راستى آنان که به مقام بالاى علمى و فرهنگى دست یافته و شهره عام و خاص گردیده و از دستاورد آنان بشریت قرن ها استفاده کردند، تا چه حد با خداى خویش ارتباط داشته اند.
آیا آنان که نقش سازندگى را داشته و با تلاش و کوشش خویش بشریت را از رذایل اخلاقى نجات بخشیده اند، با عنایات و توفیقات الهى بوده است یا خیر بدون یارى خداوند؟
و آیا بدون ارتباط با حق و پیوند با مبدأ و منشأ قدرت لایزال الهى کسى قادر است که خود و جامعه خویش را به سوى کمال معنوى سوق داده و آنان را به سعادت برساند؟
بدون هیچ تردیدى مى توان گفت که بدون روحیه دینى و مذهبى چنین کارى مقدور کسى نیست به خاطر این که همه همت لامذهبان و بى دینان در حلّ مشکلات اخلاقى و روحى خودشان خلاصه مى شود.
پس عالمان و دانشمندان اگر چه داراى نبوغ فکرى و اندیشه بلندى بوده اند ولى از عبادات الهى و توفیقات خداوندى بى بهره نبوده اند حتى در بسط دامنه توفیقات خویش به واسطه نماز از خداى خویش مدد مى گرفتند.
ما براى روشنگرى موضوع و آشنا نمودن جوانان عزیز به این موضوع که چقدر و تا چه حد فریضه الهى نماز در رساندن انسان هاى بزرگ به مقام بلندشان نقش داشته به سیره برخى از نقش آفرینان تاریخ، در زمینه فرهنگى، اجتماعى، سیاسى و نظامى، در خصوص نماز اشاره مى نماییم.
باشد که همه ما خصوصاً قشر جوان مسلمان از همین طریق (طریق عبادت) تلاش نموده و در فعالیت هاى خویش در زمینه هاى مختلف به مقام بلندى دست یابد.
وصیت ملا حسنعلى اصفهانى درباره نماز
مرحوم ملا حسنعلى اصفهانى از جمله علما و عرفاى بنام شیعه است. از او کرامات بسیارى منقول است کتاب ارزشمند «نشان از بى نشان ها» که تا به حال چندین بار تجدید چاپ شده شمه اى از کرامات این عارف وارسته را آورده است.در حالات اواخر عمر شریفش چنین آورده اند که:
«روز چهارشنبه بود که حال او به وخامت گرایید. اظهار داشتند که من صبح یکشنبه خواهم مرد و وصایایى بدین شرح فرمودند:
«هر آینه به پیامبران پیش از شما و به شما وصیت کردیم که از خداى بترسید و تقوا پیشه سازید». (آیه 131 سوره مبارکه نساء)
نیست جز تقوا در این ره توشه اى، نان و حلوا را بنه در گوشه اى اگر در این راه تقوى نباشد، ریاضات و مجاهدات را هرگز اثرى نیست و جز خسران ثمرى ندارد و نتیجه اى جز دورى از درگاه حق تعالى نخواهد داشت. حضرت امام سجاد (علیه السلام) فرمودند:
اِنَّ العلم اذا لم یعْمَلْ به لم یزدد صاحبه الاّ کفراً ولم یزدد من الله الاّ بُعداً.
«همانا هرگاه به علم عمل نشود، جز افزایش کفر و بُعد از درگاه حق ثمرى نخواهد داشت».
اگر آدمى یک اربعین (چهل روز) به مجاهدت نفس بپردازد اما یک نماز صبح از او قضا شود، نتیجه آن چهل روز گرد روى هواست. بدان که در تمام عمر خود تنها یک روز، نماز صبحم قضا شد. پسر بچه اى داشتم شب آن روز از دست رفت. سحرگاه مرا گفتند که این رنج فقدان را به علت فوت نماز صبح، مستحق شده اى. اینک اگر شبى تهجدم (نماز شبم) ترک گردد صبح آن شب، انتظار بلایى مى کشم. اگر به جایى رسیده ام به برکت بیدارى شب ها و مراقبت در امور مستحب و ترک مکروهات بوده است.
اکنون پسرم تو را به این چیزها وصیت و سفارش مى کنم:
اول: آن که نمازهاى یومیه خویش را در اول وقت آنها به جاى آورى.
دوم: آن که در انجام حوائج مردم هر قدر که مى توانى بکوشى و هرگز میندیش که فلان کار بزرگ از من ساخته نیست زیرا اگر بنده خدا در راه حق گامى بردارد، خدا نیز او را یارى خواهد نمود.
سوم: آن که سادات را بسیار گرامى و محترم شمارى و هر چه دارى در راه ایشان صرف و خرج کنى.
چهارم: از تهجد و نماز شب غفلت مکن و تقوا و پرهیز پیشه خود ساز.
تا این که روز یکشنبه (هفدهم شعبان سال 1361 ه.ق) یکى دو ساعت از طلوع آفتاب گذشته بود که جان به جان آفرین تسلیم نمود و به دیار باقى شتافت.
الا اِنّ اولیاء الله لا یموتون بل ینقلبون من دار الى دار.
