پيروزي Vincere

مارکوپولو (ايتاليا، فرانسه)
 

محسن بيگ آقا
 

ويژگي مهم آثار مارکوبلوکيو، فيلم ساز معتبر و قديمي سينماي ايتاليا، نگاه متفاوت او به وقايع يا شخصيت هايي است که تاکنون بارها به آن پرداخته شده. اين کاري بود که او با فيلم صبح به خير شب (2003) درباره ي يک واقعه ي پيچيده ي سياسي هم انجام داده و حالا در فيلم پيروزي در مورد يک شخصيت انجام مي دهد. نوع نگاه بلوکيو است که او را متفاوت کرده و فيلم هايش را مورد توجه رسانه ها و جشنواره ها قرار داده: بلوکيو تاکنون شش بار نامزد نخل طلاي کن بوده و فيلمش در آخرين دوره ي اين جشنواره تنها فيلم ايتاليايي بخش مسابقه بود. اين عوامل از او شخصيت شهيري ساخته که به رغم متفاوت بودنش بايد حتماً روي فرش قرمز حضور داشته باشد. در جشنواره ي کوچک محلي و بدون فرش قرمز «موليزه چينما» که فيلم آخر بلوکيو را در آن ديدم، تعدادي ازعوامل فيلم هم حضور داشتند؛ از جمله جورجو بلوکيو، پسر فيلم ساز و يکي از بازيگران فيلم پيروزي. درست زماني که قرار بود فيلم به نمايش درآيد و عوامل فيلم به روي صحنه بروند، خبر رسيد که جورجو بلوکيو در بيمارستان است، ماجرا از اين قرار بود که پسر کارگردان معروف، در حالت مستي سوار بر اتومبيلي شده بود که جشنواره در اختيارش گذاشته بود و تصادف بدي هم کرده بود. اين حادثه، مدير جشنواره را هم براي بازيگر جوان نگران کرده بود و هم بابت اتومبيلي که به شدت صدمه ديده بود ناراحت! اما بلوکيو و فيلمش تا اين حد مهم بودند که او از شيطنت و بي تجبرگي پير جورجوي جوان چشم پوشي کند و با غرولندي زير لب، حضور مشاهير را مخدوش نکند! گواهي ديگر بر شهرت و موفقيت پيروزي اين است که مسئولان سينماي ايتاليا اين فيلم را در فهرست پنج فيلمي که قرار بود يکي شان براي حضور در بخش بهترين فيلم خارجي اسکار معرفي شوند گنجاندند، گرچه در نهايت فيلم باريا (جوزپه تورناتوره) انتخاب شد.
فيلم ها و سريال هاي زيادي درباره ي ديکتاتور فاشيست ايتاليا، بنيتوموسوليني، ساخته شده که تصوير او از خائن تا خدمت گزار مردم را شامل مي شوند. جالب است که اين نگاه همواره طيفي بين روشنفکران و عامه ي مردم را نيز شامل مي شده، يعني اگر روشنفکران به موسوليني به عنوان ديکتاتور خون خوار و خوش گذران نگاه مي کردند، عوام معتقد بودند که ايتاليا هرگز ثبات و قدرتي مانند دوران موسوليني نداشته و صنعت ايتاليا نيز هيچ گاه مثل آن زمان کارآمد نبوده؛ چنان که راه آهن سراسري ايتاليا هم در آن زمان احداث شده و خلاصه اين که تا زور بالاي سر مردم نباشد، کار نمي کنند و همان امثال موسوليني به درد مردم مي خورند و ...! شايد عجيب به نظر برسد، اما انتخاب حيرت انگيز چندباره ي سيلويو برلوسکوني توسط مردم نيز از چنين تفکري سرچشمه مي گيرد؛ انتخابي که روشنفکران ايتاليا را هم از فرط توضيح دادن دلايلش به خارجي ها خسته کرده است.

