نویسنده: عبدالحسین خسروپناه
$ چگونگی تکوین زن
آموزه های قرآنی و روایی نشان داده که زن و مرد از یک حقیقت آفریده شده اند و تمایزی تکوینی میان آن ها وجود ندارد. خداوند سبحان در این باره می فرماید: «یا ایها الناس اتقوا ربکم الذی خلقکم من نفس واحده و خلق منها زوجها»(نساء/1) «هوالذی خلقکم من نفس واحده و جعل منها زوجها لیسکن الیها»(اعراف/189) برخی بر این باورند که زن از دنده چپ مرد به وجود آمده و فاید یک وجود اصیلی است.
این مطلب توسط روایت مسند از محمد بن بابویه قمی صدوق در «علل الشرایع» و روایت مرسل در «من لا یحضره الفقیه» نقد و نفی شده است:
زراره بن اعین از حضرت امام صادق (علیه السلام) سؤال کرد: نزد ما مردمی هستند که می گویند خداوند حوا را از بخش نهایی ضلع چپ آدم آفرید؛ امام صادق (علیه السلام)فرمود: «خداوند از چنین نسبتی، هم منزه است و هم برتر از آن است ... آیا خداوند توان آن را نداشت که همسر آدم را از غیر دنده او خلق کند، تا بهانه به دست [عده ای] دهد که بگویند بعضی از اجزای آدم با بعضی دیگر نکاح نمود... سپس فرمود: خداوند بعد از آفرینش آدم، حوا را به طور نوظهور پدید آورد... آدم (علیه السلام) بعد از آگاهی از خلقت وی از پروردگارش پرسید: این کیست که قرب و نگاه او مایه انس من شده است؟ خداوند فرمود: این حوا است آیا دوست داری که با تو بوده و مایه انس تو شده و با تو سخن بگوید و تابع تو باشد؟ آدم گفت: آری پروردگارا تا زنده ام سپاس تو بر من لازم است، آن گاه خداوند فرمود: از من ازدواج با او را بخواه چون صلاحیت همسری تو را جهت تأمین علاقه جنسی نیز دارد و خداوند شهوت جنسی را به او عطا نمود ... سپس آدم عرض کرد: من پیشنهاد ازدواج با وی را عرضه می دارم، رضای شما در چیست؟ خداوند فرمود: رضای من در آن است که معالم دین مرا به او بیاموزی». پس تمام زن ها از لحاظ حقیقت از سنخ گوهر مردان اند نظیر آن چه که درباره رسول اکرم (صلی الله علیه و آله و سلم) تعبیر شده است که: «لقد من الله علی المؤمنین اذ بعث فیهم رسولا من انفسهم»(1) خداوند منت نهاد بر مؤمنین آن گاه که در میان آن ها پیامبری از خودشان برانگیخت. «لقد جائکم رسول من انفسکم عزیز علیه ما عنتم»(2) پیامبری از خودتان به سوی شما آمد که بر او دشوار است شما در رنج بیفتید. منشاء گرایش مرد به زن و آرمیدن مرد در سایه انس به زن همانا مودّت و رحمتی است که خداوند بین آن ها قرار داده و این مودت الهی و رحمت خدایی غیر از گرایش غریزی نر و ماده است که در حیوان ها هم موجود است و از ین رهگذر زن محبوب رسول اکرم (صلی الله علیه و آله و سلم) واقع شده است که فرمود: «حبب الی من دنیاکم النساء و الطیب و قره عینی فی الصلاه»(3) یعنی پیامبر اسلام(ص) از امور و حقایق دنیا به سه چیز علاقه مند است که عبارتند از زن و بوی خوش و نماز. حضرت امام باقر(علیه السلام) در پرتو همین نگرش از رسول اکرم (صلی الله علیه و آله) نقل نموده است: «ما بنی بناء فی الاسلام احب الی الله تعالی من التزویج»(4) و حضرت امام صادق(علیه السلام) از پیامبر گرامی (صلی الله علیه و آله) نقل فرموده است: «من تزوج احرز نصف دینه ...»،(5) و حضرت امام صادق(علیه السلام) فرموده است: «اکثر الخیر فی النساء»(6) پس زن همانند مرد جایگاه مهمی در اسلام دارد. (7)
$ 10- عقل زن
مسأله عقل زن، یکی دیگر از مباحث مربوط به زنان است و این که آیا عقل زن همچون عقل مرد است یا این که زنان از عقل کمتری بهره مندند؟ حدیث نقصان عقل زنان در نهج البلاغه و کافی چه معنایی دارد؟ برخی، این گونه احادیث را ضعیف شمرده و عده ای، ناظر به عایشه تفسیر کرده اند؛ ولی استدلال امام(ع) در روایات، عام است. حال باید دید مقصود از عقل چیست؟ آیا عقل نظری یا عقل عملی یا عقل ابزاری است؟ آیا زن و مرد در برخورداری از سه معنای عقل به صورت تکوینی یکسان هستند و زنان به دو جهت دوری از به کارگیری عقل و محرومیت های فرهنگی در روابط اجتماعی به ضعف عقلانیت دچار شدند. (8) یا این که زن و مرد تکویناً از عقل بهره مندند، ولی به دلیل غلبه احساسات و عواطف، ظهور فعلی عقل کاهش می یابد و بر این اساس، شهادت دو زن معادل شهادت یک مرد شمرده می شود. (9) یا این که از روی حکمت، زن و مرد بهره مندی تکوینی یکسانی ازعقل ندارند.(10) تحلیل برخی از نویسندگان (11) در باب جایگاه عقل در نصوص دینی جالب توجه است که به اختصار بیان گردد: اولاً، نقصان عقل در روایات به مردان و زنان خودبین، شهوت ران، متکبر، خویشتن ندار در حال غضب، هوس باز، زیاده طلب و نیز کمال عقل به مردان و زنان دین دار، فروتن در برابر حق، کمال طلب، مخالف با هوای نفس، به صورت یکسان نسبت داده شده است. (12) این گونه روایات نشانگر غیر ذاتی بودن نقصان و کمال عقل در زن و مرد است و این که نقصان و کمال زن، معلّل به عوامل پیش گفته است. ثانیاً، روایات فراوانی بر ملازمه عقل مداری و دین باوری دلالت دارد. امام صادق(ع) می فرماید: «من کان عاقلا کان له دین»(13) خداوند سبحان نیز درباره همسانی دین باوری مردان و زنان می فرماید: «ان المسلمین و المسلمات و المؤمنین و المومنات و القانتین و القانتات»(14) پس اگر زنان از ایمان راستین برخوردارند، باید از عقل کامل انسانی نیز بهره مند باشند. بنابراین، روایات ناظر به نقصان زنان به وضیعت خاصی از زنان، یعنی غرق شدن آن ها در مسایل ویژه دلالت دارند. پس این اخلاقیات از محیط و عقب ماندگی تربیتی و فرهنگی پدید آمده و با برخوردهای انسانی و عاطفی می توان آن شیوه ها را دگرگون ساخت و رفتار ناهنجار این گونه زنان را تغییر داد.