«آگاه باشید که اولیاى خدا نمى میرند، بلکه از خانه اى به خانه دیگر منتقل مى شوند»(1).
.jpg "نماز در کلام و عمل بزرگان")
نماز از دیدگاه ملا محسن فیض کاشانى
نماز بهترین طاعات و فاضل ترین عبادات است چنان که در حدیث نبوى وارد شده است که:نماز ستون دین است هرگاه مقبول شد، همه عبادات مقبول است و اگر مردود گشت، همه عبادات مردود است و چون مقصد اصلى از نماز یاد حق تعالى است و تجدید عهد با او و ثناى او از روى مسکنت و خشوع و سئوال مهمات از او به ابتهال و خضوع، پس هر آینه بنده را ناچار است از حاضر ساختن دل در آن و فهمیدن آنچه مى گوید به زبان....
خداوند از غایت رأفت و نهایت رحمت و فرط کرم و کرامتى که با بندگان دارد آنان را شبانه روز در پنج وقت به نماز امر فرموده تا تکرار ذکر و تجدید عهد در ساعات متقاربه، وسیله تقرّب بندگان گردد به آن جناب و سبب بارور شدن حَبِّ حُب در دل ایشان شود نسبت به رب الارباب.
و ساعتى هم با خشوع و خضوع روى نیاز بر آستانه خداى بنده نواز کارساز نهند. و راز دل بر حضرت «علاّم الغیوب» عرضه دهند غم خود با لطف او گویند و دواى درد خویش از کرم او جویند. تا او تفضّل فرماید(2).
معجزه نماز آیت الله قمى
به دنبال حرکت آیت الله حاج آقا حسین قمى (متوفاى 1366 ه.ق) به شهر رى که به خاطر اعتراض نسبت به جسارت هاى ضد مذهبى رضاخان صورت پذیرفت، محلّ اقامت ایشان که در جوار حرم حضرت عبدالعظیم حسنی (علیه السلام) بود محاصره شد. وى در یکى از شب ها به قصد زیارت به مأمورى که نگهبان در باغ بود فرمود: در را باز کن تا به زیارت مشرف شوم. مأمور از باز کردن در خوددارى نمود و به درخواست هاى مکرر او گوش نداد و اعتنا نمى کرد.آیت الله قمى (رحمه الله) خطاب به نگهبان فرمود: ما خود در را باز مى کنیم و مى رویم و احتیاجى به تو نداریم. سپس دو رکعت نماز به جا آورد و پس از آن دعایى خواند، در این هنگام در باغ خود به خود باز شد و ایشان از باغ خارج گردید و پس از ورود به حرم مطهر و انجام زیارت به باغ بازگشت.
دلا بسوز که سوز تو کارها بکند
نماز نیمه شبى دفع صد بلا بکند(3)
نماز صبح اسارت
عصر روز سه شنبه وقتى که به دنبال عملیات پیروزمندانه والفجر 8، شهر «فاو» به تسخیر نیروهاى اسلامى درآمده بود ما به اتفاق تعدادى از دوستان امدادگر طى مأموریتى از بهدارى لشکر عازم خط مقدم شدیم و وارد فاو گشتیم.آن روز این شعار حماسى که همچون خورشید بر سینه دیوار مى درخشید نظرم را به خود جلب کرد: «نماز صبح ظفر را سواره باید خواند». آن روز این شعار به صورت یک مصرع شعر در ذهنم نقش بست و پس از آن همیشه سعى مى کردم که مصرع دیگرى برایش پیدا کنم و آن را به صورت یک بیت کامل درآورم. امّا هر چه به ذهنم فشار مى آوردم و تفکر و تأمل مى کردم به جایى نمى رسیدم تا این که در طلوع فجر روز پنج شنبه در خط مقدم نبرد و در سنگر بهدارى بیت شعر بدین گونه تکمیل گردید.
در خط مقدم نبرد نتوانستیم استحکامات زیادى فراهم نماییم. دشمن که از سه طرف ما را محاصره کرده بود، توانست حلقه محاصره را کامل نماید و در نیمه هاى شب بر سنگرهاى ما مسلط شود. شب رفته رفته به سپیدى گرایید و ما نیز از امکان دریافت کمک مأیوس شدیم. از این زمان به بعد فکر اسارت بیش از هر چیز دیگر ما را مى آزرد. با روشن شدن هوا دیگر هیچ گونه حرکتى نمى توانستیم بکنیم تا چه رسد به این که براى وضو و اقامه نماز بیرون بیاییم. و درست در این لحظات بود که مصرع دوم شعر به ذهنم آمد و این گونه تکمیل شد.
نماز صبح ظفر را سواره باید خواند
نماز صبح اسارت چگونه باید خواند؟
و با همان حالت مضطرب و نگرانى شدید که در داخل سنگر نشسته بودم، به صورت چمباتمه، دست هایم را به نیت تیمم بر زمین زده و سپس به حالت اشاره، اولین نماز صبح اسارت را به جا آوردم(4).
