بازگشت به اصل خويش

در گفت و گو با کريستف رضاعي، آهنگساز
 

پس از پرونده هاوانا، چهل سالگي دومين همکاري شما با آقاي رئيسيان است. سرانجام آن فيلم به کجا انجاميد؟اميدي به اکران آن هست؟
متأسفانه از پرونده هاوانا خبري ندارم. اميدوارم در آينده اکران شود. پرونده هاوانا اولين تجربه همکاري مشترک ميان من و آقاي رئيسيان بود که بسيار برايم لذت بخش بود.
چه شد که اين بار هم آقاي رئيسيان براي موسيقي متن اين فيلم به سراغ شما آمدند؟
فکر مي کنم اين به همان نخستين تجربه همکاري مشترک ميان ما برمي گردد. ايشان از موسيقي متن پرونده هاوانا رضايت داشتند. با من تماس گرفتند و موسيقي متن چهل سالگي را به من پيشنهاد دادند که من بسيار خوشحال شدم و اميدوارم اين همکاري در آينده هم ادامه پيدا کند.

همان طور که مي دانيد، در سينماي جهان هم اين همکاري مشترک ميان کارگردان ها و آهنگسازان در فيلم هاي بسياري تکرار شده است. آيا اين شيوه در سينماي ايران هم نتايج مثبتي در پي دارد؟يا به نظر شما ممکن است با اين رويه، کارگردان خود را از بهره بردن از خلاقيت ديگر آهنگسازان که مي توانند فضاي جديدي را براي فيلمش ايجاد کنند محروم کند؟
فکر مي کنم نتايج مثبتي در پي دارد، به اين دليل که همکاري يک کاگردان و يک آهنگساز نمي تواند محدود به يک کارشود.در ابتدا اين رابطه ميان کارگردان و آهنگساز يک رابطه قلبي ودلي است که اگر اين ارتباط به شکل مثبت و موفقي تحقق يابد، انگيزه اي ايجاد مي شود که موجب مي شود اين همکاري در آينده بيشتر و عميق تر شده و با سهولت بيشتري صورت پذيرد، زيرا هر چه بيشتر پيش مي رويد اين شناخت ميان کارگردان و آهنگساز افزايش مي يابد که البته نبايد باعث عادت شود تا خلاقيت و ابتکار لطمه ببيند.
تا چه اندازه به موسيقي سکوت در سينما معتقد هستيد؟فکر نمي کنيد سکوت در موسيقي متن فيلم هاي ايراني تا حدودي کم رنگ است و از صدا کم تر به عنوان موسيقي در فيلم استفاده مي شود؟بهخ عبارت ديگر چرا در سينماي ما تعاملي ميان آهنگساز و صداگذار وجود ندارد؟يا اگر هست خيلي نامحسوس است؟
اصولاً خيلي کم فيلم تماشا مي کنم، چه در عرصه سينماي ايران و چه در سينماي جهان. بنابراين نمي توانم قضاوت درستي راجع به وجود يا عدم سکوت در سينماي ايران داشته باشم، ولي اين را اضافه کنم که به سکوت در موسيقي متن فيلم بسيار اعتقاد دارم و سکوت را چه در موسيقي متن فيلم بسيار و چه در صداگذاري ابزار فني بسيار مهمي تلقي مي کنم. همچنين براين باور هستم که موسيقي و صدا نبايد با هم مقايسه وقضاوت شوند. صدا مانند تدوين، فيلمبرداري، نورپردازي و..است که همه اين ها حتي بدون وجود موسيقي در فيلم حضور دارند، ولي استفاده يا عدم استفاده از موسيقي در فيلم بستگي به نظر کارگردان دارد. اگر کارگردان تشخيص داد که از موسيقي در فيلمش استفاده کند، اين صدا گذاري است که بايد در خدمت موسيقي باشد، نه اين که موسيقي در خدمت صداگذري و نمي شود هم موسيقي متن در فيلم باشد و هم صدايي که به عنوان موسيقي در فيلم استفاده مي شود فکر نمي کنم صداگذاري بتواند نقش موسيقي را در فيلم ايفا کند.
چهل سالگي فيلمي است که موسيقي در آن نقش مهمي را ايفا مي کند. البته در اين جا منظورم موسيقي متن فيلم نيست، بلکه مفهومي به نام موسيقي است که کارگردان سعي برآن داشته تا روايت تازه اي از داستان "کنيزک و پادشاه"از مثنوي معنوي مولانا را در آن بستر بيان کند. به نظر شما چرا کارگردان از زبان موسيقي براي قرائت شخصي اش از اين داستان بهره برده است؟
اين موضوع با خلاقيت و تفکر کارگردان در ارتباط است. حتماً راه هاي ديگري هم براي روايت اين داستان وجود داشته است، اما در نهايت تصميم ايشان اين بوده است که از موسيقي براي بيان اين داستان بهره گيرند.
