجتبی علیه السلامروایت می کند:
«در ایام کودکی من مادرم شبی را تا صبح به نماز گذراند و من به زمزمه های عاشقانه او گوش می دادم و او را در رکوع و سجود می نگریستم. می شنیدم که پیوسته زنان و مردان مدینه را دعا می کند و یک یک آنان را نام می برد و از خدای بزرگ برای آنان رحمت و سعادت می طلبد».
حضرت آن شب را تا صبح نمی خوابد و گوش به ندای مناجات مادر می سپارد و صبح فردا به مادر می گوید:
«مادر جان! چرا همه را دعا کردی اما درباره خود دعائی نفرمودی؟»
حضرت فاطمه زهرا علیها السلام پاسخ دادند: «الجار ثم الدّار؛ اول همسایه سپس خانه»19.
پینوشتها:
1. اسرا/79.
2. مزمل/1.
3. دهر/26.
4. زمر/9.
5. سجده/16.
6. ذاریات/17.
7. لئالی الاخبار/4/64.
8. لئالی الاخبار/67.
9. همان.
10. لئالی الاخبار/68.
11. تهذیب/2/120.
12. مصابیح القلوب/78.
13. بلاغة علی بن الحسین/54.
14. حدیقة الشیعه/515.
15. سیمای فرزانگان/220.
16. سیمای فرزانگان/64.
17. همان/222.
18. عدة الداعی.
19. علل الشرایع/118.
منبع:
ضیافت نور (پندهای اخلاقی به مناسبت ماه مبارک رمضان)، ابوالفضل هادیمنش، ناشر: مرکز پژوهشهای اسلامی صدا و سیما، 1380ش.