نماز در هیچ برهه اى از زندگى حتى در حساس ترین لحظات حیات نباید ترک گردد و شاید نماز تنها عبادتى است که در اسلام، مگر در ایام عادات زنان، براى آن استثنایى درنظر گرفته نشد. و مؤمن هرگز از اقامه آن غافل نمى ماند. و این مسأله را مجاهدان واقعى راه خدا و حفظ دین اسلام در هشت سال دفاع مقدس در مقابل حزب بعث عراق روشن کرده اند. آنان در حساس ترین زمان نبرد با عراقى ها از نماز خود غافل نمى شدند. از هزاران نمونه عدم غفلت‌شان از نماز در لحظات سخت نبرد، یک نمونه را بیان مى داریم تا شاید درسى براى ما قرار گیرد.
.jpg "نماز در کلام و عمل بزرگان")
نماز در زیر پتو
پس از انتقال به پشت خط مقدم عراقی ها و یک هفته حبس در زندان هاى بصره نماز را با دست و پا و چشم هاى بسته خواندیم. آن هم بدون اینکه جهت قبله را بدانیم، ما باید طورى نماز را اقامه مى کردیم که عراقی ها متوجه نشوند.یک هفته بعد ما را که حدود پنجاه نفر بودیم به سازمان امنیت بغداد منتقل کردند و در اتاقى به ابعاد 6×4 متر، که یک پتو کف آن را مى پوشاند حبس نمودند. این اتاق یک دریچه اى داشت که از طریق آن نور خورشید برروى دیوار سلول مى افتاد. به همین دلیل توانستیم جهت صحیح قبله را پیدا کنیم.
همان روز یکى از بچه ها برخاست تا نماز را به حالت عادى اقامه کند اما قهقهه سربازان امنیتى بعث که مست بودند فرصت این کار را به هیچ کدام از ما نداد. آنها با انداختن آب دهان از پشت دریچه و دادن فحش و ناسزا، ما را مجبور کردند تا نماز را به صورت نشسته اقامه کنیم.
آن روز، روز جمعه اول فروردین سال 65 بود و ما به خیال این که سال در ساعت یک بعد از ظهر تحویل مى شود به یکدیگر تبریک گفتیم و از خداوند آزادى بچه ها را از بند اسارت طلب کردیم.
چند روز بعد ما را به اردوگاه رمادى 10 منتقل کردند در آنجا نیز تا یک هفته نماز را در زیر پتو مى خواندیم(5).
آیت الله بهاءالدینى و اهتمام او به نماز
استاد اخلاق آیت الله حاج آقا رضا بهاءالدینى در باب اهمیت و توجه خاص نسبت به نمازهاى واجب و مستحب چنین مى فرمایند:نماز معراج است اگر نماز انسان صادقانه باشد و حرف هایى که در نماز مى زند دروغ نباشد، این نماز معراج است وقتى انسان مى گوید: ایاک نعبد وایاک نستعین یعنى عبادت و بندگى من منحصر به حق تعالى است. اگر انسان موجودى باشد که غیر خدا را عبادت نکند و به ما سوى الله استعانت نجوید، نماز معراج اوست. ولى چرا نفوس عروج پیدا نمى کنند؟ چرا به سوى خدا حرکت نمى کنند؟ چگونه است که هم نماز مى خواند، هم قلدرى و سفاکى مى کند. این براى این است که نمازش صادقانه نیست.
اگر نماز صادقانه بود، عروج دارد. دروغبافى آدم را به جایى نمى رساند. در نماز امام زمان (عجّل الله تعالی فرجه الشریف) تکرار ایاک نعبد و ایاک نستعین براى این است که عروج پیدا کنید. ولى اگر صدتا دروغ گفتید، سقوط پیدا مى کنید»(6).
و در شرح حالش چنین مى فرمایند:
«بنده از نوجوانى به روزه و نماز شب علاقمند بودم. سال هاى بسیارى با آنها انس داشته ام که منشأ آثار و خیرات فراوانى برایم بوده اند. اولین بارى که ارواح علماى بزرگ به سراغ ما آمدند هنگامى بود که از شدّت روزه فشار سختى را تحمل مى کردم حتى افرادى چون امام خمینى توصیه به ترک روزه مى کردند امّا آثار و برکات آن بسیار بود و علاقه فراوانى به آنها نشان مى دادم. به نماز شب نیز عشق و علاقه اى زیاد در خود احساس مى کردم به طورى که خواب شیرین در برابر آن بى ارزش بود.
به حدّى این شور و عشق در من زیاد بود که گاهى خود بیدار مى شدم و گاهى دست غیبى مرا بیدار مى کرد. یادم هست در سال 1365ه.ش که بیمار بودم، در اثر کسالت ضعف شدیدى پیدا کردم بر آن شدم که در آن شب، نماز شب را تعطیل کنم چون توان آن را در خود نمى دیدم. امّا در سحر همان شب حاج آقا روح الله خمینى (قدس سره الشریف) را در خواب دیدم که مى گوید بلند شو و مشغول نماز شب شو.
در آن شب به خاطر سخنان ایشان مشغول نماز شب شدم. البته تأثیر روزه و نماز شب با دست کشیدن از گناه و دورى از محرّمات حاصل مى شود»(7).