همان گونه که اشاره کردم عنصرهاي موسيقي در اين فيلم فراوان هستند، چرا که موسيقي عنصراصلي روايت داستان چهل سالگي است. براي مثال از همان ابتدا در عنوان بندي آغازين فيلم نام عوامل فيلم را روي صفحه نتي مشاهده مي کنيم و در ادامه پيانو هم با آن
همراه مي شود.در مورد موسيقي تيتراژ آغازين بيشتر بگوييد.
متأسفانه هنوز موسيقي تيتراژ آغازين را روي تصوير نهايي نديده ام، چون درست پس از ميکس موسيقي مجبور شدم براي سفري چند ماهه به فرانسه بروم، ولي پيانوي تيتراژ آغازين اشاره اي بسيار ساده از تمي است که در طول فيلم مطرح خواهد شد که شکل کامل آن در صحنه اجراي کنسرت شنيده مي شود.
شخصيت اصلي زن فيلم که ليلا حاتمي نقش آن را ايفا مي کند نوازنده ويولن سال است که سرانجام در بازگشت به اصل خويش به ارکستر سمفونيک باز مي گردد و به نوازندگي مي پردازد. به همين دليل ويولن سل در موسيقي چهل سالگي نقش چشمگيري را ايفا مي کند، از جمله مي توان به سکانس هايي اشاره کرد که حاتمي در خلوت خويش تک نوازي مي کند. از آن جا که بازيگر فيلم،نوازنده حرفه اي موسيقي کلاسيک نبود، اين امر موسيقي متن را برايتان دشوار نمي ساخت؟مثلا در سکانس هايي که او ويولن سل مي زد چه تدبيري انديشيديد که انگشت گذاري ها زياد آماتور و غيرحرفه اي به چشم نيايد؟
حدود چهار ماه قبل از فيلمبردراي خانم حاتمي با کمک دوستان نوازنده ويولن سل بنده شروع به آموختن اين ساز کردند. خيلي هم در اين راه زحمت کشيدند، اما چهارماه براي آموختن بسيار کم بود. تم موسيقي و سلوي ويلن سل همان زمان هم نوشته شد، براي اين که کارگردان بتواند در برنامه ريزي فيلمبرداري از اين تم استفاده کند. سعي کردم تم ساده اي نوشته شود که هم راحت به ذهن مخاطب سپرده شود و هم اين که خانم حاتمي بتواند انگشت گذاري اين تم بر روي ساز را به راحتي ايفا کند . ولي در طول فيلمبرداري خيلي از صحنه ها تغييرکرد، به خاطر اين که فيلم هنوز در جست و جوي ريتم اصلي اش بود. سعي براين شد تا بازيگرها در بهترين شرايط ژست نوازندگي را انجام دهند، ولي متأسفانه هميشه موفق نبود و در تدوين انتخاب اين صحنه ها خيلي سخت بود، به همين دليل قسمت هايي در فيلم وجود دارد که نوازنده نبودن بازيگرها معلوم است .
به نظر شما حالت هاي بازيگري که در فيلم نقش رهبر ارکستر را ايفا مي کرد در سکانس هايي که به رهبري مي پرداخت غيرحرفه اي و غيرطبيعي نبود؟فکر نمي کنيد مشورت کارگردان با آهنگساز در اين رابطه تا حدود زيادي از چنين مشکلاتي مي کاهد؟
بله، حرکات رهبر ارکستر به نظر غيرحرفه اي مي آيد، ولي اين غير حرفه اي بودن بيشتر در چهره رهبر ارکتسر نمايان است تا ژست هاي محدود رهبري او.البته ميان من و آقاي رئيسيان برسر اين صحنه هاي موسيقايي بحث مي شد، ولي شرايط، بودجه و محدوديت زماني و ...اجازه نمي دهند همواره کاري را که مطلوب شماست انجام دهيد.
پس از ضبط موسيقي آن را ويرايش هم کرديد؟اگر پاسخ تان مثبت است در اين راه آيا از سمپل هم استفاده کرديد؟
خوشبختانه قطعاتي که ويرايش شدند خيلي کم بودند. در دو قطعه بر روي صداي سازهايي که در پرتغال ضبط شده بودند، مجبور شدم از سمپل استفاده کنم.
