روش برخورد با مخالفان
نویسنده : حجت‌الاسلام و المسلمین محسن قرائتی
«وَلَا تَسْتَوِي الْحَسَنَةُ وَلَا السَّيِّئَةُ ادْفَعْ بِالَّتِي هِيَ أَحْسَنُ فَإِذَا الَّذِي بَيْنَكَ وَبَيْنَهُ عَدَاوَةٌ كَأَنَّهُ وَلِيٌّ حَمِيمٌ؛1 و نیکی با بدی یکسان نیست؛ (بدی دیگران را) با شیوة بهتر ( که نیکی است) دفع کن، که این هنگام، آن کس که میان تو و او دشمنی است، همچون دوست، گرم می‌شود (و عداوتش نسبت به تو تمام می‌شود)».
ـ مخالفان به چند دسته تقسیم می‌شوند؛ که باید با هر کدام به نحوی عمل کرد:
این آیه، دستور محبت و برخورد احسن می‌دهد. در آیات دیگر نیز در این‌باره آمده است:
1. و هنگامی که نادانان، ایشان را (به سخنی ناروا) مخاطب سازند، سخنی مسالمت آمیز یا سلام گویند: «وَإِذَا خَاطَبَهُمُ الْجَاهِلُونَ قَالُوا سَلَامًا».2
2. و چون بر عمل بیهوده و ناپسند بگذرند، با بزرگواری بگذرند. «وَإِذَا مَرُّوا بِاللَّغْوِ مَرُّوا كِرَامًا».3
گاهی مخالفت افراد بر اساس شک و تردید است که باید با آنان از طریق استدلال و بر طرف کردن شبهات برخورد کرد:
شک در مورد خداوند: «أَفِي اللهِ شَکْ...».4
شک و تردید در مورد قیامت و رستاخیز: «إِن كُنتُمْ فِي رَيْبٍ مِّنَ الْبَعْثِ».5
تردید در مورد نزول وحی و کتب آسمانی بر پیامبر: «وَإِن كُنتُمْ فِي رَيْبٍ مِّمَّا نَزَّلْنَا عَلَى عَبْدِنَا».6
گاهی نیز مخالفت بر اساس حسادت است که باید با اغماض برخورد کرد:
برادران یوسف (علیه السلام)، اعتراف به حسادت و خطای خود کردند؛ که با گذشت حضرت یوسف (علیه السلام)، روبرو شدند: «وَإِن كُنَّا لَخَاطِئِينَ... لاَ تَثْرَيبَ عَلَيْكُمُ الْيَوْمَ».7
هابیل، در مقابل حسادت برادرش، قابیل گفت: «لَئِن بَسَطتَ إِلَيَّ يَدَكَ لِتَقْتُلَنِي مَا أَنَاْ بِبَاسِطٍ يَدِيَ إِلَيْكَ لَأَقْتُلَكَ؛ اگر قصد کشتن من را داری، من (هرگز) دست به کشتن تو نمی‌زنم».8
گاهی مخالفت به خاطر حفظ موقعیت، رفاه و کامیابی‌های مادی است. در این موارد، اتمام حجّت کافی است. آیات شامل «ذَرْهُم؛ 9 آنان را به حال خود واگذار» و «أعْرِضْ عنهُم؛10 از آنان روی گردان و دوری کن» به چنین مخالفت‌هایی اشاره دارند.
گاهی مخالفت، در قالب کارشکنی، هجو و تضعیف ایمان مردم است؛ که برخورد با این گروه را آیات ذیل در قالب برخورد شدید با آنان، قطع رابطه، دستگیری و گاهی اعدام مشخص می‌کند:
«وَاغْلُظ عَلَیهِم؛11 با سختی و شدت با کفار برخورد کن».
«إِذَا سَمِعْتُمْ آيَاتِ اللهِ يُكَفَرُ بِهَا وَيُسْتَهْزَأُ بِهَا فَلاَ تَقْعُدُواْ مَعَهُمْ حَتَّى يَخُوضُواْ فِي حَدِيثٍ غَيْرِهِ؛12 و چون بشنوید که به آیات خدا کفر می‌ورزند و آنان را به مسخره می‌گیرند، نباید با آنان بنشینید تا به گفتاری دیگر بپردازند».
«لاَ تَتَّخِذُواْ الْيَهُودَ وَ النَّصَارَى أَوْلِيَاء ؛13 یهود و نصاری را دوست و سرپرست خود نسازید».
ـ گاهی دشمنی مخالفان با دست بردن به اسلحه و مبارزه مسلّحانه است؛ که در این موارد، قرآن می‌فرماید:
«فَاعْتَدُواْ عَلَيْهِ بِمِثْلِ مَا اعْتَدَى عَلَيْكُمْ...؛14 همان گونه که آنان بر شما تعدّی کردند، باید با آنان مقابله به مثل کنید».
بعضی در تفسیر آیه: «وَجَزَاء سَيِّئَةٍ سَيِّئَةٌ مِّثْلُهَا»15 گفته‌اند: مراد این است که اگر بدی کسی را با بدی پاسخ دادی، شما هم مثل او هستی؛ چنانکه در آیه 43 همان سوره می‌فرماید: « وَلَمَن صَبَرَ وَغَفَرَ إِنَّ ذَلِكَ لَمِنْ عَزْمِ الْأُمُورِ؛16 و کسی که تحمل بدی مردم را داشته باشد و از آنان بگذرد، این از تصمیمات شایسته است».
