قلعه اي براي گم شدن

اين قلعه به خاطر اتاق ها و راهروهاي پيچ در پيچي که دارد يکي از رازآلودترين قلعه هاي ايلام است
از اتاق ها و دالان هاي تو درتو تشکيل شده. از هر کدام از اتاق هاي قلعه هزار در که وارد شويد، معلوم نيست سر از کدام راهرو، دالان يا اتاقي در مي آوريد. چم و خم قلعه را بلد نباشيد، گم شدنتان حتمي است. آن قدر بايد دور خودتان بچرخيد و به چپ و راست برويد تا شايد بتوانيد راه خروج را پيدا کنيد، اما سربازاني که در دوره ساساني اينجا زندگي مي کردند، همه راهروها و اتاق هاي قلعه را مثل کف دست شان مي شناختند، براي همين هنگام حمله دشمن به راحتي آنها را غافلگير مي کردند. قلعه تاريخي هزار در، در شهرستان آبدانان ايلام و درست بين دينار کوه و کوير کوه جا خوش کرده است.
جالب اينجاست که در همه اتاق ها آتشدان و آشپزخانه به طور مجزا ساخته شده؛ آتشدان هايي که تقريباً به شکل شومينه هاي امروزي ساخته شده اند. محمد داميار، کارشناس مردم شناسي اداره ميراث فرهنگي ايلام در مورد ساختار قلعه هزار در مي گويد: «بدنه اين قلعه از آهک، ملات ساروج و قلوه سنگ تراشيده ساخته شده است. اتاق ها، دالان ها و راهروها در هر چهار جهت قلعه ساخته شده و از هر طرف که وارد شده ايد، نمي توانيد خارج شويد. تنگه اي در پشت دژ وجود دارد که ساسانيان آن را مسدود کردند. اين تنگه پنج کيلومتري مسير ورود آب بوده و از آنجا که حاکمان قلعه نمي خواستند دشمنان به اين تنگه دسترسي و از آنجا وارد قلعه شوند، براي حفاظت از محدوده حکومت خودشان تنگه را مسدود کردند.»

احترام بگذار
 

يکي ديگر از شگفتي هاي اين بناي تاريخي، شکل متفاوت درها و ورودي اتاق هاست، «ما دو نوع در، در قلعه مي بينيم. نوع اول درهايي است که کوتاه ساخته شده اند و وقتي مي خواهيد وارد آن شويد حتماً بايد سر و کمرتان را خم کنيد. به نظر من در آن دوران اشخاصي در اين اتاق ها زندگي مي کردند که صاحب منصب بودند و کساني که از در وارد مي شدند، با خم کردن سر و بدنشان به نوعي به فرد صاحب مقام احترام مي گذاشتند و تعظيم مي کردند. نوع دوم هم ورودي ها يا درهايي هستند که ارتفاع بلندي دارند. اين از ارتفاع بلند باعث مي شد تا سربازان مستقر در قلعه در مواقع خطر و حمله دشمن به سرعت از اتاق و راهروها عبور کرده و از قلعه خارج شوند.»

پادگان ساساني
 

با اينکه کاوشگران و باستان شناسان قلعه هزار در، بررسي هاي زيادي انجام داده و ادعا مي کنند اين قلعه با کاربرد نظامي ساخته شده، اما هنوز در کاوش ها، اشياي نظامي که اين نظريه را اثبات کند، پيدا نشده است. با اين حال نوع معماري خاص و تو در توي قلعه نشان مي دهد که اين اثر تاريخي با هدف نظامي ساخته شده و نقش پادگان را براي سربازان مستقر در آن ايفا مي کرده است. در زمان ساسانيان، حاکماني در شهرهايي مثل خوزستان و اطراف آبدانان زندگي مي کردند که به نوعي براي اين پادگان نظامي تهديد جدي محسوب مي شدند. ساساني ها هم براي اينکه خطر حمله دشمنانشان را دفع کنند، اين پادگان نظامي و باستاني را ساختند؛ «مهم ترين دليلي که باعث شده تا قلعه هزار، در به اين شکل ساخته شود، اين بود که سربازاني که در اين قلعه بيتوته مي کردند، در مواقع خطر و زماني که دشمنان حمله مي کردند، به سرعت و بدون اتلاف وقت از اتاق و دالان ها بيرون مي آمدند و مي جنگيدند. در صورتي که اگر ديواري حائل آنها بود و اتاق ها و راهروها را از هم جدا مي کرد، تا سربازان مي خواستند بيرون بيايند، کلي زمان مي برد و همين موضوع باعث مي شد تا دشمن به راحتي بر آنها غلبه کند. بنابراين در آن زمان، سرعت عمل حرف اول را در اين قلعه مي زد.» سرنخ ديگري که باعث مي شود باستان شناسان با اطمينان بيشتري بگويند که اين قلعه با هدف نظامي ساخته شده، اين است که زميني که قلعه در آن بنا شده، سفت و سخت است. از طرف ديگر در بناي آن از مصالحي استفاده شده است که هم در همان منطقه وجود دارد و هم به وفور در دسترس است. شايد برايتان جاي سؤال باشد که بدانيد سفت يا نرم بودن لايه زمين چه کمکي به سربازان و فرماندهان قلعه مي کرده؛ «اگر قلعه روي لايه اي از زمين يا خاکي نرم ساخته مي شد در زمان هاي بارندگي نشست مي کرد و قلعه فرو مي ريخت. جدا از مصالح يا استحکامي که معماران در بناي قلعه استفاده کردند، آنها براي محکم کاري بيشتر قطر ديوارهاي قلعه را به اندازه يک متر ساخته اند تا در اثر باريدن باران به راحتي خراب نشوند. در جريان کاوش هايي که يک کاوشگر بلژيکي در سال هاي 1348-1347 در اين قلعه انجام داد، ظروف سفالينه، آبگينه و شيشه هاي رنگي زيادي پيدا شد که نشان مي داد افرادي در اين قلعه سکونت داشته و زندگي مي کرده اند.» به گفته داميار، شيشه هاي سبز رنگي که پيدا شده اند، به شکل تکه هاي فنجان هستند.

بولدوزر و خراب کردن قلعه
 

آخرين باري که اين قلعه کاوش شد، در سال 1384 بود، براي همين هنوز نصف قلعه زير خاک پنهان است و کاوش نشده. تا قبل از اين که اين مکان تاريخي در فهرست آثار تاريخي ثبت شود، آسيب هاي زيادي به اين قلعه رسيده، «جالب است بدانيد قبل از انقلاب آموزش و پرورش تصميم گرفت مدرسه اي در شهرستان آبدانان درست بيخ گوش اين قلعه تاريخي بنا کند. ماجراي ساخت اين مدرسه زماني شکل دردناکي به خودش گرفت که بدنه اين قلعه زيبا از چنگک بولدوزر در امان نماند و بخشي از آن تخريب شد. اما بعد از انقلاب قلعه هزار در، تحت حمايت ميراث فرهنگي قرار گرفت. » غير از اين قلعه که لقب هزار در را يدک مي کشد، در اين شهرستان يک نوع بلبل سفيد و قرمز و يک کوه وجود دارد که محلي ها اسم هزار در را روي آنها هم گذاشته اند.
منبع: نشريه همشهري سرنخ، شماره 99.