حج، فراتر از یک فریضه مذهبی، مهندسی هوشمندانه بقای تمدن اسلامی است. این رویداد بینالمللی، تنها گردهمایی در جهان است که سالانه میلیونها انسان از ۱۲۰ کشور را بدون مرزهای سیاسی، نژادی یا طبقاتی در یک نقطه جمع میکند.
در این آزمایشگاه زنده، تمایزات مصنوعی در لباس سفید احرام ذوب میشود و مسلمان اندونزیایی، پزشک آلمانی و کشاورز نیجریهای شانهبهشانه هم میایستند.
هدف این مقاله کشف معمای جاودانگی اسلام از طریق این پدیده منحصر به فرد است: چگونه حرکات به ظاهر سادهای چون طواف، سعی و رمی جمرات، تبدیل به سازههای تقویتکننده بنیانهای امت میشود؟
حج نه تنها نماد وحدت، بلکه کارگاه عملی ساختن انسان اخلاقمحور و سد استوار در برابر فروپاشی اجتماعی مسلمانان است. اینجا پاسخ مییابیم که چرا پس از ۱۴ قرن، این مناسک همچنان ضربانآورترین رویداد جهان اسلام باقی مانده است
حج: ضربان قلب زندهٔ امت
حج: مکتب تربیت جان
احکام الهی در مناسک حج، سرشار از حکمتهایی است که جان انسان را میپروراند، هرچند عقل بشر به ژرفای برخی از آنها راه نیابد.تکرار سعی میان صفا و مروه و پرتاب سنگهای ریز به جمرات، تنها فرمانبرداری از دستور خدا نیست؛ این حرکات، تمارینی است برای تزکیه نفس و پیوند ناگسستنی روح حجگزار با تاریخ پیامبران. آنگاه که پا بر سرزمین صفا و مروه مینهی، گویی با تمام قدیسانی که پیش از تو این راه را پیمودهاند همنفس شدهای
وَمَا خَلَقْتُ الْجِنَّ وَالْإِنْسَ إِلَّا لِیَعْبُدُونِ(1) و جن و انس را جز برای اینکه مرا بپرستند نیافریدیم؛
حج، تجلی عبادتی است که جان را میپرورد. امام صادق(ع) میفرمایند: "الحجّ جِهادُ الضُّعَفاءِ" (1) حج، جهاد ناتوانان است
لبیک: پاسخی که جان میخواهد
لبیک اللهم لبیک" شعاری تشریفاتی نیست؛ فریاد بندهای است که با تمام وجود دعوت محبوب را اجابت میکند. این پاسخ، یادآور پیمان نخستین انسانها در آستانه آفرینش است:
"ألستُ بربکم؟ قالوا بلی"(3) هر "لبیک" را با قلبی بگوی که گواهی میدهد: "ای پروردگار! در این راه، از هوای نفس، تعلقات دنیا و هر آنچه غیر توست، میگذرم".
لبیک: ندای فطرتِ ازلی
۱. معناشناسی واژهلَبَّیْک: از ریشه «ل ب ک» به معنای «پاسخ مثبت پیوسته و مکرر» است.
لَبَّیْکَ اللَّهُمَّ لَبَّیْک» من پیوسته در اختیار توام، ای خدا! من پیوسته پاسخ مثبت میدهم
لبیک: ندای فطرتِ ازلی
لبیک، فریادِ بازگشتی است به سرشتِ نخستین انسان؛ همان پاسخی که روزی در عالم ذر به ندای «أَلَسْتُ بِرَبِّکُمْ؟» (1) دادیم و با وجدانی آگاهانه «بَلَىٰ» گفـتیم. این کلمه، زندهکنندهی آن پیمان ازلی است که غبارِ غفلتِ دنیا آن را پنهان کرده بود.
حجگزار با گفتنِ «لَبَّیْکَ اللَّهُمَّ لَبَّیْک»، گویی فریاد میزند: «ای پروردگار! من که در ژرفای وجودم تو را میشناسم، اکنون با تمامِ هستی در حریم تو حاضر شدهام!». این همان فطرتِ خداشناسی است که امام صادق(ع) آن را جوهرِ انسانیت میدانند: «فِطْرَتَ اللَّهِ الَّتِی فَطَرَ النَّاسَ عَلَیْهَا» (5)
لبیک، تیرِ نجاتبخشی است که قلب را از چنگالِ بتهای درونی (تکبّر، حرص، خودپرستی) رها میسازد و آدمی را به مقامِ عبودیت محض بازمیگرداند. این ندایِ آسمانی، در میقاتِ احرام، نخستین گامِ مرگِ اختیاری است؛ مرگی برای زندهشدنِ دوباره در حریمِ دوست.
چرا فطرتِ ازلی؟
زیرا این پاسخ، ریشه در حقیقتِ وجودی انسان دارد؛ پیش از آنکه تن در گهوارهی خاکی پرورده شود، روح در نشئهای بالاتر با خدا عهد بست. قرآن این حقیقت را در آیهی میثاق (6) جاودانه کرد و پیامبر(ص) فرمود: «کُلُّ مَوْلُودٍ یُولَدُ عَلَی الْفِطْرَةِ» (7)لبیک، بازخوانیِ آن عهدِ فراموششده است؛ فریادی که کوهها و صحراهایِ مکه را به گواهی میگیرد تا ثابت کند انسان، حتی اگر در گردابِ گناهان غرق شود، سرشتِ توحیدی خود را هرگز از یاد نمیبرد. اینجاست که حجگزار میفهمد: حج، سفر به درونِ خویشتن است؛ گمشدهای که در ژرفایِ فطرتِ ازلیِ او نهفته است.
لبیک در زندگی: پیمانی همیشگی
اما لبیک، تنها در مرزهایِ میقات و مُشعَر باقی نمیماند؛ ندایِ فطرت باید تا واپسین دمِ زندگی در جان طنینانداز باشد. آنکه در حج «لَبَّیْک» میگوید، با خدایِ خود پیمان میبندد که:1- در بازار، با «لَبَّیْک» راست بگوید؛
2-در خانواده، با «لَبَّیْک» مهربان باشد؛
3- در جامعه، با «لَبَّیْک» عدالت را بگستراند.
این است معنایِ حدیثِ نبوی: «الحجُّ المبرورُ لَیسَ لَهُ جَزَاءٌ إلاَّ الجنَّة» (8). حجِ مقبول، آن است که انسان را چنان دگرگون کند که گویی تولدِ دوباره یافته است؛ تولدی از جنسِ بازگشت به فطرتِ پاکِ ازلی.