به نظر نگارنده، گرچه نباید از عوامل محیطی و اجتماعی در نقصان و کمال عقلانیت زنان غفلت کرد، اما تأثیرپذیری بیشتر زنان از عوامل نقصان عقل، به جهت بُعد عاطفه تکوینی آن ها است؛ هرچند رشد تکوینی عواطف زنان، ضرورت جامعه و بایسته کانون گرم خانواده به شمار می آید. مساهل مشاوره زنان که در احادیث نهی شده است نیز از این باب است؛ یعنی گاهی زنان به جهت رشد تکوینی عواطف و احساسات و تأثیرپذیری از عوامل محیطی، گرفتار نقصان عقل می شوند و قدرت مشورت دهی منطقی را پیدا نمی کنند؛ ولی اگر زنی توانست با حفظ عواطف انسانی، از عوامل فرهنگی و اجتماعات تأثیر ناپسند نپذیرد و رشد عقلانی یابد، می تواند طرف مشورت قرار گیرد. حدیث امیرالمؤمنین نیز بر این مطلب دلالت دارد که فرمود: «ایاک و مشاوره النساء الا مَن جُرِّبَت بکمال العقل»(15) یعنی: بپرهیزید از مشاوره با زنان مگر زنانی که کمال عقلشان تجربه شده است.
$ 11- زبان مذکری در قرآن
برخی اشکال گرفته اند که قرآن به مردها بهای بیشتری داده است و به همین جهت، از واژه های مذکر استفاده کرده تا آن جا که درباره مقام و منزلت حضرت مریم (علیها السلام) می فرماید:«صدقت بکلمات ربها و کتبه و کانت من القانتین»(16) کلمات پروردگارش را تصدیق نمود و از عبادت پیشگان بود. خدای سبحان کلمه مؤنث قانتات استفاده نکرد و به جای آن، واژه قانتین را به کار برده و مریم را در زمره مردها شمرده است. این اشکال وارد نیست؛ زیرا قرآن در این موارد از فرهنگ محاوره بهره برده و از باب غلبه واژه های مذکر را به جای مؤنث به کار برده است. همان گونه که ارزش های الهی در سوره آل عمران با الفاظ مذکر بیان شده است و می فرماید: «الصابرین و الصادقین و القانتین و المنفقین و المستغفرین بالاسحار»(17) اما برای دفع توهم پیش گفته در سوره احزاب مشخص می کند که زن و مرد در این فضائل، همتای هم هستند. «ان المسلمین و المسلمات و المومنین و المومنات و القانتین و القانتات و الصادقین و الصادقات و الصابرین و الصابرات و الخاشعین و الخاشعات و الذاکرین الله کثیرا و الذاکرات اعدالله لهم مغفره و اجرا عظیما»(18) بنابراین، اگر درباره مریم (علیها السلام) می فرماید: «صدقت بکلمات ربها و کتبه و کانت من القانتین»؛ به معنای نفی قانتان نیست؛ زیرا در سوره احزاب «والقانتین و القانتات» فرمود: بلکه برای حفظ فرهنگ محاوره است. (19) مجموعه آیات پیش گفته به مطلب مهم دیگری دلالت داشته که عبارت از استعداد تکامل یکسان زن و مرد است و این که زن و مرد رشد معنوی برتری بر یکدیگرند. آیه شریفه 124 سوره نساء نیز به خوبی بر این مطلب دلالت دارد و می فرماید: «وَ مَن یَعمَل من الصالحاتِ مِن ذَکرٍ او اُنثی و هو مُؤمِنٌ فاولئک یَدخُلونَ الجَنّه و لا یُظلَمُونَ نقیراً»
$ 12- مسئولیت متقابل زن و مرد
مجموعه دلایل عقلی و نقلی نشان می دهند که در اسلام محبت و عاطفه خانوادگی-نه مردسالاری و زن سالاری و فرزند سالاری-اصالت دارد: آیه 21 سوره مبارکه روم (20) و حدیث «ما بنی فی الاسلام بناء احب الی الله عزوجل و اعز من التزویج»(21) نمونه ای از این دلایل است. به همین دلایل، زن و مرد در حریم خانواده مسئولیت دارند. استاد جوادی آملی درباره مسئولیت متقابل زن و مرد می فرماید: «نشانه مسئولیت متقابل زن و شوهر در حریم خانوادگی را می توان از بیان رسول اکرم (صلی الله علیه و آله) استنباط کرد که آن حضرت چنین فرمود: «الرجل راع علی اهل بیته و کل راع مسؤول عن رعیته، و المراه راعیه علی مال زوجها، و مسووله عنه»(22) یعنی مرد، مسئول تأمین نیاز و نگهداری اهل خانه است و زن، مسئول حفظ و نگهداری مال شوهر می باشد و هر مسئولی در قبال مسئولیتی که دارد متعهد می باشد. ارزش زن به عنوان هویت دینی وقتی روشن می شود که گوشه ای از اسرار نکاح و رموز ازدواج از زبان صاحب وحی بازگو شود تا معلوم گردد که زن نه تنها ملعبه مرد نیست و نه تنها وابسته نمی باشد و نه تنها ابزار نیست؛ بلکه چون بنیان مرصوصی نیست که مرد را از پرتگاه دوزخ می رهاند و از انحراف نجات می دهد و باز هم از خطر تیرگی آسوده می شوند و هماهنگ هم راه فلاح و صلاح و نجاح را طی می کنند و از طلاح و تباه و تبار می رهند: رسول اکرم حضرت محمد بن عبدالله (صلی الله علیه و آله) چنین می فرماید: «من تزوج احرز نصف دینه»(23) یعنی مردی که با زن ازدواج نماید و زنی که با مرد عقد زناشویی ببندد هر کدام نصف دین خود را حفظ نموده اند. یعنی هویت مرد برای زن در نکاح و نیز هویت زن برای مرد در ازدواج یک هویت دینی است نه غریزی و آمیزش حیوانی که در هر نر و ماده ای یافت می شود. و باز پیامبر گرامی اسلامی (صلی الله علیه و آله و سلم) می فرماید: «چون معیار ارزش انسان همان فضائل علمی و عملی او است و در این جهت خصوصیت صنفی زن و مرد تأثیری ندارد. «روزی مردی صاحب دختر شده و حضرت صادق (علیه السلام) که او را ناراحت و غضبناک دیدند، به او فرمودند: «اگر خداوند به تو الهام و ابلاغ می فرمود که من برای تو فرزند انتخاب کنم یا تو برای خودت فرزند انتخاب می کنی، تو در جواب چه می گفتی؟ آن مرد گفت: می گفتم: پروردگارا تو برای من فرزند اختیار و انتخاب فرما، آن گاه حضرت امام صادق(علیه السلام) فرمود: خداوند برای تو دختر را انتخاب و اختیار نمود، سپس فرمود: آن پسری که عالم همراه با موسی کلیم-حضرت خضر- او را کشت، بدل و عوضی را که خداوند به پدر و مادر او عطا فرمود، دختر بود که منشاء پیدایش چندین پیامبر شد.»(24) یعنی گاهی پسر از بین می رود تا زمینه پدید آمدن دختر شود، زیرا آن دختر واجد معیار ارزش بوده و از آن پسر برتر بوده است، در چنین موقعی حضرت خضر فرا می رسد و در صحابت موسی کلیم کار شگفت انگیزی می کند تا ارج چنین دختری روشن گردد.
در این مقام لازم است به آن درباره فضیلت حمل و بارداری و اجر وضع حمل و دوران نفاس زن وارد شده، توجه شود. حضرت رسول اکرم (صلی الله علیه و آله و سلم) درباره جایگاه معنوی زن می فرماید: «الجنه تحت اقدم الامهات»(25) «اذا کنت فی صلاه التطوع فان دعاک و الدک فلا تقطعها و ان دعتک و الدتک فاقطعها»(26) یعنی اگر مشغول نماز مستحبی هستی و پدرت تو را خواند نماز را قطع نکن و اگر مادرت درخواستی داشت، نمازت را قطع کن. البته قطع کردن نماز نافله حرام نیست لیکن در حالت جواز قطع یا رجحان آن یکسان نیست.»(27)
و اما درباره اجازه کتک زدن زن توسط مرد نیز باید توجه داشت، مربوط به زنان ناشزه است، نه هر زنی و زدن با چوب مسواک است نه با وسیله ای که مستلزم وجوب پرداخت دیه شود خداوند متعال می فرماید: «الرِّجالُ قَوّامُونَ عَلَی النِّساءِ بِما فَضَّل اللهُ بَعْضَهُم عَلی بَعْضٍ وَ بِما انْفَقُوا مِنْ اَمْوالِهِمْ فَالصَّالِحاتُ قانِتاتُ حافِظاتٌ لِلْغَیبِ بِما حَفِظَ اللهُ وَ اللَّاتی تَخافُونَ نُشُزَهُنَّ فَعِظُوهُنَّ وَ اهْجُرُوهُنَّ فِی الْمَضاجِعِ وَ اضْرِبُوهُنَّ فَاِنْ اطَعْنکُمْ فَلا تَبْغُوا عَلَیْهِنَّ سَبیلاً اِنَّ اللهَ کانَ عَلیَّاً کَبیراً»(28) یعنی: مردان را بر زنان تسلط و حق نگهبانی است به وسیله آن برتری که خدا برای بعضی بر بعضی مقرر داشته و هم به واسطه آن که مردان از مال خود نفقه دهند، پس زنان، شایسته مطیع شوهران و در غیبت آنان حافظ (حقوق آن ها) باشند از آن رو که خدا هم (حقوق زنان را) حفظ فرموده است. و زنانی که از نافرمانی آنان (در حقوق همسری) بیمناکید باید نخست آنان را موعظه کنید و (اگر مطیع نشدند) از خوابگاه آنان دوری گزینید و (اگر باز مطیع نشدند) آنان را به زدن تنبیه کنید، چنانچه اطاعت کردند دیگر راهی بر آن ها مجویید، که همانا خدا بزرگوار و عظیم الشأن است. علامه طباطبایی در تفسیرالمیزان می فرماید: «معنای قیمومت مرد بر این است که مرد به خاطر این که هزینه زندگی زن را از مال خودش می پردازد، تا از او استمتاع ببرد، پس بر او نیز لازم است در تمامی آن چه مربوط به استمتاع و هم خوابگی مرد می شود از او اطاعت کند، و نیز ناموس او را در غیاب او حفظ کند، و وقتی غایب است مرد بیگانه را در بستر او راه ندهد، وآن بیگانه را از زیبایی های جسم خود که مخصوص شوهر است تمتع ندهد و نیز در اموالی که شوهرش در طرف ازدواج و اشتراک زندگی خانوادگی به دست او سپرده و او را مسلط بر آن ساخته خیانت نکند... پس معنای آیه مورد بحث این می شود که زنان سزاوار است که صفت صلاح را پیشه خود بسازند، که اگر چنین کنند قهراً قانتات خواهند بود، یعنی همواره و دائماً شوهران خود را در هرچه از ایشان بخواهند اطاعت خواهند کرد، هر چیزی که با تمتع شوهران ارتباط داشته باشد، واجب است بر آنان که جانب خود را در همه چیزهایی که متعلق حق شوهران است در غیاب شوهران حفظ کنند.»(29)
$ 13- قیم بودن مرد
یکی از باورهای دین اسلام، قیم بودن شوهر نسبت به زن است. البته قیمومیت مرد نسبت به زن به معنای محافظت زن درعرصه اقتصادی، فرهنگی و امنیتی است و زن در صورت داشتن استقلال اقتصادی اداره زندگی می تواند در عقد نکاح با رضایت طرفین، قیم بودن مرد را محدود کند.
