
موضوعات: امام حسین (ع)/ شاخه هنری: خوشنویسی›خط ثلث/صاحب اثر: مسعود نجابتی
خوشنویسی نام مبارک اهل بیت، به ویژه نام مقدس و مبارک حضرت اباعبدالله الحسین(ع) یکی از مهمترین و با سابقه ترین موضوعات در آثار هنری اسلامی و جهان تشیع بوده است.
هنرمندان در دوران مختلف بنا به پیشرفت هنر آن زمان و با ابزارهای موجود تمام تلاش خود را به کار میگرفتند تا بهترین آثار را برای اهل بیت عصمت و طهارت علیهم السلام تولید کنند. این آثار معمولا یا در حرمهای این بزرگواران یا اماکن مقدس و مساجد و حسینه ها و تکایا استفاده میشد. نام و احادیثی در فضیلت اهل بیت عصمت و طهارت علیهم السلام به دلیل شخصیت برجسته و ویژگیهای خاص آنها، بارها در هنرهای مختلف ایرانی و اسلامی مورد استفاده قرار گرفته است.

موضوعات: امام حسین (ع)/ شاخه هنری: خوشنویسی›خط ثلث/ صاحب اثر: مجید جدیدی
امام حسین (علیهالسّلام) فرزند برومند نخستین امام معصوم و نخستین حامی رسول خدا (صلیاللهعلیهوآلهوسلّم)، یعنی امیرالمؤمنین علی (علیهالسّلام) و پسر بانوی معصوم عالم، حضرت فاطمه زهرا (علیهاالسّلام) است. امام حسین (علیهالسّلام) درسوم (همچنین عزالدین بن اثیر این قول را از زیربن بکار، نقل کرده است) (یا پنجم) شعبان سال چهارم (اما شیخ کلینی تولد حضرت را در سال سوم هجری نوشته است).

موضوعات: امام حسین (ع) / شاخه هنری: خوشنویسی›خط ثلث / صاحب اثر: ناصر طاوسی
چنان که اشاره شد، امام حسین (علیهالسّلام) به سالهای نخستین عمر خویش را، زیر نظر مقام نبوت و رسالت و در دامان مقام عصمت و طهارت سپری کرد. در این دوران، حسین (علیهالسّلام) افزون بر بهره مندی از مهر و عطوفت پدر و مادر، از عنایت ویژه جدش رسول خدا (صلیاللهعلیهوآلهوسلّم) نیز برخوردار بود. این توجه خاص پیامبر (صلیاللهعلیهوآلهوسلّم) نسبت به نور دیده خویش، از همان آغازین روزهای ولادت، به صورتهای مختلف، نمایان بود. اذان و اقامه گفتن در گوش راست و چپ نام گذاری حضرت به «حسین»، عقیقه کردن، خواندن تعویذ،
قرار دادن زبان یا انگشت خود در دهان او و مکیدن آن، و خبر دادن از این موضوع که خداوند مقام امامت را تنها در نسل حسین قرار داده است و... حاکی از آن بود که پیامبر به نوهاش، عشق و علاقهای خاصی داشته است.

موضوعات: امام حسین (ع) / شاخه هنری: خوشنویسی›کوفی بنایی / صاحب اثر: اکبر کریم زاده
یکی از حوادث مهم تاریخ زندگانی حسین بن علی (علیهالسّلام) در سالهای پایانی عمر پیامبر، شرکت حضرت در «مباهله» جدش با گروهی از مسیحیان نجران است که وقتی اسقف آنان دید پیامبری با خاندانش، یعنی علی (علیه السلام)، حضرت زهرا (علیهاالسلام)، حسن و حسین تنها برای مباهله آمدهاند، از مباهله خودداری کرد.
از عایشه نقل شده که رسول خدا در روز مباهله، علی، زهرا و حسنین را زیر عبای مشکی رنگ خط دار خویش جمع کرده، این آیه را تلاوت فرمود: «انما یرید الله لیذهب عنکم الرجس اهل البیت ویطهرکم تطهیرا؛ همانا خداوند میخواهد از شما خاندان (پیامبر) پلیدی را ببرد و به شما پاکی کامل ارزانی دارد».