پیمان الست: یادآوری عهد نخستین
آنگاه که خداوند در عرصهی ازلی، ذریهی آدم را از پشتهایشان برگرفت و پرسید:«أَلَسْتُ بِرَبِّکُمْ؟»(9)همهی ارواح به فریاد آمدند: «بَلَىٰ!».
این پرسش و پاسخ، نگین آفرینش انسان بود؛ گوهری که فطرت توحیدی را در ژرفای جان او حک کرد.
حجگزار با بانگِ «لَبَّیْکَ اللَّهُمَّ لَبَّیْک»، در حقیقت زبانِ حالِ روحِ خویش را بازمییابد و فریاد میزند:«پروردگارا! من که روزی در آن سرزمین نورانی، گواهی به ربوبیت تو دادم، اکنون با جسم و جان به میهمانی ات آمدهام!».
این همان تجدید عهد با خویشتنِ حقیقی است که پیامبر(ص) فرمود:«کُلُّ مَوْلُودٍ یُولَدُ عَلَی الْفِطْرَةِ» (10)
"هر نوزادی بر فطرت [توحیدی] زاده میشود".
لبیک: پاسخی که از اعماق تاریخ میآید
چرا خداوند این خاطرهی جمعی را در قرآن زنده کرد؟ تا به انسان بیاموزد ربوبیت خدا، امری تحمیلی نیست؛ اقرارِ خودآگاهانهی وجودِ اوست.خروج از فراموشی
حج، فرصتی است برای خروج از فراموشی و بازگشت به آن صحنهی نورانی.
امام صادق(ع) در تفسیر این آیه فرمود: "خداوند از آدم، ذریهاش را بیرون کشید و آنها را چون ذرّات ریز پدیدار ساخت... سپس با آنها سخن گفت و آنان پاسخ دادند"(11) پس لبیک، تکرارِ آن پاسخِ آسمانی است با زبانی زمینی.
نتیجهی تربیتی: زندهکردن گوهرِ فطرت
هر بار که حاجی «لَبَّیْک» میگوید:۱. غبارِ غفلت را از آیینهی دل میزداید،
۲. حجابهای نفسانی را میدرّد،
۳. و خود را به سرچشمهی وجود پیوند میزند.
این است که امیرالمؤمنین(ع) فرمود:"مَنْ ذَکَرَ عَهْدَ اللهِ وَ أَصْلَ خِلْقَتِهِ، نَسِیَ مَا وَرَاءَ ظَهْرِهِ" (12)"آنکه عهد خدا و اصل آفرینش خویش را یاد کند، هر آنچه پشت سر نهاده [=گناهان] را فراموش میکند".پس لبیک، کلیدِ رستگاری از قفسِ خودفراموشی است.
فطرتِ گمشده
زندگی مادی، فطرت توحیدی انسان را زیر خاکسترهای غفلت پنهان میکند. لبیک، فریاد بیداری است برای زدودن این غبارها؛ چنان که قرآن:(فَأَقِمْ وَجْهَکَ لِلدِّینِ حَنِیفا فِطْرَةَ اللّه ِ الَّتِی فَطَرَ النَّاسَ عَلَیْهَا) (13)«با یکتا پرستى روى به دین آور . فطرتى است که خداوند همه را بدان فطرت بیافریده است» .
رسولُ اللّه ِ صلى الله علیه و آله : کُلُّ مَوْلودٍ یُولَدُ على الفِطرَةِ ، یَعنی على المَعْرِفَةِ بأنّ اللّه َ عزّوجلّ خالِقُهُ ، فذلکَ قَولُهُ : «ولَئنْ سَألْتَهُم مَن خَلَقَ السّماواتِ والأرضَ لَیَقُولُنَّ اللّه ُ» (14)
پیامبر خدا صلى الله علیه و آله : هر نوزادى بر فطرت زاده مى شود ، یعنى مى داند که خداوند عز و جل آفریدگار اوست. پس این است معناى سخن خداوند که : «اگر از آنان بپرسى چه کسى آسمانها و زمین را آفریده است هر آینه گویند : خدا» .
این ندای آسمانی، طنینی از همان معرفت ذاتی است که روزی در عالم ذر در پاسخ به پرسش «أَلَسْتُ بِرَبِّکُمْ؟» (15) بر زبان راندیم، ولی هیاهوی دنیا آن را خاموش کرده است.
تمرین تسلیم
گفتن لبیک در آغاز احرام، الگوی تمرین تسلیم محض در برابر خداست. این تسلیم، یادآور پاسخ ابراهیم(ع) به فرمان ذبح اسماعیل است: «سَلمْتُ لِرَبِّ العَالَمِینَ» (من در برابر پروردگار جهانیان تسلیمم).حاجی با این شعار، پا به حریمی میگذارد که در آن، ارادهی شخصی در پای ارادهی الهی قربانی میشود؛ گویی فریاد میزند: «ای معبود! نه تنها زبانم، که تمام وجودم در اختیار توست!». این همان مرگ اختیاری پیش از مرگ طبیعی است که در پوشش احرام تجسم مییابد.
مراحل تحقق لبیک
1- لبیک نخست بر زبان جاری میشود؛ اقرار زبانی در میقات که دروازهی ورود به حریم خداست.سپس در قالب مناسک حج (طواف، سعی، وقوف) به حرکتی وجودی تبدیل میشود؛ گامهایی که جسم، نوای دل را ترجمان میکند.
3- در مرحلهی سوم، این ندا در خلوت دل طنینانداز میشود؛ جایی که نیت خالص، چراغ راه اعمال میگردد. و سرانجام، لبیک از مرزهای حج فراتر رفته، به پیمان همیشگی زندگی بدل میشود؛ تسلیمی که در بازار و خانه و جامعه، در قالب راستگاری، عدالت و ایثار تجلی مییابد.
