خانه اي به نام دشت

هميشه در سفرند
 

قرن ها و هزاره هاي زيادي است که پاييز و بهار خانه به دوش، راهي کوه و دشت مي شوند تا زمستان و تابستان را جايي سر کنند که برايشان بهتر است؛ براي خودشان و دامشان. شيوه اي براي زندگي با قدمتي چندهزار ساله، با آداب و رسومي کهن و هنرهايي منحصر به فرد. عشاير که حالا در سرتاسر ايران حدود يک ميليون و 200 هزار نفر جمعيت دارند. هميشه در تاريخ ايران، حرف هاي زيادي براي گفتن داشته اند؛ چه وقتي مثل ايل «افشار» پادشاهي مثل نادر را تحويل کشور دادند و چه وقتي در زمان صفويان و قاجار، از مهم ترين نيروهاي جنگجو و حافظ مرزهاي ميهني بودند.
استان اردبيل هر سال زير پاي ايل مهمي از عشاير ايران در نورديده مي شود؛ «شاهسون». اگر چه به طور قطع قدمت شکل گيري اين ايل بسيار زياد است، اما وجه تسميه نامشان را مي توان در چندصد سال اخير جست و جو کرد؛ در زماني که شاه عباس صفوي از ميان آنها، جنگجوياني برگزيد و نامشان را «شاهسون» يا «شاه دوست» گذاشت. ارتفاعات دامنه هاي سبلان به خصوص در مشکين شهر، ييلاق تابستانه شاهسون هاست و کرانه هاي خاوري دشت مغان هم در زمستان مي شود قشلاق آنها. عشاير، طي قرن ها آموخته اند که همه زندگي شان را با نظم طبيعت هماهنگ کنند. آنها ابتدا از «قيشلاخ» يا همان «قشلاق» که منطقه زمستاني شان است، به «يازلاخ» يا منطقه بهاره مي روند و سپس به «ييلاخ» يا همان «ييلاق» که منطقه تابستاني شان است کوچ مي کنند. در هرايل، تقسيم بندي ها مشخص است؛ ايل بزرگ ترين دسته عشاير است و بعد از آن، «طايفه». «تيره»، «کوبَک»، «اوبه» و خانواده، زيردسته هاي آن. چادرها، به تناسب فصل و مکان استقرار، ويژگي خاص خود را دارند. گاهي که مثل يازلاخ اقامت چندروزه است، چادرها هم جمع و جورترند و کوچک تر که نامشان مي شود «چاتما». در ييلاق و قشلاق اما، چادرها بزرگ ترند و نامشان مي شود «آلاچيق». آلاچيق هايي که هم محکم اند، هم پرند از تزئيناتي که ساخته دست بانوان عشاير است و هم تدابيرسرما و گرما در آنها انديشيده شده است. «کومه» چادرهايي کوچکترند به مساحت پنج متر که براي خانواده هاي کوچک تر يا مقاصد ديگر بنا مي شوند.
فصل برپايي چادر براي عشاير، فصل همکاري و هنرمندي است. مردهاي هر طايفه به کمک هم، يکي يکي چادرهاي يکديگر را علم مي کنند؛ چادرهايي که به راستي از هيچ باد و باران و طوفاني، گزندي بر آنها نمي رسد. روي چادرها را با نمد و پوست دام و دست بافت هاي ديگر مي پوشانند و در معماري آن، فکر همه چيز مثل پنجره و کمد را هم مي کنند. اسکلت و روانداز چادر که کارش تمام شد، تازه شروع کار زن هاست. گليم ها و جاجيم هاي دست بافت بانوان کوچ نشين، رنگين کماني از زيبايي ها را مهمان چادرها مي کند. دور تا دور ديواره و کف چادر با «سوماک» و «ورني» تزئين مي شود. سوماک يا ورني از شاهکارهاي صنايع دستي عشاير اردبيل است. ورني نوعي بافتني مثل قالي است با دار و روش بافتني منحصر به فرد. شگفتي اين هنر اين است که بي هيچ نقشه اي و کاملاً از روي تصوير ذهني، و البته با نخ هايي که خودشان ريسيده اند و خودشان رنگ کرده اند، بافته مي شود. براي همين هم هيج دوورني را با نقش و نگاري شبيه هم نمي توان يافت. هر روي زندگي عشاير، آميخته با آداب و رسوم و ويژگي هاي ناب خود است.
ازدواج، براي عشاير از همان مرحله اول، با فرهنگ و آداب ويژه اش شروع مي شود. چه در خواستگاري و هداياي مخصوصش و چه در روز عروسي. روز عروسي روي پارچه قرمزي که روي سر عروس است، پر مي شود از پول هاي سنجاق شده و بعد نوبت کت داماد است که با پول هاي سنجاق شده پوشيده شود. عروس وقت بيرون آمدن از خانه با يک پا ظرفي را مي شکند تا دفع بلا شود و با پاي ديگر ظرف آبي را مي ريزد تا روشني و برکت در زندگي اش جاري شود. سيب اندازي داماد از روي تپه و آداب ديگر، عروسي هاي عشاير شاهسون را کاملاً منحصر به فرد مي کند. اصلاً هر روي زندگي عشاير اردبيل با آداب و روسومي گره خورده که جاي ديگري نمي توان سراغ آن را گرفت. مرور عکسي هاي اين مطلب با اطلاعات و خاطراتي که عکاس مجله بازگو کرده نقش آفرين تصويري مختصر از اين زندگي است.