موضوعات: امام حسین (ع)/ شاخه هنری: خوشنویسی›خط ثلث/ صاحب اثر: مسعود نجابتی
حضور حسین به همراه برادر در این حادثه تاریخی و قرار گرفتن آن دو در زمره «اصحاب کساء»، نشان دیگری بر بزرگی، اعتبار و حقانیت آنان بود. در واقع رسول خدا خواست در این برهه از مصاف حق و باطل، اوصیای خویش را که همیشه مدار و محور حق و حقیقت هستند، به مسلمانان و مسیحیان بشناساند.
.jpg)
موضوعات: امام حسین (ع) / شاخه هنری: خوشنویسی›خط ثلث/ صاحب اثر: احمد عبدالرضایی
آن بزرگوار شش سال و چند ماه از آغاز عمر خویش را در زمان پیامبر (صلیاللهعلیهوآلهوسلّم) گذراند و پس از رحلت ایشان، به مدت سی سال در کنار پدر بزرگوارش، زندگی کرد. حضرت در ده سال امامت امام مجتبی (علیه السلام)، همچون یاری وفادار و دلسوز و پشتیبانی قوی برای برادر، در کنار وی روزگار گذراند و دهه آخر عمر خود را که دوران امامت خویش بود، در عصر زمامداری معاویه سپری کرد. با آغاز حکومت یزید و بیعت خواهی وی از امام، آن بزرگوار با مخالفت و سر باز زدن از بیعت و خروج از مدینه و اقامت در مکه، قیام خویش را آغاز کرد و سرانجام در روز دهم محرم سال ۶۱ قمری، در نبردی نابرابر، به همراه گروهی از خاندان و یارانش در سرزمین کربلا به شهادت رسید.

موضوعات: امام حسین (ع) / صاحب اثر: ملک محمد قزوینی/ زمان خلق اثر: قاجار
خوشنویسی را میتوان شاخصترین هنر در پهنهٔ سرزمینهای تشیع و اسلامی و به مثابهٔ زبان هنری مشترک برای تمامی شیعیان دانست. هنر خوشنویسی همواره برای مسلمانان ارزش ویژه داشته است. چرا که در بنیاد، آن را هنر تجسم کلام وحی میدانستهاند. آنها خط زیبا را نه تنها در نسخهپردازی قرآن و احادیث، بلکه در بیشتر هنرها بهکار میبردند.
تکامل و تبدیل خط به هنر خوشنویسی بیش از هرکجا در میان مسلمانان به چشم میخورد. در قرآن در آیههای «ن، والقلم و ما یسطرون»و «الذّی علّم بالقلم» به قلم و نگارش اشاره شده است.
در میان سنتهای متنوع خطنگاری جوامع مسلمان و در جغرافیای جهان تشیع، سه سبک برجسته وجود دارد: ترک - عربی، فارسی و هندو - افغان. سبک ترک - عربی که در گذشته بهطور گستردهای در ترکیه استفاده میشد و همچنان بر خطهای معاصر در کشورهای عربی تأثیر میگذارد، با اشکال زاویهدار و شیب مشخص به سمت پایین شناخته میشود. این سبک خاص بر وضوح و دقت تأکید دارد و اغلب شامل خطوط تیز و برجستهای است که خوانایی را افزایش میدهد.
.jpg)
موضوعات: امام حسین (ع)/ شاخه هنری: خوشنویسی›خط ثلث/ صاحب اثر: مجید جدیدی
در مقابل، خط فارسی دارای منحنیهای نرم و زینتیتری است که میراث هنری غنی ایران را منعکس میکند. در همین حال، سبک هندو - افغان عناصر منطقهای منحصر به فردی را در بر میگیرد و تأثیرات هر دو سبک فارسی و محلی را ترکیب میکند. هر یک از این سبکها نه تنها بهعنوان وسیلهای برای ارتباط عمل میکند، بلکه هویت فرهنگی و روایتهای تاریخی جوامعی را که از آنها استفاده میکنند، تجسم میبخشد.