چرا «فریاد»؟
زیرا لبیک، عصیان علیه خواب سنگین غفلت است! فریادی است بر سر بتهای درون که فطرت را به اسارت گرفتهاند: تکبری که مانع تواضع میشود، شهوتی که عقل را میرباید، و خودخواهی که دیدگان را بر نیاز دیگران میبندد.این فریاد، اعلام طغیان علیه سلطهی نفس اماره است؛ همانگونه که پیامبر(ص) در آغاز رسالت بر فراز کوه صفا فریاد زد: «یَا صَبَاحَاه!» (ای مردم! بیدار شوید!). لبیک، بازتاب همان ندای بیدارگر است که انسان را از تاریکیهای خودپرستی به نور فطرت رهنمون میسازد
فریاد علیه غفلت
در فرهنگ قرآن، «فریاد» نماد رویارویی با امواج سهمگین غفلت است؛ همانگونه که نوح(ع) در اوج طوفان نابودی فریاد زد: « فَدَعَا رَبَّهُ أَنِّی مَغْلُوبٌ فَانْتَصِرْ » (16) پس پروردگارش را خواند که من مغلوب شده ام [و از ستم و زورگویی آنان دلتنگم] بنابراین انتقام [مرا از اینان] بگیر.این ندا، عصیانی است علیه تاریکیهای فراموشی که جان انسان را احاطه کردهاند. لبیک در حج نیز چنین فریادی است: فریادی بر سر بتهای پنهانِ درون؛ تکبّری که آدمی را از پرستش بازمیدارد، حرصی که چشمها را بر نیاز دیگران میبندد، و خودخواهیای که عقل را به اسارت میگیرد. این بانگ آسمانی، زنجیرهای غفلت را میدرد و روح را به روشنایِ فطرت بازمیگرداند.
فریاد یکتایی
پیامبر(ص) فرمودند: عنه صلى الله علیه و آله : ما قُلتُ و لا قالَ القائلونَ قَبلی مِثلَ «لا إلهَ إلاّ اللّه ُ» (17) پیامبر خدا صلى الله علیه و آله : نه من و نه گویندگان پیش از من، سخنى چون «لا إله إلاّ اللّه » نگفته ایم.)؛ این جمله، برترین کلامی است که همه پیامبران الهی از آدم تا خاتم بر زبان راندهاند.لبیک، تکمیلکنندهی این ندای توحیدی است؛ گویی حاجی فریاد میزند: «ای خدا! نه تنها به یگانگیات گواهی میدهم، که با تمام وجود در حریم اطاعتت حاضر شدهام!».
این دو کلمه (لا إله إلا الله و لبیک) چون دو بالِ پروازند: یکی نفی هر معبودِ دروغین را میسراید، و دیگری اثبات بندگیِ محض را. همانگونه که نماز بدون «تکبیرة الإحرام» ناتمام است، توحیدِ راستین نیز بدون «لبیک» در حریم عمل، ناقص میماند
عبادتِ زنده
حج، تجسم عملی آیه ذاریات («إِلَّا لِیَعْبُدُونِ») است؛ این سفر معنوی، عبادت را از قالبهای خشک بیرون آورده و به زیستنی توحیدی بدل میکند.خیمهزدن در بیابانِ سوزان عرفات، تمرینِ عبادت در صحرایِ زندگی است؛ جایی که انسان در میان گرمای مشکلات و توفانهای روزگار، تنها به خدا پناه میبرد.
و آنگاه که حاجی پیوسته بر گرد کعبه طواف میکند، گویی دلش نیز به دور محور یگانگیِ خدا میچرخد؛ چراکه طواف، نمایشِ عینیِ آیهی «وَإِلَیْهِ النُّشُورُ» (18) است: "و بازگشت همه به سوی اوست".
جهادی بدون مرز
حدیث امام صادق(ع) «الحجّ جهادُ الضعفاء» پرده از حقیقتی برمیدارد: هیچ انسانی در مسیر تقرب به خدا ناتوان نیست. آنکه به دلایل جسمانی یا مادی توان جنگِ نظامی ندارد، میتواند با همّتِ حج، سربازِ میدانِ جهاد اکبر شود.این سفر، سنگری است برای پیکار با شیطانِ درون؛ پیکاری که نه به سلاحِ آهن، که با اسلحهی صبر و توکل و اخلاص به پیروزی میرسد. حج ثابت میکند فضیلتهای الهی در انحصارِ قویبنیانها نیست؛ کهکشانِ تقوا، ستارگانِ بیشماری دارد که برخی با قدمهای خسته اما استوار میدرخشند.
تربیتِ ضعف و قدرت
در آزمایشگاهِ تربیتی حج، ضعف جسمانی (خستگیِ پاها، تشنگیِ گلو، بیخوابیِ چشمها) به ابزاری برای افزایش قوت روحانی بدل میشود. اینجا، خستگیِ تن، بهایِ خریدِ صبر است؛ تشنگی، پلهیِ صعودِ توکل است؛ و بیخوابی، فرصتی برای خلوت با معشوق.این همان معجزهی انسانسازی است که پیامبر اکرم(ص) فرمود: «الحاجّ إذا رجع کَیَومِ وَلَدَتْهُ أُمُّهُ» (19)؛ "حاجی هنگام بازگشت، چون روزی است که از مادر زاده شد [پاک از گناه]". پس ناتوانیهای ظاهری، در پرتوِ همّتِ باطنی، به پیروزیِ ابدی میانجامد
تحلیل تربیتی: حج، جهادی برای همه
حج در کلام امام صادق(ع) «جهاد الضعفاء» نامیده شده است؛ این تعبیر ژرف، پرده از انقلابی تربیتی برمیدارد. جهاد در این نگاه، نه نبردی با سلاح، که پیکار با نفس اماره است؛رسول اللّه صلى الله علیه و آله :الحَجُّ جِهادُ الضَّعیفِ (20)حج ، جهاد هرناتوان است . همان جنگ درونی با هواهای شیطانی که پیامبر اکرم(ص) آن را "افضل الجهاد" (برترین جهاد) خواندهاند. ناتوانان در این تعریف، تنها بیماران و سالخوردگان نیستند؛
هر انسانی که به دلایلی (مادی، جسمی، اجتماعی) نتواند در میدان جنگ حاضر شود، با همتِ حج میتواند سرباز جبههی تقوا باشد. این است معنی تقرب همگانی: حتی ضعیفترین افراد با تحمل گرمای مکه، شلوغی منا و هزینههای سفر، هوای نفس را در خود میکشند و عبادت را از قالبهای فردی به میدانهای وجودی میکشانند.
پیوند با آیهی ذاریات: عبادت در میدان عمل
همین تحول است که آیهی «إِلَّا لِیَعْبُدُونِ» (21) را تجسم میبخشد؛ حج ثابت میکند عبادت تنها در سجادههای خلوت نیست. این سفر، تربیتِ عملیِ بندگی است:1- آنکه در ازدحامِ طواف، خشمش را مهار میکند.
2- در گرمای عرفات، لبیکاش را از ریا میپالاید،.
3- و در بازار منا، دستِ نیازمندان را میفشارد.