اما همه ي نکته در اين است که نگاه مارکوبلوکيو به موسوليني در فيلم پيروزي نگاه متفاوتي است. او به قصه عاشقانه اي در زندگي نفرت انگيز موسوليني مي پردازد که البته به سرعت شکلش در فيلم عوض مي شود. بلوکيو که قبلاً فيلم صبح به خير شب را با بازي فوق العاده ي مايا سانسا به عنوان اثري انساني و تکان دهنده درباره ي ماجراي گروگان گيري و ترور آلدومورو، نخست وزير اسبق ايتاليا، ساخته بود، در فيلم پيروزي نشان مي دهد که موسوليني کسي بوده که بتوان روي رفتار انساني اش حساب کرد! فصل افتتاحيه ي فيلم، تکان دهنده است: در يک جلسه ي حزبي سوسياليست ها در سال 1914، يکي از سران، موسوليني را به حاضران معرفي مي کند. موسوليني (فيليپو تيمي) از جا بلند مي شود، ساعتي جيبي را به دست مي گيرد و رو به جمع مي گويد: «من پنج دقيقه به خدا فرصت مي دهم تا نابودم کند...»، و بعد ساعت را روي ميز مي گذارد. بعد از پنج دقيقه، ساعت را بر مي دارد و مي گويد: «ديديد هيچ اتفاقي نيفتاد؟!» اما هنوز حرفش تمام نشده که مردم به سمتش هجوم مي آورند تا جواب حرکت کفرآميزش را بدهند. بين حاضران، دختري هست که با شيفتگي به موسوليني لبخند مي زند و دنبالش مي کند. اين فصل ابتدايي که آغاز آشنايي موسوليني با ايدا (جووانا متزوجورنو) به عنوان همسر اول مخفي اش در شهر ميلان ايتاليا است، درباره ي ويژگي هاي معمول يک ديکتاتور نيز هست: کسي که جسارت را با حماقت و از آن مهم تر سفسطه همراه مي کند تا عامه ي مردم را به سمت خود جذب کند. بي انصافي موسوليني زماني به تصوير کشيده مي شود که ايدا براي سرپا نگه داشتن روزنامه ي سوسياليستي موسوليني به نام «پوپولود ايتاليا» يا «مردم ايتاليا»، همه ي دارايي خود شامل آپارتمان، سالن زيبايي، اثاث خانه و جواهراتش را مي فروشد، اما در مقابل بعدتر با بي اعتنايي ديکتاتور مواجه مي شود.
اما درام فيلم پيروزي درباره ي ازدواج مخفي موسوليني با زني به نام ايدا دالسر است. ايدا ابتدا سعي مي کند موسوليني را براي خودش حفظ کند، اما پس از قطع اميد از وفاداري او، تمام تلاشش را براي حفظ پسرش به کار مي گيرد که بنيتو نام دارد. موضوع از آن جا جالب مي شود که در کمال حيرت ايدا، موسوليني وجود فرزندش را انکار مي کند. از اين جا فيلم به مسيري مي افتد که بار دراماتيک زيادي پيدا مي کند و فضاي خاص مورد علاقه ي بلوکيو به وجود مي آيد. «انکار هويت» در يک سيستم توتاليتر آغاز مي شود. ابتدا وجود ايدا انکار مي شود و اسنادي که در اختيار دارد ناپديد مي شود و بعد نوبت انکار موسوليني کوچک مي شود که اتفاقاً او هم بنيتو نام دارد. گويي بلوکيو قصد دارد نه مشکلات شخص موسوليني، که معضلي به نام سيستم پليسي ايتالياي پيش از جنگ را زير سؤال ببرد. در اين مسير است که ايدا ابتدا دچار روان پريشي و توهم معرفي مي شود، بعد به آسايشگاه رواني برده مي شود و در نهايت در آن جا سعي مي شود واقعاً به يک بيمار تبديلش کنند! تلاش هاي ايدا باعث مي شود پسر نوجوانش را در کمال به يک شبانه روزي ببرند و امکانات تحصيلش را فراهم کنند، اما ملاقات مادر با او همچنان ناممکن است. به اين ترتيب فيلم در ميان دو حد بي مسئوليتي افراطي موسوليني از يک طرف و فداکاري بي حد و حصر يک مادر از طرف ديگر قرار مي گيرد. از اين جهت مي توان فيلم را در مبارزه ي دائمي يک زن با سيستمي غول پيکر خواند. جالب اين جاست که وقتي بنيتو آلبينو (باز هم با بازي فيليپو تيمي) به عنوان پسر موسوليني و ايدا بزرگ مي شود، در دانشگاه تنها کسي است که به بهترين شکل اداي پدرش را در مي آورد! در عالم واقع، مادر در سال 1942 در آسايشگاهي جان باخته است. فيلم بلوکيو بر اساس دو کتاب و يک فيلم مستند ساخته شده است: کتاب هاي ازدواج موسوليني (مارکو زني)، فرزند مخفي موسوليني (آلفردو پيروني) و فيلم مستند راز موسوليني (فابريتسيو لائورنتي، جان فرانکونورليس).
پيروزي برخلاف آثار جمع و جور بلوکيو در سال هاي اخير يک «توليد عظيم» (بيگ پروداکشن) محسوب مي شود؛ فيلمي شلوغ، پر از شخصيت و سرشار از صحنه هاي باشکوه و تماشايي، هرچند که فيلم ساز از به کارگيري تصاوير مستند سياه و سفيد مربوط به موسوليني و فاشيست ها هم در فيلمش غافل نشده است. فصل هجوم پليس دوچه به خانه اي که ايدا در آن زندگي مي کند، همان قدر باشکوه است که حرکت دوربين هنگام بالارفتن ايدا از حصار سيمي بلند که دور آسايشگاه کشيده اند. وقتي در طول جنگ جهاني اول آيدا، موسوليني را گم مي کند و موسوليني سراغي از او نمي گيرد، صحنه ي تأثيرگذاري در فيلم شکل مي گيرد: ديدار تکان دهنده ي ايدا از خانه ي موسوليني، در حالي که او با همسر و فرزند ديگرش ديده مي شود. فيلم سرشار است از باران هاي سنگين، نورهاي بسيار روشن و سايه هاي بلند که نشانه هاي خشونت موجود در فضا در دوران فاشيسم هستند. در فصل سخنراني باشکوه دوچه در اوج قدرتش، زماني که چهره ي او کج نشان داده مي شود، روح ناسالم و خطرناکش در حرکت هاي ديوانه وار او مشهود است. زماني فدريکو فليني در فصل پاياني فيلم رم (1972) با حضور ناگهاني موتور سواران سياه پوش در سطح رم، با استادي اقتدار کور اما فزاينده ي طرفداران موسوليني را به نمايش گذاشته بود و حالا بلوکيو اين تصوير را در فيلم پيروزي با شکستن حريم خانواده و ناديده گرفتن ارتباط ها به تصوير کشيده است.
منبع: ماهنامه سينمايي فيلم 408