خداوند سبحان در این باره می فرماید: «مردان را بر زنان تسلط و حق نگهبانی است به واسطه آن برتری که خدا برای بعضی بر بعضی مقرر داشته و هم به واسطه آنکه مردان از مال خود نفقه می دهند، پس شایسته مطیع شوهران و در غیبت آنان حافظ (حقوق آن ها) باشند از آن رو که خدا هم (حقوق زنان را) حفظ فرموده است.»(30)
علامه طباطبایی در تفسیر آیه شریفه می فرماید: «کلمه (قیم) به معنای آن کسی است که مسئول قیام به امر شخصی دیگر است، و کلمه (قوام) و نیز (قیام) مبالغه در همین قیام است، و مراد از جمله: "بِما فَضَّلَ اللهُ بَعْضَهُمْ عَلَی بَعْضٍ" آن زیادت هایی است که خدای تعالی به مردان داده، به حسب طاقتی که بر اعمال دشوار و امثال آن دارند، چون زندگی زنان یک زندگی احساسی و عاطفی است، که اساس و سرمایه اش رقت و لطافت است، و مراد از جمله:"بما انفقوا" مهریه ای است که مردان به زنان می دهند، و نفقه ای است که همواره به آنان می پردازند.»(31)پس قوّام بودن مرد نسبت به زن برای حفاظت و نگهبانی از حریم زن در عرصه های مختلف فرهنگی و اقتصادی و امنیتی است و مرد باید با معرفت و عدالت به این مسئولیت مهم بپردازد.
استاد جوادی آملی در توضیح قیم بودن مرد نسبت به زن می نویسد: «عنوان سالار به معنای فرمانروا و حکمران و فوق قانون و غیر مسئول، برای هیچ کسی نسبت به دیگری روا نیست، خواه در حریم خانه به عنوان مردسالاری باشد و خواه در متن جامعه به عنوان رئیس سالاری و یا فقیه سالاری و یا عناوین دیگر؛ زیرا مهم ترین شرط صلاحیت سرپرستی خانواده یا جامعه همانا دو عنصر محوری علم و عدل است؛ نمونه این مطلب را می توان از سیرت و سنت حضرت علی (علیه السلام) استفاده کرد، چنانچه حضرت امام محمد باقر (علیه السلام) نقل می کند که امیرالمؤمنین (علیه السلام) در روز گرمی از محل کار خود به خانه برمی گشت، زنی را ایستاده دید که می گوید: «شوهرم بر من ستم نمود و مرا ترساند و بر من تعدی کرد و سوگند یاد نموده که مرا بزند، حضرت علی (علیه السلام) فرمود: صبر کن که روز خنک شود آن گاه با تو می آیم، زن گفت: خشم شوهرم بر من شدیدتر می شود، حضرت علی (علیه السلام)فرمود: خانه ات کجاست؟ آن گاه به طرف خانه زن حرکت کرد و به اهل خانه سلام نمود، جوانی بیرون آمد، حضرت علی (علیه السلام) به او فرمود: ای بنده خدا از خدا بپرهیز ... آن جوان گفت: به تو چه، من او را می سوزانم. امیرالمؤمنین (علیه السلام) فرمود: من تو را امر به معروف و نهی از منکر می کنم، تو با منکر با من روبرو می شوی و معروف را انکار می کنی؟ مردم از راه رسیدند و حضرت علی (علیه السلام) را شناختند و به او می گفتند: سلام علیکم یا امیرالمومنین، آن جوان حضرت را شناخت و به دست و پای حضرت علی (علیه السلام) افتاد و عذرخواهی کرد. آن گاه امیرالمؤمنین (علیه السلام) به آن زن فرمود: داخل خانه ات برو و شوهرت را به چنین کاری وادار نکن.»(32) پس قیم بودن مرد نسبت به زن در چارچوب علم و عدالت است و به هیچ وجه ظلم به زن محسوب نمی شود. (33)
$ 14- ارث زن و مرد
پرسش دیگر فمینیست ها، به مسأله تقسیم عادلانه ارث زن و مرد برمی گردد. اگر عدالت به معنای تساوی و تشابه زن و مرد باشد، بی شک باید ارث این ها نیز برابر شود، ولی این گونه نیست و عدالت به معنای قراردادن هر چیزی به جای خود و دادن حق به صاحب آن است و چون شارع مقدس، پرداخت هزینه ها و مهریه و دیه و عاقله (دیه خطایی برادر و برادرزاده) و مسئولیت اقتصادی را به عهده مرد گذاشته، ارث مرد در مواردی نیز بیش از زن است. البته در مواردی سهم زن و مرد مساوی بوده و یا سهم زن بیشتر است. برای مثال پدر و مادر میتی که فرزند داشته باشد، هر کدام از ابوین، یک ششم می برند و در مواردی که خواهر میت نصف سهم برادر میت ارث می برد و موردی که میت غیر از پدر و دختر وارث دیگر نداشته باشد، دختر، بیش از یک ششم پدر، سهم می برد.