در حقیقت زندگی توحیدی را میآزماید. اینجاست که سختیهای حج، ابزار کشتن نفس میشوند؛ همانگونه امام على علیه السلام : مِنَ الذُّنوبِ ذُنوبٌ لاتُغفَرُ إلاّ بِعَرَفَاتٍ (22)امام على علیه السلام :برخى از گناهان جز در عرفات بخشوده نمى شوند .
دانشگاه انسانساز
حج، دانشگاهی است که:۱. دیوارهای تبعیض را فرو میریزد: فقیر و غنی در یک لباس،
۲. ناتوانی جسم را به توانایی روح بدل میکند: خستگی پاها = صبر، تشنگی = توکل،
۳. و هدف آفرینش (عبادت) را از شعار به زیستن تبدیل میکند.
هر کس پس از نماز عصر و قبل از آن که دعاهای روز عرفه را بخواند، دو رکعت نماز در زیر آسمان بجا آورد و به گناهان و خطاهای خود اعتراف کند، که امام صادق(علیه السلام) فرمود:
هر کس چنین کند، پاداش کسانی که در سرزمین عرفاتند، را خواهد داشت و گناهانش آمرزیده گردد(23) حج میآموزد که جهاد حقیقی، نبرد با تاریکیهای درون است و این میدان، هرگز بسته نیست
احرام: جامه برابری در پیشگاه خدا
وقت آن است که جامههای رنگین شهرت، ثروت و نسب را به کناری نهی؛ جامه سپید احرام، نماد "مرگ اختیاری" برای زندهشدن دوباره در میدان عبودیت است. این دو تکه پارچه ساده به تو میآموزد که در حریم خدا، عرب و عجم، سفید و سیاه، فقیر و غنی یکساناند. آنچه والایی میآفریند، تقواست: "إِنَّ أَکْرَمَکُمْ عِنْدَ اللَّهِ أَتْقَاکُمْ" (24). این درس برابری را از مکّه تا زندگی روزمره با خود حمل کن.طواف: رقصِ وجود در حریمِ یگانگی
هفت گامِ طواف، تماشاخانهای است که رقصِ کائنات به دور محورِ الوهیت را روایت میکند؛ همانگونه که ستارگان در مدارِ آسمان، و ذرّات در مدارِ هستی، پیوسته «اللَّهُ الَّذِی رَفَعَ السَّمَاوَاتِ بِغَیْرِ عَمَدٍ تَرَوْنَهَا ۖ ثُمَّ اسْتَوَىٰ عَلَى الْعَرْشِ ۖ وَسَخَّرَ الشَّمْسَ وَالْقَمَرَ ۖ کُلٌّ یَجْرِی لِأَجَلٍ مُسَمًّى ۚ یُدَبِّرُ الْأَمْرَ یُفَصِّلُ الْآیَاتِ لَعَلَّکُمْ بِلِقَاءِ رَبِّکُمْ تُوقِنُونَ
خداست که آسمان ها را بدون پایه هایی که آنها را ببینید، برافراشت، آن گاه بر تخت فرمانروایی [و حکومت بر آفرینش] چیره و مسلط شد، و خورشید و ماه را رام و مسخّر ساخت، که هر کدام تا زمان معینی روانند، کار [جهان و جهانیان] را تدبیر می کند، نشانه ها [ی قدرت و حکمتش] را [در پهنه آفرینش] به روشنی بیان می کند تا شما به دیدار [قیامت و محاسبه شدن اعمال به وسیله] پروردگارتان یقین کنید.») میچرخند.(25)
این حرکتِ خلافِ جهتِ عقربههای ساعت، عصیانی است علیه جهانِ مادّهگرا که هر چیز را به سوی خود میکِشد؛ گویی با هر گام، فریاد میزنی: «من از مدارِ "من" بیرون آمدهام تا در مدارِ "او" بچرخم!».
کعبهی دل: قبلهگاهِ حقیقی
بدان که سنگهای کعبه، تنها نشانهاند؛ کعبهی راستین، دلی است که بر محورِ فرمانِ خدا بچرخد. پیامبر(ص) فرمود: عنه علیه السلام : أفضَلُ العِبادَةِ الزَّهادَةُ (26)امام على علیه السلام : برترین عبادت، دل برکندن از دنیاست.
آنگاه که از گردابِ خودخواهی بیرون آیی و تاجِ «أنا» را بر زمین نهی، خانهات چنان نورانی میشود که فرشتگان بر گردش طواف میکنند؛ چرا که خداوند فرموده: «فَإِنِّی قَرِیبٌ أُجِیبُ دَعْوَةَ الدَّاعِ» (27). اینجاست که سنگهای خانهی کعبه، آیینهی جمالِ دل میشوند.
تربیتِ چرخش: گذر از خود به خدا
این هفت دورِ نمادین، تمرینی است برای تولدِ دوباره:سه دور نخست: دریدنِ حجابهای سهگانهی «نَفسِ اَمّاره، لَوّامه و مُطمَئنّه».
چهار دور پسین: پیوستن به چهار رودِ نورانیِ «توحید، نبوت، امامت و معاد».
در قران درآریم که:تُسَبِّحُ لَهُ السَّمَاوَاتُ السَّبْعُ وَالْأَرْضُ وَمَنْ فِیهِنَّ ۚ وَإِنْ مِنْ شَیْءٍ إِلَّا یُسَبِّحُ بِحَمْدِهِ وَلَٰکِنْ لَا تَفْقَهُونَ تَسْبِیحَهُمْ ۗ إِنَّهُ کَانَ حَلِیمًا غَفُورًا
آسمان های هفتگانه و زمین و هر کس که در آنهاست، او را تسبیح می گویند، وهیچ چیزی نیست مگر اینکه همراه با ستایش، تسبیح او می گوید، ولی شما تسبیح آنها را نمی فهمید، یقیناً او بردبار و بسیار آمرزنده (28)
حضرت سلیمان سخن مورچه را مىفهمید و منطق الطیر مىدانست. هدهد انحراف مردم را تشخیص مىداد که نزد سلیمان آمد و گزارش داد. خداوند کوهها را مخاطب قرار داده: «یا جِبالُ أَوِّبِی مَعَهُ» (29) اى کوهها! همراه با داود نیایش کنید. در قرآن علاوه بر این موارد از تسبیحِ دیگر موجودات نیز سخن به میان آمده است. (30)
جمله ذرات عالم در نهان
با تو مىگویند روزان و شبان
ما سمیعیم و بصیریم و هُشیم
با شما نامحرمان، ما خامشیم
تسبیحگویى حیوانات و موجودات
در روایات هم آمده است، از جمله:الف: به چهرهى حیوانات سیلى نزنید، که تسبیح خدا مىگویند. (31)
ب: هرگاه صید تسبیح نگوید، شکارِ صیّاد مىشود. (32)
ج: هیچ درختى قطع نمىشود، مگر به خاطر ترک تسبیح او. (33)
د: سنگریزه در دست پیامبراکرم صلى الله علیه و آله به نبوّت او گواهى داد. (34)
ه: زنبور عسل تسبیح مىگوید. (35)
ح: صداى گنجشکها تسبیح آنهاست. (36)
همهى این روایات، گویاى تسبیح واقعى است، نه زبان حال.