نماز، کار بزرگى است. گمان نکنید کار آسانى است. عظمت نماز به پیکره نماز نیست به این نیست که اولش تکبیر و آخرش تسلیم و داراى اقوال و افعال و اذکار و قیام و قعود باشد نماز بزرگ است چون براى توحید و اخلاص در عبودیت است و گر نه انسان صد سال هم که نماز بخواند مشرک است. عروج بشر به توحید عملى و توحید اعتقادى به انقطاع از غیر خدا و وابستگى و اتصال به خداى تعالى است. در این مرحله است که بشر منتهاى عبودیت و تکامل را طى کرده است»(8).
خلبان شهید عباس بابایى و اهمیت او به نماز
شهید بابایى از چهره هاى شناخته شده شهداى جنگ تحمیلى است و کمتر کسى است که او را چون سایر شهدا و سرداران شهید به پاکى و عزت نفس و طهارت و قداست باطن و رشادت و شجاعت در جنگ نشناسد. در عزت نفس او همین بس که به اصرار دوستان و نزدیکان براى رفتن به خانه خدا و شرکت در مراسم حج به مکه مشرّف نشده و در پافشارى بیش از حدّ دوستان گفته بود که:تا عید قربان خودم را به شما مى رسانم و در روز عید قربان شربت شهادت نوشیده و به لقاى یار رفتند(9). درباره شخصیت این عزیز نکات گفتنى بسیار است اما در رابطه با میزان اهمیت او به عبادات یکى دو نکته بسیار ظریف وجود دارد که بیان آن را براى این که درسى براى ما بوده باشد، لازم و ضرورى مى بینیم.
الف) نماز در اول وقت
یکى از نزدیکانش نقل مى کند که عباس نمازش را بسیار با آرامش و خشوع مى خواند. در بعضى وقت ها که فراغت بیشترى داشت آیه «ایاک نعبد وایاک نستعین» را هفت بار با چشمانى اشکبار تکرار مى کرد به یاد دارم از سن هشت سالگى روزه اش را به طور کامل مى گرفت. او به قدرى نسبت به ماه رمضان مقید و حساس بود که مسافرت ها و مأموریت هایش را به گونه اى تنظیم مى کرد تا کوچک ترین لطمه اى به روزه اش وارد نشود. او همیشه نمازش را در اول وقت مى خواند و ما را نیز به نماز اول وقت تشویق مى کرد. فراموش نمى کنم آخرین بارى که به خانه ما آمد سخنان دلنشین ترى مى گفت. یکى از گفته هایش در آن روز این بود که:وقتى اذان صبح مى شود پس از این که وضو گرفتى، به طرف قبله بایست و بگو اى خدا این دستت را روى سر من بگذار و تا صبح فردا برندار. به شوخى دلیل این کار را از او پرسیدم. او در پاسخ چنین گفت:
اگر دست خدا روى سرمان باشد، شیطان هرگز نمى تواند ما را فریب دهد. از آن روز تا به حال این گفته عباس بى اختیار در گوش من تکرار مى شود»(10).
ب) نقش و تأثیر نماز در اخذ گواهینامه خلبانى
شهید بابایى براى گذراندن دوره خلبانى در سال 1349 به آمریکا رفت. مطابق مقررات دانشکده مى بایست هر دانشجوى تازه وارد به مدت دو ماه با یکى از دانشجویان آمریکایى هم اتاق مى شد. چون عباس در همان شرایط نه تنها تمام واجبات دینى خود را انجام مى داد بلکه از بى بند و بارى موجود در جامعه غرب پرهیز مى کرد، هم اتاقى او در گزارشى که از ویژگى ها و روحیات عباس مى نویسد، یادآور مى شود که بابایى فرد منزوى مى باشد و از نوع رفتار او برمی آید که نسبت به فرهنگ غرب داراى موضع منفى مى باشد و شدیداً به فرهنگ و سنت ایرانى پایبند مى باشد. و خلاصه این که شخص غیر نرمال است. همچنین گفته بود که او به گوشه اى مى رود و با خودش حرف مى زند که منظور او نماز و دعا خواندن بوده است. گزارش هاى آن آمریکایى موجب شد تا گواهینامه خلبانى به او اعطا نشود و این در حالى بود که او بهترین نمرات را در رده پروازى به دست آورده بود.روزى در منزل یکى از دوستان راجع به این مطلب از او سئوال شد، ایشان چنین گفتند که:
دوره خلبانى ما در آمریکا تمام شده بود ولى به خاطر گزارش هایى که در پرونده ام بود، تکلیفم روشن نبود و به من گواهینامه نمى دادند تا سرانجام روزى به دفتر مسئول دانشکده که یک ژنرال آمریکایى بود احضار شدم. به اتاقش رفتم از من خواست که بنشینم.
پرونده ام در جلوى او روى میز بود. او آخرین فردى بود که مى بایست نسبت به قبولى یا رد شدن من اظهار نظر مى کرد. از سئوالات او پیدا بود که نظر خوشى نسبت به من ندارد. احساس مى کردم که رنج دوساله من در حال نابودى است و باید با دست خالى به ایران برگردم در همین فکر بودم که در اتاق به صدا درآمد.