استاد جوادی آملی در این باره می فرماید: «گرچه خداوند تمام قوانین حقوقی را برابر حقوق فطری تنظیم و تدوین فرموده است تا زمینه اثاره دفائن فطری و شکوفایی گنجینه های درونی جامعه بشری فراهم گردد، لیکن در پایان آیه ارث، دو اسم از اسمای حسنای الهی را یادآور می شود که هماهنگی نظام تشریع و تکوین را در خاطره ها احیا نماید و آن این است که در پایان آیه 11 سوره نساء، که عهده دار بیان برخی از ارث های متفاوت می باشد، چنین فرموده است: «ان الله کان علیما حکیما»؛ یعنی شما از علم و حکمت کافی برخوردار نیستند تا راز تفاوت را که در هسته مرکزی عدل نهفته است، جستجو کنید، لیکن خداوند آگاه و حکیم است. همه علل تساوی و عوامل تفاوت را جمع بندی نموده و بر مدار حکمت، آن ها را به صورت مواد معتدل حقوقی بیان می فرماید، تا مسائل در سنت و مانند آن از تفریط جاهلیت کهن و از افراط جاهلیت جدید و مدرن مصون بماند.»(34)
$ 15- قضاوت زنان
جواز یا عدم جواز قضاوت زنان، مسأله دیگری در نظام حقوق زن در اسلام است و حکم به عدم جواز قضاوت زن را تفاوت غیرعادلانه میان زن و مرد دانسته اند. برای پاسخ به این مسأله باید توجه داشت که برخی از فقها، همچون شیخ مفید، شیخ طوسی، ابن ادریس و غیره، علم و عدالت را شرط قضاوت دانسته و ذکوریت را شرط نکرده اند. عده ای همچون محقق طوسی، علامه حلی، صاحب جواهر و غیره نیز ذکوریت را در قضاوت شرط دانسته اند. پس اولاد برخی از فقها، ذکوریت را قضاوت شرط ندانسته اند و آن ها که قضاوت زن را جایز نشمردند، تکلیف دشوار قضاوت را از زن برداشته اند، که نوعی خدمت به زن و سهولت به اوست. استاد جوادی آملی درباره حضور زن در مسائل اجتماعی می فرماید:«در برخی از امور، حضور زن نارواست و امر او در آن نافذ نیست نظیر جایی که مستلزم تماس نامحرمانه با نامحرم و مانند آن باشد، این گونه از موارد که سهم مختص مرد است، داوری زن در آن صحیح نیست و اما در مواردی که مخصوص زنان است یا مشترک بین زن و مرد بوده یا مخصوص مردان می باشد، لیکن مستلزم هیچ محذوری از قبیل تماس با نامحرم نمی باشد، دلیل روشنی بر اشتراط ذکورت یافت نمی شود. بنابراین اگر زن به مقام شامخ اجتهاد رسیده و دارای ملکه عدالت بود و شرایط دیگری که در قضا و اوصاف قاضی معتبر است، واجد بود و خواست تصدی قضای زنان را با نصب از طرف فقیه جامع الشرایط که ولایت امر مسلمین و رهبری جامعه اسلامی را به عهده دارد، متعهد شود از نظر بزرگانی چون مقدس اردبیلی مانعی ندارد.»(35) گزارش حکومت بلقیس در قرآن و نقد نکردن آن توسط خداوند متعال، بر نوعی جواز مدیریت زن دلالت دارد. (36)
$ 16- دیه و قصاص زنان
تفاوت دیه زن و مرد در فقه شیعه، دستاویز دیگری برای جریان فمینیسم است، به گونه ای که احکام مربوط به آن را نوعی بی عدالتی تفسیر کرده اند. باید توجه داشت که اولاً، دیه زن و مرد در اسلام، دلالتی بر ارزش انسانی و معنوی آن ها ندارد و تنها نوعی کمک به بازماندگان و آسیب زدگان به شمار می آید. ثانیاً، صِرف تفاوت زن و مرد بودن، منشأ تمایز حکمی در دیه و قصاص نمی شود، بسیاری از تفاوت ها در انسان های عالم و جاهل (37) یا مجاهد و غیرمجاهد (38) وجود دارد که منشأ تمایز در تعیین دیه آن ها نمی شود. ثالثاً، آیات قرآن به صراحت بر حکم یکسان قصص دلالت دارد«و کتبنا علیهم فیها ان النفس بالنفس و العین بالعین و الانف بالانف و الاذن بالاذن و السن بالسن و الجروح قصاص فمن تصدق به فهو کفاره له»(39) یعنی: مقرر کردیم بر ایشان که جان در مقابل جان و چشم در برابر چشم و بینی در برابر بینی و گوش در برابر گوش و دندان در برابر دندان می باشد و زخم ها به همان ترتیب قصاص دارند و هر که آن را ببخشد پس کفاره گناهان او خواهد بود. پس هر انسانی، خواه زن و مرد در احکام قصاص یکسان است. و همچنین می فرماید: «یا ایها الذین آمنوا کتب علیکم القصاص فی القتلی الحر بالحر و العبد بالعبد و الانثی بالانثی»(40) ای کسانی که ایمان آورده اید درباره کشتگان، بر شما قصاص مقرر شده: آزاد عوض آزاد و بنده عوض بنده و زن عوض زن. (41) رابعاً، دیه زن و مرد در مواردی مشترک و در موارد دیگر متفاوت است و شاید سرّ تفاوت حکم دیه در زن و مرد به نظام حقوق خانواده و وظایف زن و مرد در اسلام برگردد. پرداخت نصف دیه در قصاص از طرف خانواده زن مقتول به خانواده مرد قاتل، به جهت رفع نیاز خانواده قاتل است، زیرا دیه زن یا مرد مقتول، نصیب زن و مرد نمی شود و تنها به خانواده و بازماندگان می رسد و چون تأمین نفقه خانواده به عهده مرد است، باید دیه مرد افزون تر از زن باشد؛ یعنی با توجه به اصالت خانواده و تأمین نفقه خانواده توسط مرد، می توان حکمت تمایز احکام دیه و قصاص در زن و مرد را یافت؛ به عبارت دیگر، برای کشف عادلانه یا ظالمانه بودن یک حکم، باید حکم معین را در نظام حقوق و هدف تعیین شده آن نظام مشاهده کرد. پس احکام مربوط به دیه در نظام حقوق خانواده، عادلانه تنظیم شده است. حال اگر زنی که نفقه فرزندان را تأمین می کرد، به قتل رسید یا آسیبی دید که نتوانست هزینه های خانواده را تأمین کند، می توان بر اساس اصل عدالت از مازاد بر دیه استفاده کرد تا ظلمی تحقق نیابد.