يک دنيا زندگي
 

خروس خوان صبح که مي شود، يک دنيا کار براي بانوي شاهسون شروع مي شود. آنقدر که گاهي مجبور مي شود چند کار را با هم انجام دهد. مثل شيردادن و نان پختن. از اين دو کار هنوز فارغ نشده، يا سوار بر اسب، گوسفند مي چراند، يا دستي بر ورني و گليم مي برد، يا شير مي دوشد و يا از شيرهاي دوشيده شده، لبنيات مي سازد

زندگي من
 

تو زندگي مني، تو اميد مني، تو که خوبي من هم دل خوشم؛ عکاس مي گويد حرفهاي مرد شاهسون با گوسفندش اينهاست. مي گويد برايش به ترکي شعر مي خواند و نازش مي کرد. دام عشاير، جزء مهم زندگي آنهاست. آنقدر که گاهي با آنها هوس دردودل و گپ و گفت هم مي کنند.

ورني، شاهکار شاهسون
 

نقشه اي در کار نيست؛ هر چه نقش مي بينيد، بداهه است و تصويري که در ذهن بافنده تداعي شده. براي همين هم هيچ دو «وِرني» شبيه به هم را نمي توان يافت. اگر چه موضع نقش و نگارها، در بيشترشان يکسان است. کوچ نشين هاي پولدارتر، در ييلاق يا قشلاق و گاهي هر دو، خانه مي سازند تا هر بار نياز به برپايي چادر نداشته باشند. خانه اي که البته بسيار ساده تر و با امکانات کمتري حتي نسبت به خانه هاي روستايي است.

فرقي براي مجردها و متأهل ها
 

دختران شاهوسن، ازدواج که مي کنند تا سال هاحجابي به حجاب قبليشان اضافه مي شود؛ روبندي که لب آنها را مي پوشاند. از روي اين روبند به راحتي مي شود مجرد را از متأهل تشخيص داد. اين روبند تا وقتي فرزندان آنها بزرگ شوند، همراه آنها خواهد بود.

بارکش بي آزار
 

شتر، که هم بار خوب مي کشد. هم آب و غذاي زيادي نمي خواهد، بين عشاير محبوبيت ويژه اي دارد. شترهاي شمال غربي، با شترهايي که شايد تاکنون در ذهن داشتيم کمي فرق دارند. سرماي کوهستان تن پوشي از پشم بلندترين آنها کرده است.

رسم روشنايي و دفع بلا
 

تا پاي چپ عروس اين نعلبکي را نشکند و پاي راستش اين آب را نريزد، از پله آخر خانه پدري، راهي خانه داماد نخواهد شد. يکي براي دفع بلا و يکي براي جاري شدن برکت و روشني در زندگي زوج جوان. مراسم ازدواج شاهسون ها، پر است از آداب و رسوم زيبا و منحصر به فرد.

خانه اي از هنر و قوام
 

اسکلت چادر را مردها آنقدر محکم بنا مي کنند که از سرسره بازي اين کودکان گرفته تا باد و طوفان و باران، گزندي به آن نرساند. کار اسکلت تمام نشده، کار خانم ها با تزيينات دست سازشان شروع مي شود. دور تا دور کومه را حصير مي گذارند تا مار و موش و مثل اينها، راهي به داخل چادر نداشته باشند.
منبع: ماهنامه ايران شناسي و ايران گردي همشهري- سرزمين من- شماره ي 2