چرا براي ساخت و ضبط موسيقي متن چهل سالگي به پرتغال سفر کرديد واز ارکستر ليسبون بهره برديد؟آيا در داخل کشور از اين حيث محدوديتي داشتيد؟
چند سالي است که با اين استوديو و اين ارکستر که تخصص شان در ضبط موسيقي فيلم است، آشنا شده ام و امکاناتي که ايجاد مي کنند باعث مي شود هم از لحاظ هزينه و هم از لحاظ زماني بتوانيد در عرصه ضبط موسيقي فيلم فعاليت مطلوب تري داشته باشيد. ارکستر تشکيل شده بود از نوازندگان ارکستر سمفونيک ليسبون و ارکستر تئاتر ليسبون. يک روز در دو سئانس چهار و سه ساعته در حدود(26)دقيقه موسيقي ضبط کردم که چنين امکاني متأسفانه در ايران وجود ندارد،منظورم از لحاظ نوازندگي نيست، بلکه از لحا ظ فني است؛ اين که يک ارکستر سي نفره با يک رهبر ارکستر بتوانند در مکاني بنشينند و با هم بنوازنند و ضبط شود، متأسفانه در داخل کشور وجود ندارد. اگر در ايران مي خواستم اين کار را ضبط کنم، بايد چند برابر اين وقت را مي گذاشتم و طبيعتاً از لحاظ هزينه هم سنگين تر مي شد.
ترکيب ارکستراسيون را برچه اساسي طراحي کرديد؟
چون محدوديت زماني و هزينه اي وجود داشت، براساس ترکيب ارکتسر کلاسيکي که موتزارت استفاده مي کرد، ارکستر طراحي شد که شامل يک بخش زهي و شش ساز بادي شامل فلوت، ابوا، کلارينت، باسون و دو عدد هورن مي شد و از آن جايي که خانم حاتمي در فيلم نقش نوازنده ويولن سل را ايفا مي کند، از ويولن سل هم استفاده شد، به منظور ايجاد يک فضاي کوچک و شخصي. همچنين گهگاه از دونوازي پيانو و يولن سل هم استفاده شد.
نکته قابل توجهي که در موسيقي متن چهل سالگي به چشم مي خورد، اشاراتي است که به موسيقي اصيل ايراني دارد. در سکانس هايي ملودي به دستگاه ماهور نزديک مي شود و حتي سه تار در کنار ارکستر زهي نقش زيبايي را ايفا مي کند. در اين رابطه توضيح مي دهيد ؟
در چهل سالگي فضايي وجود نداشت که کار تلفيقي انجام شود،چون هم خانه حاتمي نوازنده سازي غربي در فيلم بود و هم رهبر ارکستر فيلم موسيقي، را در خارج از ايران آموخته بود. ولي خيلي دوست داشتم با تمايل آقاي رئيسيان علاقه خودم به هر حال اين اتفاق بيفتد. صحنه هاي که آقايان انتضامي و فروتن ديالوگي با هم داشتند، صحنه اي مناسب براي اين منظور بود، چرا که نقش آقاي انتظامي خيلي شرقي بود و در ارتباط با اصالت ايراني و عرفان. سه تار نيز رنگ آميزي شرقي است که روي ارکستر ايفا مي کند و چون قسمت ارکسترال مداليته ماژور مي نوازد، طبيعتاً سه تار در دستگاه ماهور بداهه مي نوازد.
ايده موسيقي تيراژ پاياني از خودتان بود؟يا از همکارتان علي بوستان؟يا هر دو؟
مي توانم بگويم هر سه؛ آقاي رئيسيان، آقاي بوستان و بنده
درباره با قطعه با کلام تيتراژ پاياني که فضايي در دستگاه نوا را تداعي مي کرد توضيح مي دهيد؟
آقاي رئيسيان خيلي تأکيد داشتند که تيتراژ پاياني، آوازي باشد، بخصوص روي شعر مولانا . با استفاده از يک برداشت هارمونيک خاصي از تم اصلي فيلم، زمينه زهي را ايجاد کردم و با کمک و همکاري آقاي بوستان ساخت اين ملودي را روي زمينه زهي کار کرديم تا فضايي متفاوت از موسيقي فيلم ايجاد شود، ضمن اين که تم اصلي اين فيلم هم در آخر تيتراژ مطرح مي شود.
و سوال پاياني اين که در حال حاضر در عرصه سينما مشغول چه کاري هستيد و گروه "نور" در چه وضعيتي به سر مي برد و در آينده چه برنامه هايي در داخل و خارج کشور دارد؟
در حال حاضر در عرصه سينما مشغول کاري نيستم . در مورد گروه"نور"هم بايد بگويم که متأسفانه فعلا هيچ برنامه اي در داخل و خارج از کشور نداريم و گروه "نور"در حال حاضر فقط به تمرين و نوشتن قطعات جديدش مي پردازد.
منبع:صنعت سينما شماره 96.