$ 17-ازدواج موقت
ازدواج در مذهب شیعه بر دو نوع ازدواج دایم و موقت است؛ یعنی زن و مرد می توانند با رضایت یکدیگر به صورت دائمی یا موقت و در مدت معینی زندگی مشترکی داشته باشند. ازدواج دایم و موقت به لحاظ شرعی تفاوت هایی دارند؛ برای مثال زن و شوهر در ازدواج دایم از یکدیگر ارث می برند ولی در ازدواج موقت چنین نیست یا در نگه داشتن عده تفاوت هایی وجود دارد. البته احکام مشترکی نیز میان این دو نوع است. حال سؤال این است که آیا ازدواج، مانند محرومیت مادر و دختر زوجه بر زوج، و پدر و پسر زوج بر زوجه برقرار است. حال سؤال این است که آیا ازدواج موقت به تعبیر فمینیست ها با حقوق و حیثیت انسانی زن تعارض دارد؟
استاد مطهری در پاسخ به این پرسش می فرماید: «ازدواج دائم، مسئولیت و تکلیف بیشتری برای زوجین تولید می کنند، به همین دلیل پسر یا دختری نمی توان یافت که از اول بلوغ طبیعی که تحت فشار غریزه قرار می گیرد، آماده ازدواج دائم باشد. خاصیت عصر جدید این است که فاصله بلوغ طبیعی را با بلوغ اجتماعی و قدرت تشکیل عائله زیادتر کرده است. اگر در دوران ساده قدیم یک پسر بچه در اوایل بلوغ طبیعی از عهده شغلی که تا آخر عمر به عهده او گذاشته می شد بر می آمد، در دوران جدید ابداً امکان پذیر نیست. یک پسر موفق در دوران تحصیل که دبستان و دبیرستان و دانشگاه را بدون تأخیر و رد شدن در امتحان آخر سال و یا در کنکور دانشگاه گذرانده باشد در 25 سالگی فارغ التحصیل می گردد و از این به بعد می تواند درآمدی داشته باشد. قطعاً سه چهار سال هم طول می کشد تا بتواند سر و سامانی به خود دهد و آماده ازدواج دائم گردد. همچنین است یک دختر موفق که دوران تحصیل را می خواهند طی کند. شما اگر امروز یک پسر محصل هجده ساله را که شور جنسی او به اوج خود رسیده است، تکلیف به ازدواج بکنید به شما می خندند. همچنین است یک دختر محصل شانزده ساله. عملاً ممکن نیست این طبقه در این سن، زیر بار ازدواج دائم بروند و مسئولیت یک زندگی را که وظایف زیادی برای آن ها نسبت به یکدیگر و نسبت به فرزندان آینده شان ایجاد می کند بپذیرند. کدام یک؟ رهبانیت موقت یا کمونیسم جنسی یا ازدواج موقت؟ از شما می پرسم، با این حال، با طبیعت و غریزه چه رفتاری بکنیم؟ آیا طبیعت حاضر است به خاطر این که وضع زندگی ما در دنیای امروز اجازه نمی دهد که در سنین شانزده سالگی و هجده سالگی ازدواج کنیم، دوران بلوغ را به تأخیر بیندازد و تا ما فارغ التحصیل نشده ایم، غریزه جنسی از سر ما دست بردارد؟ آیا جوانان حاضرند یک دوره رهبانیت را طی کنند و خود را سخت تحت فشار و ریاضت قرار دهند و تا زمانی که امکانات ازدواج دائم پیدا شود؟ فرضاً جوانی حاضر گردد رهبانیت موقت را بپذیرد آیا طبیعت حاضر است از ایجاد عوارض سهمگین و خطرناکی که در اثر ممانعت از اعمال غریزه جنسی پیدا می شود و روانکاوی امروز از روی آن ها پرده برداشته است صرف نظر کند؟ دو راه بیشتر باقی نمی ماند، یا این که جوانان را به حال خود رها کنیم و به روی خود نیاوریم. به یک پسر اجازه دهیم از صدها دختر کام بگیرد، و به یک دختر اجازه دهیم با ده ها پسر رابطه نامشروع داشته باشد و چندین بار سقط جنین کند. یعنی عملاً کمونیسم جنسی را بپذیریم. و چون به پسر و دختر (متساویا) اجازه داده ایم، روح اعلامیه حقوق بشر را از خود شاد کرده ایم، زیرا روح اعلامیه حقوق بشر از نظر بسیاری از کوته فکران این است که زن و مرد اگر بناست به جهنم دره سقوط کنند دوش به دوش یکدیگر و بازو به بازوی هم و بالاخره (متساویا) سقوط کنند.آیا این چنین پسران و دخترانی با چنین روابط فراوان و بی حدی در دوران تحصیل پس از ازدواج دائم، مرد زندگی و زن خانواده خواهند بود؟ راه دوم، ازدواج موقت و آزاد است. ازدواج موقت در درجه اول زن را محدود می کند که در آن واحد، زوجه دو نفر نباشد، بدیهی است که محدود شدن زن مستلزم محدود شدن مرد نیز خواه ناخواه هست. وقتی که هر زنی به مرد معینی اختصاص پیدا کند قهراً هر مردی هم به زن معینی اختصاص پیدا می کند.» (42)
البته اگر افرادی بخواهند از طریق ازدواج موقت به هوس بازی بپردازد و باعث ظلمی به زنان شود، اسلام از طریق حاکم و احکام اسلامی همچون اصل عدالت می بایست از این گونه ازدواج های موقت جلوگیری کند.