شخصى از او خواست تا براى کار مهمى به خارج از اطاق برود. با رفتن ژنرال، من لحظاتى در اتاق تنها ماندم به ساعتم نگاه کردم دیدم وقت نماز ظهر است. گفتم که هیچ کارى مهم تر از نماز نیست. همین جا نماز را مى خوانم ان‌شاءالله تا نمازم تمام شود او نمى آید.
به گوشه اتاق رفته، روزنامه اى پهن کرده و مشغول خواندن نماز شدم. در حال نماز ژنرال وارد شد. با ترس و وحشت نماز را ادامه داده و تمام کردم. وقتى خواستم روى صندلى بنشینم از ژنرال عذرخواهى کردم. او به من نگاه معنادارى کرد و گفت. چه مى کردى؟ گفتم عبادت مى کردم. گفت بیشتر توضیح بده. گفتم در دین ما دستور بر این است که در ساعت هاى معین از شبانه روز باید با خداوند به نیایش بپردازیم و در این ساعت زمان آن فرا رسیده بود و من هم از نبودن شما استفاده کرده و این واجب دینى را انجام دادم.
ژنرال سرى تکان داد و گفت همه این مطالب که در پرونده تو آمده مثل این که راجع به همین کارهاست. این طور نیست؟
پاسخ دادم آرى همین طور است. او لبخندى زد و گویا از صداقت من خوشش آمد. با چهره اى بشّاش خودنویس را از جیبش بیرون آورد و پرونده ام را امضاء کرد. سپس با حالت احترام آمیز از جا برخاست و دستش را به سوى من دراز کرد و گفت به شما تبریک مى گویم شما قبول شدید.
بعد از آن در اولین لحظه به محل خلوتى رفتم و دو رکعت نماز شکر بجا آوردم(11).
.jpg "نماز در کلام و عمل بزرگان")
خاطره اى شنیدنى از شهید آیت الله دستغیب
از شهید آیت الله اشرفى اصفهانى، که یکى از شهداى محراب مى باشند، نقل مى کنند که فرمود:به اتفاق آیت الله دستغیب عازم سفر به سوى مشهد مقدس بودیم. ساعت پرواز هواپیما مصادف با اذان ظهر بود. داخل هواپیما که نشسته بودیم، حالت آیت الله دستغیب عادى نبود. احساس کردم نگران چیزى است. از او پرسیدم مشکلى پیش آمد؟ فرمودند: نماز اول وقت امروز ما به تأخیر مى افتد. عرض کردم یکى دو ساعت دیگر به مقصد مى رسیم و نماز را در مشهد مى خوانیم.
فرمودند دوست نداشتم که براى سفرى مقدس، نمازم از اول وقت فوت شود. صحبت ما با ایشان به اتمام رسید و با توجیهات بنده ایشان قانع نشده بلکه نگرانى ایشان بیشتر شد. بعد از چند لحظه در داخل هواپیما اعلام نمودند که بخاطر نقص فنى، پرواز نیم ساعت به تأخیر افتاد. با هم به نمازخانه فرودگاه رفته و نماز را خواندیم. سپس براى ساعت پرواز به داخل هواپیما برگشتیم.
مناجات شهید آیت الله مدنى
یکى از نزدیکان شهید محراب آیت الله مدنى گوید ما حالات نورانى ایشان را در مناجات هاى شبستان نظاره‌گر بودیم. در نیمه شب یک روز تابستانى در محلى نزدیک همدان من دیدم از میان درختان باغ صداى ناله مى آید. از رختخواب که بلند شدم، دیدم آقا نیست و رفته در میان درختان گریه مى کند و مى گوید: خدایا من آمدم اگر تو به من جواب ندهى و رهایم سازى کیست که مرا دریابد؟ اینها را مى گفت و اشک مى ریخت(12).شهید زین الدین و توجه او به نماز اول وقت
سرلشکر پاسدار شهید مهدى زین الدین (فرمانده لشکر على بن ابى طالب (علیه السلام)) به نماز اول وقت بسیار اهمیت مى داد. ایشان در هر شرایط و در هر منطقه اى که بود به محض رسیدن وقت نماز، براى اداى فریضه نماز آماده مى شد. پس از شهادتش یکى از برادران، او را در خواب دید که مشغول زیارت خانه خداست. عده اى هم دنبالش بودند. پرسیده بود شما اینجا چه کاره اید؟ گفته بود: به خاطر آن نمازهاى اول وقت که خوانده ام در اینجا فرماندهى اینها را به من واگذار کرده اند»(13).اهتمام شهید رجایى به نماز اول وقت
یکى از خصوصیات بارز شهید رجایى (ریاست محترم جمهورى اسلامى ایران) اهمیت ایشان به خواندن نماز در اول وقت بود. او با تمام وجود و خلوص عجیب به این مسأله اهتمام داشت و براى این کار تلاش مى کرد. هیچ وقت دیده نشد که در حساس ترین شرایط حتى در گرفتارترین جلسات مهم مملکتى از نماز اول وقت غافل گردد. او معتقد بود که: مهم ترین موضوع و مشکل ترین و پیچیده ترین امور وقتى به خاطر نماز و ایستادن در مقابل خدا به کنار گذاشته شود، پس از اداى نماز با عنایت و لطف حق هر گرهى داشته باشد به آسانى بازخواهد شد.بارها در جلسات هیأت دولت که بحث و مذاکره به جاى حساس کشیده مى شد و وقت نماز مى رسید بدون هیچ گونه تعارف بحث را ناتمام مى گذاشت و از جا بلند مى شد فوراً به اقامه نماز و ذکر با خدا مى پرداخت(14).