موضوعات: امام حسین (ع) / شاخه هنری: خوشنویسی›شکسته نستعلیق / صاحب اثر: مجید رستگار و احسان جعفرپیشه
پس از گسترش اسلام در سراسر شبه جزیرهٔ عربستان، ایران، ماوراءالنهر، بخشهایی از هند، شمال آفریقا و اندلس، یا زبان عربی جایگزین زبان اقوام ساکن دراین مناطق شد مانند مصر، یا دست کم خط عربی جای خطوط قدیمی را گرفت مانند ایران، و بدین سان خطی واحد در تمام قلمرو اسلام پدیدار گردید. خط عربی که پیش از ظهور اسلام نگارشی ساده و کاربردی محدود داشت، به سرعت با خطوط دیگر درآمیخت و به کمال رسید. به دلیل محدودیت نسبی سایر هنرها همچون نقاشی، مجسمهسازی، موسیقی، و حتی گاهی، حرام شمردن آنها، هنر خوشنویسی یا خطاطی، همواره، و در کلیهٔ کشورهای اسلامی، به عنوان والاترین هنر مورد توجه بوده است.

موضوعات: امام حسین (ع)/ شاخه هنری: خوشنویسی›کوفی تزئینی/ صاحب اثر: مصطفی برجی
افزون بر منع تصویرسازی چهره پیامبر، مفهوم و تصویر ذهنی خداوند به صورتی که در آیین هندو و مسیحیت رایج است، در اسلام مرسوم نبود. پیام بسیار مهمتر از پیامبر بود؛ بنابراین در مواردی که در تمدن بیزانس از تصاویر پیکرهای بهره گرفتهاند، در جهان اسلام از فرمهای غیر پیکرهای استفاده شده است. در غالب موارد کلمه و نوشتار نوعی حس فخر و شکوه به اماکن میدهد. بهعنوان مثال میتوان به تأثیر شکوهمند خوشنویسی در کتیبههای یک محراب، یا خطوط نگاشته شده بر روی سکهها توجه کرد. از ویژگیهای مهم هنر اسلامی برتری یافتن خوشنویسی و جایگزینی نسبی آن با نقاشی و پیکرهسازی است. این همه به علاوهٔ دلایل اقلیمی، اجتماعی و فرهنگی و رقابت با تمدنهای دیگر موجب شد تا هنرمندان و هنرپروران در سراسر سرزمینهای اسلامی به هنر خوشنویسی توجه ویژه داشته باشند. از این رو ذوق زیبایی شناختی مردمان این سرزمینها بهویژه ایرانیان در اوج قدرت و نهایت ظرافت در این هنر تجلی یافت و خوشنویسی همواره به مانند محوری در میان سایر هنرهای بصری درخشیده است.

موضوعات: امام حسین (ع) / شاخه هنری: خوشنویسی›کوفی تزئینی/ صاحب اثر: اوس البندر
عربها پیش از ظهور اسلام از شیوه معینی در نگارش پیروی نمیکردند. ذوق هنری هنرمندان در سرزمینهای اسلامی و طی ادوار مختلف، شیوهها یا قلمهای مختلفی را بهوجود آورد که کم و بیش همواره در کنار یکدیگر کاربرد داشتهاند و عمدهترین آنها تا به امروز همچنان رواج دارند. در صدر اسلام زیبانویسی امری ناشناخته بود. در قرون اولیه هجری، خطی به نام کوفی برای تحریر قرآن پدید آمد که متشکل از عناصر مدور، عمودیهای کوتاه و افقیهای کشیده بود. خط کوفی در جریان تحولش تا سده پنجم هجری صورت هندسی و تزئینی یافت و تا حدی ناخوانا شد و به روشی برای تزئینات و خوشنویسی بدل گشت.