$ 18- تعدد زوجات
مسأله تعدد زوجات، یکی دیگر از مباحثی است که فمینیست ها بر آن خُرده می گیرند. استاد مطهری در پاسخ به این شبهه می فرماید: اولاً، بسیاری از ملل از جمله قوم یهود و ملت ایران در زمان ساسانیان و بعضی ملل دیگر، مسأله تعدد زوجات را قانونی دانسته اند. منتسکیو می گوید: «در قانون مالایو گرفتن سه زن مجاز بود» و هم او می گوید: «والاتنینین امپراطور روم به علل و جهات مخصوص اجازه داد مردها چندین زن بگیرند، ولی چون این قانون با آب و هوای اروپا مناسب نبود از طرف سایر امپراتوران روم مثل (تئودور) و (آکاردیوس) و (مونوریوس) لغو گردید).» ثانیاً، اسلام چند زنی را، برخلاف چند شوهری، به کلی نسخ و لغو نکرد، بلکه آن را تحدید و تقیید کرد، یعنی از طرفی نامحدودی را از میان برد و برای آن حداکثر قائل شد که چهارتاست، و از طرف دیگر برای آن قیود و شرائطی همچون عدالت قرار داد و به هر کس اجازه نداد که همسران متعدد انتخاب کنند. قبل از اسلام تعدد زوجات نامحدود بود، یک نفر به تنهایی می توانست صدها زن داشته باشد و از آن ها حرم سرائی به وجود آورد، ولی اسلام برای آن، سقف معینی تعیین کرد. به یک نفر اجازه نداد بیش از چهار زن داشته باشد. در روایات شیعه وارد شده که یک نفر ایرانی مجوسی در زمان امام صادق(ع) اسلام اختیار کرد در حالی که هفت زن داشت، از امام صادق (ع) سؤال شد تکلیف این مرد که اکنون مسلمان شده با هفت زن چیست؟ امام فرمود حتماً باید سه تای از آن ها را رها کند. اصلاح دیگری که اسلام به عمل آورد این بود که عدالت را شرط کرد و اجازه نداد به هیچ وجه تبعیضی میان زنان یا میان فرزندان آن ها صورت بگیرد. قرآن کریم در کمال صراحت فرمود: «فان خفتم ان لا تعدلوا فواحده» اگر بیم دارید که عدالت نکنید، یعنی اگر به خود اطمینان ندارید که با عدالت رفتار کنید، پس به یکی اکتفا کنید. اصل عدالت در دنیای قبل از اسلام، به هیچ وجه رعایت نمی شد، نه میان خود زنان و نه میان فرزندان آن ها. (43) استاد مطهری در ادامه می فرماید: «مطلب دیگر این است که راست است که روح ازدواج، عاطفه و احساسات است، و راست است که احساسات قلبی تحت اختیار آدمی نیست، اما این که برای بطلان تعدد زوجات گفته می شود احساسات قابل تقسیم نیست، یک تخیل شاعرانه، بلکه یک مغالطه است، زیرا سخن در این نیست که احساسات به خصوصی را مانند یک قطعه جسم دو قسمت کنند و به هر کدام سهمی بدهند، تا گفته شود که امور روحی قابل تقسیم نیست. سخن در ظرفیت روحی بشر است، مسلماً ظرفیت روحی آدمی آن قدر محدود نیست که نتواند دو علاقه را در خود جای دهد. پدری صاحب ده فرزند می شود و هر ده نفر را تا حد پرستش دوست می دارد، برای همه آن ها فداکاری می کند. بلی، یک چیز مسلم است و آن این که عشق و احساسات هرگز در صورت تعدد آن قدر اوج نمی گیرد که در وحدت می گیرد. اوج اعلای عشق و احساسات با تعدد سازگار نیست، همچنان که با عقل و منطق نیز سازگار نیست.»(44)
$ 19- حکمت حجاب
خداوند سبحان در قرآن کریم، حکم و حکمت حجاب و عفاف را به عنوان باور و رفتار سعادت ساز آدمی بیان کرده و اهل بیت عصمت و طهارت(ع) و علمای اسلام نیز به تبیین و شرح این مقوله مهم پرداخته اند. حق تعالی در باب ضرورت و حکمت مسأله حجاب می فرماید: «ای پیغمبر(گرامی) با زنان و دختران خود و زنان مؤمنان بگو که خویشتن را به چادر فرو پوشند، که این کار برای این که آن ها (به عفّت و حرّیت)شناخته شوند تا از تعرض و جسارت (هوس رانان) آزار نکشند بسیار نزدیک تر است و خدا (در حق خلق) بسیار آمرزنده و مهربان است.»(45) و همچنین می فرماید: «(ای رسول ما) مردان مؤمن را بگو تا چشم ها (از نگاه ناروا) بپوشند و فروج و اندامشان را (از کار زشت با زنان) محفوظ دارند که این بر پاکیزگی (جسم و جان) آنان اصلح است، و البته خدا به هر چه کنید کاملاً آگاه است. و زنان مؤمن را بگو تا چشم ها (از نگاه ناروا) بپوشند و فروج و اندامشان را (از عمل زشت) محفوظ دارند و زینت و آرایش خود جز آن چه قهراً ظاهر می شود (بر بیگانه) آشکار نسازند، و باید سینه و بر دوش خود را به مقنعه بپوشانند و زینت و جمال خود را آشکار نسازند جز برای شوهران خود یا پدران یا پدران شوهران یا پسران خود یا پسران شوهر یا برادران خود یا پسران برادران و پسران خواهران خود یا زنان خود (یعنی زنان مسلمه) یا کنیزان ملکی خویش یا مردان اتباع خانواده که رغبت به زنان ندارند یا اطفالی که هنوز بر عورت و محارم زنان آگاه نیستند (و از غیر این اشخاص مذکور احتجاب و احتراز کنند) و آن طور پای به زمین نزنند که خلخال و زیور پنهان پاهایشان معلوم شود. و ای اهل ایمان، همه به درگاه خدا توبه