دستگاه بى سیم الهى
در یکى از بازدیدهاى غیرمنتظره شان به اصفهان که به پادگان نظامى مرکز توپخانه رفته بودند، وقتى در سالن پادگان قدرى صبحت کردند پس از آن از مسئولان خواستند که حرفهایشان را بزنند. گویا یکى از معاونان استاندارى در ارتباط با آن استان مسائل و مشکلات مربوط را مطرح مى کند، کم کم صبحت ادامه مى یابد تا اذان ظهر. شهید رجایى که مى بیند ممکن است این جلسه به درازا بکشد به آن برادر به این مضمون مى گویند:اگر همین الان اطلاع داده باشند که من براى کار مهمى لازم است با مرکزى یا جایى ارتباط تلفنى برقرار کنم و این مذاکره تلفنى ممکن است بیست دقیقه وقت بگیرد آیا این حق و اجازه هست؟ که همین جا صبحت را نگه داریم. و همه حرف ها را پس از تماس تلفنى بزنیم همه با تعجب گفتند بله. آنگاه شهید رجایى اظهار مى دارند که همین الان دستگاه بى سیم الهى خبر از انجام فریضه ظهر و عصر داده و ما خود را موظف مى دانیم که با اقامه نماز ارتباط خود را با خداى خود برقرار نماییم(15).
امام خمینى (رحمه الله) و اهمیت او به نماز اول وقت
از خصوصیات مهم حضرت امام خمینی (رحمه الله) این بود که همیشه نماز را در اول وقت مى خواندند و به نافله ها اهمیت مى دادند. این خصوصیت از همان آغاز جوانى وقتى که هنوز بیشتر از بیست سال نداشتند در ایشان وجود داشت. چند تن از دوستان نقل مى کردند:ما ابتدا فکر مى کردیم که خداى ناکرده ایشان از روى تظاهر نماز را اول وقت مى خوانند. به همین خاطر سعى داشتیم کارى کنیم که اگر این کار از روى تظاهر است، جلوى آن را بگیریم. مدت زیادى در این فکر بودیم و بارها به طریقه اى مختلف ایشان را امتحان کردیم مثلاً درست اول وقت نماز، سفره غذا را مى انداختیم و یا وقت رفتن به مسافرت را اول وقت نماز قرار مى دادیم اما ایشان مى فرمودند:
«شما غذایتان را بخورید من هم نمازم را مى خوانم. هر چه که بماند من مى خورم».
و یا در موقع مسافرت مى فرمودند: «شما بروید من هم مى آیم و به شما مى رسم».
مدت ها از این مسأله گذشت و نه تنها ایشان نماز اول وقتشان ترک نشد بلکه ما را هم واداشتند که در اول وقت نمازمان را بخوانم»(16).
و در سئوالاتى که از امام مى شد، نوجوانى در تاریخ 26/10/62 از امام پرسید که پدرش فرد لاابالى و بى دین است و به او گفته که من راضى نیستم که در منزل من، نماز بخوانى! آیا پدر چنین حقى دارد و تکلیف او چیست؟
امام فرمودند: «غلط کرده است برود نماز بخواند اشکال ندارد»(17).
.jpg "نماز در کلام و عمل بزرگان")
حاج آخوند و نماز بر روى یخ
حاج ملا عباس تربتى معروف به حاج آخوند از علما و عرفاى وارسته معاصر مى باشند. در کرامات و فضایل این مرد مطالب زیادى گفته اند. کتاب ارزشمند «فضیلت هاى فراموش شده» در شرح حال و زندگى نامه این عارف نامى نوشته شده که مطالعه آن را براى جوانان توصیه مى نماییم. یکى از مسائلى که ایشان بدان بسیار اهمیت مى دادند و به عمل نمودن آن مقید بودند، نماز اول وقت بود. خاطره اى را فرزندشان نقل مى کنند که شنیدنى است.«پدرم عازم کاریزک گشت که هیزم بیاورد. مرا نیز چون هیچ گونه تفریح و گردشى در تربت نداشتیم و دلتنگ بودیم با خود برد. دو شب در کاریزک بودیم تا آن که یک بار هیزم و خورجینى از بعضى لوازم خوردنى زمستانى فراهم کردند. شب دوم یک ساعت به اذان صبح مانده از کاریزک براى رفتن به تربت به راه افتادیم. زیرا اگر مى ماندیم تا آفتاب برآید یخ زمین باز مى شد و راه پیمودن با الاغ در میان گل، کار دشوارى بود. شب بسیار سردى بود. آسمان صاف و ستارگان درشت و درخشان بودند. ولى سردى هوا گوش و گردن و دست و پا را مى سوزاند. دو الاغ داشتیم که یکى را هیزم بار کرده بودند و خورجین را بار یکى دیگر کرده و مرا روى آن سوار کردند.