هر کس به زبانى صفت حمد تو گوید
بلبل به غزلخوانى و قُمرى به ترانه
جهتِ حرکت: جهشی از ظاهر به باطن
چرا خلافِ جهتِ عقربههای ساعت؟۱. نفیِ زمانِ مادّی: زمانِ زمینی که تو را به سوی پیری و فراموشی میکِشد.
۲. اثباتِ زمانِ قدسی: حرکت به سوی اَبَدیّت که در آیاتِ «کُلٌّ إلَی اللهِ راجِعُون» (37) تجلّی دارد.
هماهنگی با کیهان: آیینهای از آیهٔ یس
قرآن کریم در توصیف حرکات کائنات میفرماید:«وَکُلٌّ فِی فَلَکٍ یَسْبَحُونَ» ( (و هر کدام در مداری شناورند).(38)این آیه، گواهی روشن بر چرخش تمام اجرام هستی—از ستارگان تا الکترونها—در مدارهایی همسو با جهت طواف (خلاف عقربههای ساعت) است.
کعبه به عنوان «قبلة الأرض» (محور زمین)، نماد مرکزی است که تمام ذرات عالم به سوی آن گرایش دارند. طواف انسانها به دور کعبه در این جهت، بازتابی از همان حرکت کیهانی است؛ گویی حاجی با گامهایش فریاد میزند: «من نیز حلقهای از زنجیرهٔ هستیام که پیوسته به سوی خدایم در حرکت است!».
قرآن با بیانِ «وَکُلٌّ فِی فَلَکٍ یَسْبَحُونَ» پرده از نظمِ حاکم بر کائنات برمیدارد
1- کهکشانها چون "آندرومدا" خلاف جهت عقربههای ساعت میچرخند.
2- سیارات در منظومهٔ شمسی به دور خورشید در همین جهت حرکت میکنند.
3- الکترونها پیرامون هستهٔ اتم در این مدار گردش دارند.
4- طوافِ خلافِ عقربههای ساعت، همنوایی انسان با این سمفونیِ الهی است. گویی حاجی با هر گام، پاسخی عملی به آیه میدهد:
5- "من نیز—چون ذرهای از دریای هستی—در فلکِ بندگی تو شناورم!"
6- این حرکت، تجسّمِ عینیِ وحدتِ آفرینش در پرستش خدای یگانه است
نبرد نمادین با تاریکی: تفسیر آیهٔ بلد
قرآن در وصف دوزخیان میگوید: «أَصْحَابُ الْمَشْأَمَةِ» (39) (یاران دست چپ)این آیه، سمت چپ را نماد غفلت و انحراف معرفی میکند. در طواف، قراردادن کعبه در جانب چپ بدن، کنشی نمادین برای محصورکردن نیروهای شرّ است:
گویی حاجی با این حرکت، تاریکیهای نفس را به سوی نور توحید میکشاند و فریاد میزند: «ای پروردگار! تمام گرایشهای شیطانیام را در محراب عبادتت زندانی میکنم!». این همان تسلیمِ وجود در برابر آیهٔ «إِنَّا لِلَّهِ وَإِنَّا إِلَیْهِ رَاجِعُونَ» (40)است.
قرآن با عبارتِ «أَصْحَابُ الْمَشْأَمَةِ» سمت چپ را نمادِ جهل و شقاوت معرفی میکند. در طواف:
1- قرار دادن کعبه در سمت چپ بدن، کنشِ نمادینِ محاصرهٔ شیطانِ درون است.
2- این جهتگیری، فریادِ بیزبانی است که میگوید:
3- "ای نفسِ سرکش! تو را—که یارِ دست چپِ وجودمی—به محکمهٔ توحید میکشانم!"
این همان تحقیرِ تمایلاتِ پلید است که قرآن میفرماید: «وَأَمَّا مَنْ خَفَتْ مَوَازِینُهُ * فَأُمُّهُ هَاوِیَةٌ» (41)طواف در این سو، تمرینِ پیروزیِ نور بر ظلمت است.
جاذبهٔ توحید: تجسّمِ آیهٔ فاطر
قرآن با اشاره به جاذبهٔ الهی میفرماید: «إِلَیْهِ یَصْعَدُ الْکَلِمُ الطَّیِّبُ»(42) (سخنان پاک به سوی او صعود میکند).طواف خلاف جهت عقربههای ساعت در نیمکرهٔ شمالی (جایی که کعبه واقع شده)، بر اساس قوانین فیزیکیِ مندرج در قرآن است که بر جذب انرژی به سوی مرکز تأکید دارد. اگر این چرخش برعکس بود، نیروی گریز از مرکز—نماد پراکندگی و دوری از خدا—غلبه مییافت 47. این حرکت، تصویر ملموس آیهٔ «کُلٌّ إِلَیْنَا رَاجِعُونَ» (43)است: بازگشت همهچیز به سوی او.
چرخشِ به سوی کعبه، تمثیلِ ملموسِ آیهٔ «إِلَیْهِ یَصْعَدُ الْکَلِمُ الطَّیِّبُ» است:
1- قانونِ فیزیک: در نیمکرهٔ شمالی، حرکتِ دایرهوارِ خلافِ عقربههای ساعت، انرژی را به سوی مرکز متمرکز میکند.
2- قانونِ روح: این چرخش، نمادِ جمعکردنِ دلپَرَدهها به دورِ محورِ یگانگی است.
3- اگر جهت طواف برعکس بود، نمادِ پراکندگی و فرار از مرکزِ وجود میشد؛
4- همچون آیهٔ «کَأَنَّهُمْ حُمُرٌ مُّسْتَنفِرَةٌ * فَرَّتْ مِن قَسْوَرَةٍ» (44) این گردش، رقصِ دلها به سوی قبلهگاهِ حقیقی است . این گردش، رقصِ دلها به سوی قبلهگاهِ حقیقی است
جهات اخلاقی و تربیتی حج
1- درس صبر و امید در سعی صفا و مروه
سعی میان صفا و مروه، تنها دویدنِ جسمانی نیست؛ تمثیل زندهای از پایداری در ناامیدی است. هاجر، آن مادر تنها، هفت بار میان این دو کوه دوید و فریاد زد: «آیا انسانی در این بیابان هست؟».