ـ مخالفان به چند دسته تقسیم می‌شوند؛ که باید با هر کدام به نحوی عمل کرد:
این آیه، دستور محبت و برخورد احسن می‌دهد. در آیات دیگر نیز در این‌باره آمده است:
1. و هنگامی که نادانان، ایشان را (به سخنی ناروا) مخاطب سازند، سخنی مسالمت آمیز یا سلام گویند: «وَإِذَا خَاطَبَهُمُ الْجَاهِلُونَ قَالُوا سَلَامًا».2
2. و چون بر عمل بیهوده و ناپسند بگذرند، با بزرگواری بگذرند. «وَإِذَا مَرُّوا بِاللَّغْوِ مَرُّوا كِرَامًا».3
گاهی مخالفت افراد بر اساس شک و تردید است که باید با آنان از طریق استدلال و بر طرف کردن شبهات برخورد کرد:
شک در مورد خداوند: «أَفِي اللهِ شَکْ...».4
شک و تردید در مورد قیامت و رستاخیز: «إِن كُنتُمْ فِي رَيْبٍ مِّنَ الْبَعْثِ».5
تردید در مورد نزول وحی و کتب آسمانی بر پیامبر: «وَإِن كُنتُمْ فِي رَيْبٍ مِّمَّا نَزَّلْنَا عَلَى عَبْدِنَا».6
گاهی نیز مخالفت بر اساس حسادت است که باید با اغماض برخورد کرد:
برادران یوسف (علیه السلام)، اعتراف به حسادت و خطای خود کردند؛ که با گذشت حضرت یوسف (علیه السلام)، روبرو شدند: «وَإِن كُنَّا لَخَاطِئِينَ... لاَ تَثْرَيبَ عَلَيْكُمُ الْيَوْمَ».7
هابیل، در مقابل حسادت برادرش، قابیل گفت: «لَئِن بَسَطتَ إِلَيَّ يَدَكَ لِتَقْتُلَنِي مَا أَنَاْ بِبَاسِطٍ يَدِيَ إِلَيْكَ لَأَقْتُلَكَ؛ اگر قصد کشتن من را داری، من (هرگز) دست به کشتن تو نمی‌زنم».8
گاهی مخالفت به خاطر حفظ موقعیت، رفاه و کامیابی‌های مادی است. در این موارد، اتمام حجّت کافی است. آیات شامل «ذَرْهُم؛ 9 آنان را به حال خود واگذار» و «أعْرِضْ عنهُم؛10 از آنان روی گردان و دوری کن» به چنین مخالفت‌هایی اشاره دارند.
گاهی مخالفت، در قالب کارشکنی، هجو و تضعیف ایمان مردم است؛ که برخورد با این گروه را آیات ذیل در قالب برخورد شدید با آنان، قطع رابطه، دستگیری و گاهی اعدام مشخص می‌کند:
«وَاغْلُظ عَلَیهِم؛11 با سختی و شدت با کفار برخورد کن».
«إِذَا سَمِعْتُمْ آيَاتِ اللهِ يُكَفَرُ بِهَا وَيُسْتَهْزَأُ بِهَا فَلاَ تَقْعُدُواْ مَعَهُمْ حَتَّى يَخُوضُواْ فِي حَدِيثٍ غَيْرِهِ؛12 و چون بشنوید که به آیات خدا کفر می‌ورزند و آنان را به مسخره می‌گیرند، نباید با آنان بنشینید تا به گفتاری دیگر بپردازند».
«لاَ تَتَّخِذُواْ الْيَهُودَ وَ النَّصَارَى أَوْلِيَاء ؛13 یهود و نصاری را دوست و سرپرست خود نسازید».
ـ گاهی دشمنی مخالفان با دست بردن به اسلحه و مبارزه مسلّحانه است؛ که در این موارد، قرآن می‌فرماید:
«فَاعْتَدُواْ عَلَيْهِ بِمِثْلِ مَا اعْتَدَى عَلَيْكُمْ...؛14 همان گونه که آنان بر شما تعدّی کردند، باید با آنان مقابله به مثل کنید».
بعضی در تفسیر آیه: «وَجَزَاء سَيِّئَةٍ سَيِّئَةٌ مِّثْلُهَا»15 گفته‌اند: مراد این است که اگر بدی کسی را با بدی پاسخ دادی، شما هم مثل او هستی؛ چنانکه در آیه 43 همان سوره می‌فرماید: « وَلَمَن صَبَرَ وَغَفَرَ إِنَّ ذَلِكَ لَمِنْ عَزْمِ الْأُمُورِ؛16 و کسی که تحمل بدی مردم را داشته باشد و از آنان بگذرد، این از تصمیمات شایسته است».
پي نوشت ها :
1. سوره فصلت/34.
2. سوره فرقان/63.
3. سوره فرقان/72.
4. سوره ابراهيم/10.
5. سوره حج/5.
6. سوره بقره/23.
7. سوره يوسف/91-92.
8. سوره مائده/8.
9. سوره انعام، 91؛ حجر/3.
10. سوره مائده/ 42؛ نساء/63،81.
11. سوره توبه/73.
12. سوره نساء/140.
13. سوره مائده/51.
14. سوره بقره/ 194.
15. سوره شوری/40.
16. سوره شوری/42.