مردى بود به نام شیخ حبیب از دوستان و مریدان پدرم تا روستاى حاج آباد که در راه کاریزک به تربت است و سه کیلومتر با کاریزک فاصله دارد همراه ما آمد و پدرم و او چون مى خواستند هیزم ها را که به طرز خاصى بسته مى شد بار الاغ کنند دستکش هاى انبانى که در محل مى ساختند به دست داشتند. آن دو پیاده و من سواره بودم. از عمه و شوهرش که در خانه آنها بودیم و به ما کمک کرده بودند خداحافظى کردیم و به راه افتادیم.
در فاصله کاریزک تا حاجى آباد پدرم همچنان که پیاده مى آمد، نماز شبش را خواند و شیخ حبیب نیز با او همراهى مى کرد. چون به حاجى آباد رسیدیم، صبح دمید و در آن هواى سرد و باد تند و برانى که مى وزید روى آن زمین هاى یخ زده که بدن انسان را خشک مى کرد، مرحوم حاج آخوند جلو ایستاد رو به قبله و شیخ حبیب به او اقتدا کرد. نخست اذان گفتند و سپس اقامه و نماز صبح را با همان طمأنینه و خضوع و توجهى خواند که همیشه مى خواند در حالى که از چشمان من از شدت سرما اشک مى ریخت و دانه هاى اشک روى گونه هایم یخ مى بست. پس از نماز، شیخ حبیب به سوى کاریزک برگشت و ما راه تربت را در پیش گرفتیم و لازم نیست که بنویسم با چه مشقت نزدیک ظهر به تربت رسیدیم»(18).
کلام غزالى درباره نماز
ابوحامد امام محمد غزالى داراى آثار عرفانى و اخلاقى مفیدى مى باشند که شاید بهترین آنها کتاب «کیمیاى سعادت» باشد. ایشان بخشى از کتاب مزبور را به عبادات اختصاص داده اند چنانچه در کتاب ارزشمند «احیاء العلوم» همین کار را کرده اند.در بخش عبادات سخن نغز و زیبایى در باب نماز بیان داشته اند که خلاصه آن این است:
«بدان که نماز ستون مسلمانى است و بنیاد دین است و پیشرو و سید همه عبادت هاست. هرکس که این پنج فریضه (نماز صبح، ظهر، عصر، مغرب، عشاء) به شرط خویش و به وقت خویش به جاى آورد، عهدى بسته آید وى را با حق تعالى، که در امان و حمایت وى باشد و چون از گناهان کبیره دست برداشت، نماز وى کفارت بقیه گناه وى باشد.
رسول خدا (صلّى الله علیه و آله و سلّم) فرمودند:
نماز ستون دین است هر که دست بداشت دین خود ویران کرد و از او پرسیدند چه کار از همه کارها افضل است؟ فرمود: نماز به وقت خویش به پاى داشتن و فرمود که «کلید بهشت نماز است». و فرمود: «خداى تعالى بر بندگان خویش هیچ چیز واجب و لازم نگردانید پس از توحید محبوب تر از نماز نزد وى باشد و اگر چیزى محبوب تر از نماز بود، فرشتگان را بدان مشغول مى نمود. چون فرشتگان همیشه در حال نمازند گروهى در رکوع و گروهى اندر سجود و گروهى در حال قیام و گروهى در حال نشسته» و فرمود: «هر که یک نماز را از روى عمد ترک نمود، کافر گردد».
و فرمود: «اول چیزى که در قیامت بدان بنگرند، نماز است. اگر تمام باشد و به شرط وجود بپذیرند، دیگر اعمال به تبعیت از او پذیرفته گردد و اگر ناقص باشد، نماز و همه اعمال را برروى وى باز زنند. و فرمود: «بدترین دزدان آن است که از نماز بدزدد»(19).
پس جوان نباید گمان کند که با وجود همه این تأکیدات مى توان در نماز تقصیر و کوتاهى نمود و ترک نماز همانند سایر عبادات مورد عفو و بخشش خداوند قرار مى گیرد. فضل هر عبادتى در حدّ و مرتبه خویش است و فضیلت نماز در رأس همه فضایل است. پس نمى توان رأس فضایل را در زندگى ترک کرد و در عین حال اظهار فضل نمود.
بوعلى سینا و توجه او به نماز
شیخ الرئیس ابى على حسین بن عبد الله بن سینا از فلاسفه بزرگ شیعه است که از نبوغ فکرى او همین بس که کتاب قانون در طب و شفا در فلسفه و حکمت را در ابتداى جوانى نوشته و تا به امروز بعد از چند قرن هنوز مورد استفاده بزرگ ترین اندیشمندان غرب و شرق مى باشد.در بُعد دینى و جنبه معنوى زندگى و حیات پر برکت او نقل است که هرگاه مشکل و معضلى در مسائل علمى برایش پیش مى آمد، به مسجد جامع شهر رفته و دو رکعت نماز به جا مى آورد و آن مشکل علمى براى او حل مى شد. توجه به نماز و عبادت و اهتمام این فیلسوف بزرگ به خداوند و ضعیف بودن نفس انسانى در آثار و تألیفات او به خوبى نمایان است.