موضوعات: امام حسین (ع) / شاخه هنری: تایپوگرافی/ صاحب اثر: مسعود نجابتی
اغلب نسخههای قدیمی قرآنی و حدیثی به نوعی خط کوفی اولیه است. پس از سدهٔ پنجم هجری، خط کوفی بهکلی جای خود را در نگارش متن قرآنی و حدیثی به خط نسخ و محقق داد که حروف آنها بر خلاف حروف زاویهدار کوفی، منحنی و قوسدار است. در اسپانیای مسلمان، نوعی خط بهوجود آمد که حاصل تماس اندلس با مسیحیان غربی است.
خط عربی در آغاز به نوعی از خط نسخ که برگرفته از شیوه نگارش خط نبطی بود، نوشته میشد. خط کوفی نیز بر آن اضافه شد که گفته میشود در کوفه رایج شد و این همان خطی است که کاتبان اصلاحات خود را بر آن اعمال کردند که بزودی در خط نسخ نیز انجام شد. سریانیهای مقیم شام خط عربی را با چند شکل مینوشتند که از آن میان، خط سطرنجیلی ویژه کتابت تورات و انجیل بوده است. خط کوفی تحت تأثیر خط سطرنجیلی برای نگارش قرآن پدید آمد.
بعدها در دوران عباسیان، خطهای دیگری نیز برای نگارش الفبای عربی رواج یافت از جمله قلم جلیل، قلم سجلات، قلم دیباج، قلم اسطور مار بزرگ، ثلاثین، قلم زنبد، قلم مفتح، قلم حرم، قلم مد مرآت، قلم عمود، قلم قصص و قلم حرفاج و برخی خطوط دیگر.
در زمان مأمون عباسی نویسندگی، ترجمه و امور دیوانی اهمیت زیادی پیدا کرد و کاتبان در نیکو ساختن خط به رقابت پرداختند و چندین قلم دیگر به نام قلم مرصع، قلم نساخ، قلم رقاع، قلم غبارالحلیه، قلم ریاسی و مانند آنها پدیدار شد. در نتیجه خط کوفی به بیش از بیست شکل درآمد؛ ولی قلم نسخ اولیه، کم و بیش به همان شکل در میان مردم و برای تحریر مطالب غیررسمی رایج بود تا آنکه ابن مقله خوشنویس نامی (درگذشت: ۳۲۸ه.ق) با نبوغ خود نیاز به بازبینی خطوط را درک کرد و خطوط مشخص و قواعد معینی را مطرح کرد.

موضوعات: امام حسین (ع) / شاخه هنری: تایپوگرافی / صاحب اثر: مسعود نجابتی
در اوایل سده چهارم، در سال ۳۱۰ هجری قمری ابن مقله بیضاوی شیرازی خطوطی را به وجود آورد که به خطوط ششگانه یا اقلام سته معروف شدند. در واقع این خطها توسط او از بین اقلام مختلف انتخاب شد و وی در زیبایی و مدون کردن تناسبات آنها ابتکاراتی بخرج داد. این خطها که به «خطوط اصول» نیز مشهورند عبارتند از: محقق. ریحان. ثلث. نسخ. رقاع. توقیع وجه تمایز آنها اختلاف در شکل حروف و کلمات و نسبت سطح و دور (حرکتهای مستقیم یا منحنی در شکل حروف) در هر کدام میباشد.
ابن مقله همچنین برای خطوط مختلف خوشنویسی اسلامی قواعدی وضع کرد که به اصول دوازدهگانه خوشنویسی معروفند و عبارتند از:
ترکیب. کرسی. نسبت. ضعف. قوت. سطح. دور. صعود مجازی. نزول مجازی. اصول. صفا. شأن
یک سده پس از ابن مقله، ابن بواب برای خط نسخ قواعدی تازه ایجاد کرد و این خط را کامل نمود در سده هفتم جمالالدین یاقوت مستعصمی به این خط جان تازهای بخشید و قرآن کریم را چندین بار کتابت کرد. او خط ثلث را به حدی از کمال رساند که شایستگی کتیبه نگاری را پیدا کرد. کاربرد خط کوفی در نگارش متن قرآن از سده پنجم هجری به بعد توسط خط نسخ اشغال شد و در کتیبهنگاری خط ثلث جایگزین کوفی شد.
در پایان:
جا دارد که از دلسوزی، همراهی و توجه اساتید معظم، متعهد، متدین و مجاهدِ خود در کسوت شاگردی، از زحمات ارزشمند استاد مسعود نجابتی و عبدالرسول یاقوتی، سید حسن موسی زاده، ناصر طاووسی و ابوالفضل خزاعی تقدیر و تشکر نمایم.
شاگرد شما، ابوالفضل رنجبران
© کلیه حقوق متعلق به صاحب اثر و پرتال فرهنگی راسخون است. استفاده از مطالب و آثار فقط با ذکر منبع بلامانع است.