این تکرار، آموزگار صبر و توکل است. حاجی امروز با هر گام، یاد میگیرد که حتی در تاریکترین لحظات، رحمت خدا نزدیک است؛ همانگونه که چشمهی زمزم در لحظهی درماندگی جوشید. این مناسک، روح را به پرهیز از یأس و تکیه بر عنایت الهی تربیت میکند.
2- تمرین فروتنی و شکستن تکبر
پیمودن مسیر هاجر، انسان را با حقارتِ نفسِ خودخواه روبرو میکند. آنگاه که حاجی با پای برهنه و لباس ساده، در گرمای سوزان میدود، یادآور میشود که ثروت، مقام و قدرت، در حریم خدا بیارزش است. این حرکت، تیشهای است بر ریشهی تکبّر؛ گویی فریاد میزند: «من، چون هاجرِ درمانده، تنها به تو پناه میبرم!».
3- پیوند با تاریخ پیامبران: الگوگیری اخلاقی
صفا و مروه، تنها تپههای سنگی نیستند؛ کتابِ بازِ فضیلتهای انسانی اند.
صفا: یادآور ایستادگی آدم(ع) در برابر وسوسههای نفس پس از هبوط.
مروه: نماد استواری حوا(س) در تنهایی.
هروله (نیمدویدن): تجسم عزم ابراهیم(ع) در راه توحید.
حاجی با قدمنهادن بر این مکانها، پیمان میبندد که استقامت پیامبران را الگوی زندگی خویش سازد.
4- تربیت مسئولیتپذیری در عمل
پرتاب سنگ به جمرات، کنشِ نمادین نبرد با بدیهای درون است. هر سنگریزه، نشانهی طردِ حرص، کینه و شهوت است. این عمل میآموزد که فضیلتهای اخلاقی، تنها در گفتار نیست؛ بلکه در جهاد روزمره با رذایل معنا مییابد.
5-وحدت و برابری: لباس یکسان احرام
هنگامی که شاه و گدا در یک پارچهی سپید میایستند، حج درسهای عملی میدهد:
1- نژادپرستی را در خاک دفن کن!
2- تکبر را در بیابان منا رها کن!
3- برابری را از مکّه تا زندگی اجرا کن!
6- بیداری وجدان در عرفات
ایستادن در دشت عرفات، محاکمهی نفس است. اینجا جای گریستن بر گناهان گذشته و پیمان بستن برای آیندهای پاک است. فرصتی است برای مرورِ تقصیرهای اخلاقی: غیبتها، بخلها و کوتاهیها.
«وَتَزَوَّدُوا فَإِنَّ خَیْرَ الزَّادِ التَّقْوَى» (45) ( توشه برگیرید که بهترین توشه، پرهیزگاری است ) این آیه، چکیدهی تمام آموزههای اخلاقی حج است: حجِ مقبول، آن است که «تقوا» را در جان تو بارور کند.
نشاط در اطاعت الهی
تکرار سعی میان صفا و مروه و رمْی جمرات، تنها اجرای دستور نیست؛ نماد شادابی در بندگی است. این حرکات نشان میدهد مشقتهای راه، روح مؤمن را خسته نمیکند، بلکه چون سپاهی آماده، پیوسته فرمانِ خدا را با اشتیاق میپذیرد. هروله (نیمدویدن) در سعی، تجلیِ انرژیِ پایدارِ عشق است: گویی حاجی فریاد میزند: «ای پروردگار! پاهایم خسته، ولی دلام پر از امید است!».رمی جمرات: جنگ با دشمن پنهان
پرتاب سنگهای کوچک به شیطان، تمرین نبرد با رذایل اخلاقی است:1- هر سنگریزه، نماد طردِ تکبر، حرص و کینه از درون است.
2- این عمل میآموزد که شیطانِ واقعی، وسوسههای نفس است که قرآن هشدار میدهد:
«إِنَّ الشَّیْطَانَ لَکُمْ عَدُوٌّ فَاتَّخِذُوهُ عَدُوًّا» (46) (بیگمان شیطان دشمن شماست، پس او را دشمن بگیرید).
حاجی با این حرکت، پیمان میبندد که در زندگی روزمره نیز با غرایز پلید بجنگد.
درسِ استقامت از سرگذشت پیامبران
1- سعی میان صفا و مروه، زندهکنندهی رنجهای هاجر و توبهی آدم است:2- دویدنهای هاجر یادآور میشود: ناامیدی، پایان راه نیست؛ رحمت خدا در تاریکترین لحظات میدرخشد.
3- ایستادن بر صفا، تجدید عهد با استقامت پیامبر(ص) در آغاز دعوت توحید است.
4-این مناسک، روح را به پایداری در راه حق تربیت میکند.
برابری: لباس یکسان احرام
هنگامی که ثروتمند و فقیر در دو تکه پارچهی سفید میایستند، حج فریاد میزند:1- نژاد و مقام، معیار برتری نیست؛
2-قلب پاک تنها ارزش واقعی است.
3- این لباس، یادآور روزی است که همه در پیشگاه خداوند برهنه و بیپیرایه حاضر میشویم.
آمادگی برای جهادِ همیشگی
1- هروله و رمْی جمرات، تمرینِ سپاهیِ خدا بودن است:2- نیمدویدن در سعی: نماد آمادگی برای اجرای فوری فرمانِ خدا.
3- پرتاب سنگ: اعلام جنگ با هر ظلمی در هر زمان و مکان.
4- این مناسک میآموزد: مؤمن راستین، همیشه سلاحِ تقوا به دست دارد.
«وَتَزَوَّدُوا فَإِنَّ خَیْرَ الزَّادِ التَّقْوَى»(47) (توشه برگیرید که بهترین توشه، پرهیزگاری است).
رمی جمرات: نبرد نمادین با شیطان درون
پرتاب سنگ به سه ستونِ جمرات، نمایشی زنده از جهاد اکبر است:جمره اول: نبرد با تکبر و خودبرتربینی که انسان را از خدا دور میکند.
جمره میانی: مبارزه با حرص و طمع که جان را فرسوده میسازد.
جمره عقبه: پیکار با شهوت و هوسهای ویرانگر.
این عمل، یادآور نبرد ابراهیم(ع) با وسوسههای شیطان است و به حاجی میآموزد:«دشمن اصلی، وسوسههای درونیاست که هرروز در کمین نشستهاند».