اگر خواسته باشیم به جنبه معنوى حیات ایشان آگاه گردیم، بهترین راه مطالعه نمط هشتم و نهم خصوصاً نمط نهم «اشارات و تنبیهات» مى باشد که به گوشه اى از بیانات او اشاره مى شود:
«چون انسان به گونه اى خلق نشد که بتواند کارها را مستقلاً انجام دهد مگر با کمک دیگران، از این رو باید میان مردم داد و ستد و عدالت باشد و شریعتى که به وسیله یک شارع آورده شده حافظ آن عدالت باشد و شارع باید به گونه اى باشد که تنها او شایسته اطاعت باشد. بنابراین شناخت شارع (خداوند) واجب است.
و با معرفت و شناخت باید عاملى همراه باشد که شناخت را حفظ کند و نگذارد فراموش شود. از این رو عبادت که یادآور معبود است فرض و واجب گردید. و تکرار این عبادت بر مردم فرض گردید تا یاد خداوند با تکرار حفظ شود.
پس به آنان که در انجام کارها به چنین روشى خو گرفته اند، علاوه بر فایده بزرگ دنیوى، پاداش گران قدرى در آخرت داده خواهد شد. آن گاه براى کسانی که مطابق شریعت عمل مى کنند، منفعتى که خاص آنان است در آنچه که روى آنان به سوى آن است افزوده شده است.
پس بنگر که بدین خاطر و بدین نعمت و رحمت تا آستان حق را ملاحظه کنى که عجایب آن تو را خیره سازد.
پس بپادار شرع را و توجه خود را به سوى حق مستقیم دار»(20).
بنابرابن از دیدگاه بوعلى سینا از حیث منطقى و عقلى معرفت و عبادت خداوند واجب و لازم است و براى استمرار و حفظ معرفت عباداتى چون نماز و روزه و غیره بر بندگان واجب گردیده است.
گاه نماز
حُسن مقطع مقال را اشعار عارفانه آیت الله حسن زاده آملى «رحمه الله» قرار مى دهیم که با عنوان «گاه نماز» سروده اند.بر بند بى تراخى در کار دل میان را
چندان که خیره سازى از خویش توأمان را
از درد بى امانم گر ناله ام برآید
ترسم بلرزه آرد ارکان کهکشان را
محبوب دلگشایم از طلعتش گشاید
بینى به پاى بوسش سرهاى مهوشان را
رازى که بد نهفته از آن مه دو هفته
خورشید خاورش گو در دشت خاوران را
کشف محمدى را بر جان و دل نشانى
خواهى اگر نشانى زان یار بى نشان را
روح القدس دمادم چون مهر مى فروزد
جان را بدار سویش یا بى جهان جان را
در خلوت سحرگاه بنموده اند آگه
از رمز نغز پیرى فرزانه نوجوان را
گاه نماز خواهم کز شوق و ذوق نجوى
از عرش بگذرانم آوازه اذان را
از درس و بحث قرآن سرّ حسن نماید
تا بنده اختران و رخشنده آسمان را(21)
الها طعم شیرین معرفت و محبّت را به همه بندگان خصوصاً نسل جوان بچشان تا بدان سبب از همه انحرافات و اعوجاجات مصون و محفوظ گردند و آن گونه که همه اولیاءات را مورد عنایت و لطف ویژه قراردادى، ایشان را مورد توجه خاصّت قرار ده.
پی‌نوشت‌ها:
1- نشان از بى نشان ها، صص 33-30.
2- اسرار نماز، ملا محسن فیض کاشانى، صص 7-6.
3- کرامات علماء، ص 164.
4- نماز در اسارت، ص 45.
5- نماز در اسارت، ص 25.
6- نردبان آسمان، ص 163 و 268.
7- آیت بصیرت، ص 97.
8- نردبان آسمان، ص 164.
9- پرواز تا بى نهایت، ص 17.
10- پرواز تا بى نهایت، ص 66.
11- پرواز تا بى نهایت، صص 44-42.
12- هزار و یک نکته درباره نماز، ص 292.
13- هزار و یک نکته درباره نماز، ص 75.
14- خاطره هایى که از شهید رجائى بیاد دارم، ص 123.
15- خاطره هایى که از شهید رجائى بیاد داریم، ص 131.
16- امام در سنگر نماز، ص 15.
17- در سایه آفتاب، ص 246.
18- فضیلت هاى فراموش شده، ص 137.
19- کیمیاى سعادت، ص 136.
20- اشارات و تنبیهات، ج 3، ص 371.
21- صد کلمه در معرفت نفس، ص 59.
منبع: نقش نماز در شخصیت جوانان، مصطفی خلیلی، قم: انتشارات زائر، 1379 ش.