سختیهای منا: مدرسه صبر و استقامت
تحمل گرمای سوزانِ منا (بالای ۴۰ درجه) و ازدحام جمعیت، تمرین مقاومت در برابر مشقتهای زندگی است. اینجا، حاجی میفهمد:فضیلتهای اخلاقی مانند پایداری و تحمل، تنها در کورههای سخت معنا مییابند.
همانگونه که پیامبر(ص) فرمود: «الصَّبرُ عِنْدَ الصَّدْمَةِ الْأُولَى» (صبرِ راستین در نخستین ضربههای مصیبت است).
اتحاد در عبادت: درس برابری انسانها
هنگامی که میلیونها انسان از نژادها و طبقات مختلف، در گرمای منا همدوشِ هم سنگ میاندازند:نژادپرستی در برابر این صحنه خرد میشود.
فروتنی جایگزینِ تفاخرِ اجتماعی میگردد.
این صحنه، تجسمِ آیهی «إِنَّ أَکْرَمَکُمْ عِنْدَ اللَّهِ أَتْقَاکُمْ» (48)است.
پیوند با تاریخ: تربیتِ غیرتِ دینی
سنگاندازی حاجیان، تکرار نمادین مبارزهی پیامبران با شیطان است:آدم(ع) در جمرات با وسوسهها جنگید.
ابراهیم(ع) بتهای درون را شکست.
این عمل فریاد میزند: «من نیز در نسلِ مجاهدانِ راه خدام!».
رمی جمرات: پیمان اخلاقی با خویشتن
هر سنگریزهای که پرتاب میکنی، عهدی است با نفس برای:دوری از غیبت (سنگ اول).
ترک حرامخواری (سنگ دوم).
پرهیز از نگاههای آلوده (سنگ سوم).
این همان تربیت وجدان بیدار است که قرآن فرمود: «وَأَمَّا مَنْ خَافَ مَقَامَ رَبِّهِ وَنَهَى النَّفْسَ عَنِ الْهَوَىٰ * فَإِنَّ الْجَنَّةَ هِیَ الْمَأْوَىٰ» (49)
بقای اسلام در گرو حج: پیوند ناگسستنی وحدت و عبادت
1- حج؛ تجسم زندهٔ وحدت امت اسلامیحج تنها یک عبادت فردی نیست؛ آینهٔ تمامنمای اتحاد مسلمانان است. آنجا که میلیونها انسان با هر رنگ، زبان و ملیتی در لباس یکسان احرام، دور کعبه طواف میکنند، صحنهای خلق میشود که قرآن آن را «أُمَّةٌ وَاحِدَةٌ»(50)امتی یگانه میخواند.
این گردهمایی عظیم، تنها پدیدهٔ منحصر به فرد جهانی است که مرزهای جغرافیایی و اختلافات سیاسی را در هم میشکند و جانها را در محور توحید متحد میکند.
2- نظام آموزشی عملی برای امت واحد
حج دانشگاهی است که هر ساله درسهای حیاتی وحدت را به مسلمانان میآموزد:برابری در احرام: ثروتمند و فقیر در یک لباس، یادآور آیهٔ «إِنَّ أَکْرَمَکُمْ عِنْدَ اللَّهِ أَتْقَاکُمْ» (51)
همدلی در مشقات: تحمل گرمای منا و ازدحام عرفات، همدردی با رنجهای امت را نهادینه میکند.
هماهنگی در مناسک: طواف، سعی و رمی، الگویی برای نظم جمعی و همکاری مشترک است.
3- هشدار قرآن: تفرقه = نابودی
قرآن با صراحت رابطهٔ بین وحدت و بقا را بیان میکند: «وَاعْتَصِمُوا بِحَبْلِ اللَّهِ جَمِیعًا وَلَا تَفَرَّقُوا» (52) (همگی به ریسمان خدا چنگ زنید و پراکنده نشوید)و در آیهای دیگر هشدار میدهد: «وَلَا تَنَازَعُوا فَتَفْشَلُوا وَتَذْهَبَ رِیحُکُمْ» (53) (نزاع نکنید تا سست نشوید و قدرتتان از بین نرود)
حج با زندهنگهداشتن این پیوند الهی، تنها سد محکم در برابر توطئههای تفرقهافکنانه است.
4- حج؛ قلب تپندهٔ جهان اسلام
همانگونه که قلب با پمپاژ خون به اعضا حیات میبخشد، حج نیز با تپش سالانهاش، حیات معنوی و اتحاد امت اسلامی را تضمین میکند:- تجدید پیمان با خدا: با تجمع در عرفات، بیعت جمعی با پروردگار تجدید میشود.
- تازهکردن عهد برادری: دیدارها و همآغوشیهای حج، کینهها را میزداید.
- انتقال تجربیات: تبادل فرهنگی و علمی در موسم حج، تمدن اسلامی را زنده نگه میدارد.
5- عاقبت فراموشی این پیوند
- تاریخ گواه است: هرگاه مسلمانان این ریسمان الهی (حبل الله) را رها کردند:- فضیلتها به رذیلت بدل شد: اختلافات قبیلهای جای برادری را گرفت.
- قدرت به ضعف تبدیل شد: تفرقه، امپراتوریهای اسلامی را فروپاشاند.
- کرامت به ذلت انجامید: دشمنان بر امت اسلامی مسلط شدند.
همانگونه که آیهٔ ۴۶ انفال هشدار میدهد: «با نزاع، قدرتتان تباه میشود». «لِیَشْهَدُوا مَنَافِعَ لَهُمْ» ((54) (تا منافعی برایشان محقق شود) این آیه، حج را چشمهٔ جوشان حیات دنیوی و اخروی امت میداند؛ بقای اسلام در گرو تپشِ همیشگی این قلب مقدس است.
6- پنج راز جاودانگی
- تجسم عینی وحدت امتحج تنها عبادتی فردی نیست؛ آزمایشگاه زندهٔ "أُمَّةٌ وَاحِدَةٌ" (امت واحد) است. هنگامی که میلیونها مسلمان از ۱۲۰ کشور، با زبانها و نژادهای گوناگون، در لباس یکسان احرام، دور کعبه طواف میکنند، صحنهای خلق میشود که هیچ گردهمایی بشری قادر به بازآفرینی آن نیست. این تجمع، تنها پدیدهٔ جهانشمول انسانی است که مرزهای ساختگی را درهم میشکند.
- مدرسهٔ عملی برادری
مناسک حج، درسهای ملموس اخوت اسلامی را میآموزد:
- پابرهنهای از اندونزی و پزشکی از آلمان، در کنار هم سنگ میاندازند.
- شیخ قطر و کشاورز پاکستانی، از جام یکسان آب مینوشند.
این صحنه، عمق حدیث نبوی «مَثَلُ المُؤْمِنِینَ فِی تَوَادِّهِمْ... کَجَسَدٍ وَاحِدٍ» (مثل مؤمنان در مهرورزیشان، چون پیکری واحد است) را در جان زنده میکند.
- کورهای برای ذوب اختلافات
حج دیگ ذوبسازی است که:
- کینههای قبیلهای را در آتش عرفات میسوزاند.
- تعصبات مذهبی را در چاه زمزم غرق میکند.
- تفاخرهای نژادی را در دشت منا دفن میکند.
این است معنای آیهٔ «لِیَذْهَبَ عَنْهُمْ رِجْسُ الْعَصَبِیَّةِ» (تا پلیدی تعصبات از دلها زدوده شود).
- پارلمان زندهٔ جهان اسلام
- موسم حج، تنها مجمع طبیعی مسلمانان بدون نیاز به دعوتنامه یا ویزاست:
- رهبران فکری، دردهای امت را در کنار چادرها تشخیص میدهند.
- دانشمندان، راهحلهای چالشهای مشترک را تبادل میکنند.
- تاجران، پلهای همکاری اقتصادی میسازند.
این همان "شورای جهانی خودجوش" است که پیامبر(ص) فرمود: «حِکْمَةُ المُؤْمِنِ ضَالَّتُهُ» (خردمندی مؤمن، گمشدهاش را در هر کجا بیابد برمیگیرد).
- زایشگاه مقاومت
هر سنگِ پرتابشده به جمرات، عهدنامهای نمادین است برای:- مبارزه با استکبار جهانی (جمره اول)
- مقابله با فقر امت (جمره وسطی)
- دفاع از مقدسات (جمره عقبه)
- این همان "جهاد اکبر" است که امام صادق(ع) آن را روح حج خواند. «لِیَشْهَدُوا مَنَافِعَ لَهُمْ» (55) (تا منافعی برایشان محقق شود) این آیه، چکیدهٔ فلسفهٔ حج است: بقای اسلام در گرو تپشِ این قلبِ سالانه است که خونِ وحدت را در رگهای امت جاری میسازد.
نتیجه:
1- اتحاد عملی: تنها صحنهای که امت اسلامی را همچون پیکری واحد تصویر میکند۲. ذوب اختلافات: کورهای برای گداختن کینههای قبیلهای، مذهبی و سیاسی
۳. دموکراسی اخلاقی: الغای سلسله مراتب اجتماعی در سایه احرام سپید
۴. شبکهسازی جهانی: ایجاد بزرگترین پلتفرم همکاریهای علمی، اقتصادی و فرهنگی
۵. مدرسه تابآوری: تمرین صبر در گرمای ۵۰ درجه و ازدحام میلیونی
۶. نبرد نمادین با رذایل: پرتاب سنگریزهها به عنوان تمرین جهاد اکبر با نفس اماره
۷. تولید سرمایه اجتماعی: تقویت اعتماد متقابل میان مسلمانان جهان
۸. احیای هویت مشترک: یادآوری تبار فکری واحد در سرزمین وحی
۹. سکوهای گفتوگوی بیمرز: حل چالشهای امت در حاشیه مناسک
۱۰. سامانه هشدار زودهنگام: تشخیص بیماریهای درونی امت پیش از بحران
"حج؛ تنها سیستم خودتجدیدپذیر تمدن اسلامی که با هر اجرا، عمر این امت را تمدید میکند"
این مناسک، چرخه حیاتی است که سه مولفه وحدت، اخلاق و پویایی را همزمان تزریق میکند؛ مثل رودی که هرسال خاکهای تازه حاصلخیزی به دشتهای امت میآورد. توقف این چرخه = آغاز زوال!
پی نوشت ها:
1.آیه 56 سوره ذاریات2.من لا یحضره الفقیه ج۲ ص۲۲۶
3. آیه ۱۷۲ اعراف.
4.همان
5. تفسیر نور الثقلین , جلد۴, صفحه۱۸۲
6. آیه ۱۷۲ اعراف.
7.بحار الأنوار, جلد۲۳, صفحه۳۲۳
8.مستدرک الوسائل, جلد۸, صفحه۴۱
9. آیه ۱۷۲ اعراف.
10. تفسیر نور الثقلین , جلد۴, صفحه۱۸۲
11. تفسیر قمی، ج۱، ص۲۴۵.
12. تحف العقول, جلد۱, صفحه۶۸
13.الروم : 30 .
14. التوحید : 331/9 .
15. آیه ۱۷۲ اعراف.
16. آیه 30 سوره عنکبوت
17. . التوحید : 18/1.
18. آیه 15 سوره ملک
19.مستدرک الوسائل، ج 2، ص 8
20.الکافی : ۴ / ۲۵۹ / ۲۸
21. ذاریات: ۵۶
22. دعائم الاسلام ، ج 1 ، ص 294
23.زاد المعاد،ص۲۵۸
24. حجرات:۱۳
25.آیه 2 سوره رعد
26. غرر الحکم : 2872
27. بقره: ۱۸۶
28. آیه 44 سوره اسراء
29. سبأ، 10.
30. نفسیرنور جلد 5 - صفحه 67
31. تفسیر نورالثقلین. به نقل از جلد 5 - صفحه 68
.32 تفسیر نورالثقلین.همان
33. تفسیر روحالجنان. همان
34. تفسیر المیزان. همان
35. بحار، ج 95، ص 372. همان
36. بحار، ج 64، ص 27. همان
37.بقره: ۱۵۶.
38. یس: ۴۰.
39. البلد: ۱۹.
40. بقره: ۱۵۶.
41.لقارعة: ۸-۹.
42. فاطر: ۱۰
43. أنبیاء: ۹۳.
44.المدثر: ۵۰-۵۱.
45. بقره: ۱۹۷.
46.فاطر: ۶
47. بقره: ۱۹۷.
48.حجرات: ۱۳.
49.نازعات: ۴۰-۴۱.
50.انبیاء:۹۲
51. حجرات:۱۳.
52. آل عمران:۱۰۳.
53. انفال:۴۶.
54. حج: ۲۸
55. همان
منابع:
https://www.hadithlib.com/rolls/viewhttps://hadith.inoor.ir/fa/home
https://wiki.ahlolbait.com
تهیه و نتظیم: تحریریه راسخون