کنید، باشد که رستگار شوید، و البته باید مردان بی زن و زنان بی شوهر و کنیزان و بندگان شایسته خود را به نکاح یگدیگر در آورید، اگر آن مردان و زنان فقیرند خدا به لطف و فضل خود آنان را بی نیاز و مستغنی خواهد فرمود و خدا رحمتش وسیع و نامتناهی و (به احوال بندگان) آگاه است و آنان که وسیله نکاح نیابند باید عفت نفس پیشه کنند تا خدا آن ها را به لطف و فضل خود بی نیاز گرداند. از بردگانتان آنان که تقاضای مکاتبه کنند (یعنی خواهند که خود را از مولا به مبلغی مشروط یا مطلق خریداریکنند) تقاضای آن ها را اگر خیر و صلاحی در ایشان مشاهده کنید بپذیرید و (برای کمک به آزاد شدن آن ها) از مال خدا که به شما اعطا فرموده (به عنوان زکات و صدقات در وجه مال المکاتبه) به آن ها بدهید، و کنیزکان خود را که مایلند به عفت، زنهار برای طمع مال دنیا جبراً به زنا وادار مکنید، که هر کس آن ها را اکراه به زنا کند خدا در حق آن ها که مجبور بودند بسیار آمرزنده و مهربان است (لیکن شما را که آن ها را به زنا مجبور کنید به جای آنان عقاب خواهد کرد) و همانا ما به سوی شما آیاتی روشن نازل گردانیدیم و داستانی از آنان که پیش از شما درگذشتند و موعظه ای برای اهل تقوا فرستادیم.»(46)
استاد مطهری در کتاب «مسأله حجاب» به خوبی، حکمت و گستره حجاب را بیان کرده و بر این باور است که پدیده «برهنگی» بیماری عصر ما است و نباید کورکورانه از غرب تقلید کنیم. لزوم پوشیدگی زن در برابر مرد بیگانه یکی از مسائل مهم اسلامی است و در ایران باستان و قوم یهود و هند وجود داشته است. وی، مطالب و شواهدی برای این ادعا از تاریخ تمدن ویل دورانت ذکر می کند. استاد مطهری، ابعاد گوناگون التذاذ جنسی را توضیح داد و می فرماید: «اسلام، التذاذات جنسی در غیر محدوده ازدواج قانونی را به شدت منع فرموده است و آن، خود فلسفه خاصی دارزد که بعد توضیح خواهیم داد، ولی لذت جنسی در حدود قانون را تحسین کرده است تا جائی که فرموده دوست داشتن زن از صفات پیامبران است.» وی، مشکلات امنیتی زن و آمارهای وحشت آور تجاوز به عنف در دنیای به اصطلاح متمدن غرب را بیان کرده و می فرماید: «پوشش زن در اسلام این است که زن در معاشرت خود با مردان بدن خود را بپوشاند و به جلوه گری و خودنمایی نپردازد. حقیقت امر این است که در مسأله پوشش- و به اصطلاح عصر اخیر حجاب- سخن در این نیست که آیا زن خوب است پوشیده در اجتماع ظاهر شود یا عریان؟ روح سخن این است که آیا زن و تمتعات مرد از زن باید رایگان باشد؟ آیا مرد باید حق داشته باشد که از هر زنی در هر محفلی حداکثر تمتعات را به استثناء زنا ببرد یا نه؟ اسلام که به روح مسائل می نگرد جواب می دهد: خیر، مردان فقط در محیط خانوادگی و در کادر قانون ازدواج و همراه با یک سلسله تعهدات سنگین می توانند از زنان به عنوان همسران قانونی کامجوئی کنند، اما در محیط اجتماع استفاده از زنان بیگانه ممنوع است و زنان نیز از این که مردان را در خارج از کانون خانوادگی کامیاب سازند و به هر صورت و به هر شکل ممنوع می باشند.»
استاد مطهری در باب حکمت حجاب و عفاف زن به چند کارکرد مهم به شرح ذیل اشاره می کند:
$ 1. آرامش روانی:
نبودن حریم میان زن و مرد و آزادی معاشرت های بی بند و بار، هیجان ها و التهاب های جنسی را فزون می بخشد و تقاضای سکس را به صورت یک عطش روحی و یک خواست اشباع نشدنی در می آورد. غریزه جنسی، غریزه ای نیرومند، عمیق و دریا صفت است. هرچه بیشتر اطاعت شود سرکش تر می گردد، همچون آتش که هرچه به آن بیشتر خوراک بدهند، شعله ور تر می شود.
$ 2. خودآرایی زنان:
علت این که در اسلام دستور پوشش اختصاص به زنان یافته است این است که میل به خودنمائی و خودآرائی مخصوص زنان است. از نظر تصاحب قلب ها و دل ها مرد شکار است و زن شکارچی، همچنان که از نظر تصاحب جسم و تن؛ زن شکار و مرد شکارچی است. میل زن به خودآرایی از این نوع حس شکارچی گری او ناشی می شود. این زن است که به حکم طبیعت خاص خود می خواهد دلبری کند و مرد را دلباخته و در دام علاقه به خود اسیر سازد. بنابراین، انحراف تبرج و برهنگی از انحراف های مخصوص زنان است و دستور پوشش برای آنان مقرر گردیده است.
$ 3. استحکام پیوند خانوادگی:
شک نیست که هر چیزی که موجب تحکیم پیوند خانوادگی و سبب صمیمیت روابط زوجین گردد، برای کانون خانواده مفید است و در ایجاد آن باید حداکثر کوشش مبذول شود و بالعکس هر چیزی که باعث سستی روابط زوجین و دلسردی آنان گردد، به حال زندگی خانوادگی زیانمند است و باید با آن مبارزه کرد. اختصاص یافتن استمتاعات والتذادهای جنسی به محیط خانوادگی و در کار ازدواج مشروع، پیوند زن و شوهری را مستحکم می سازد و موجب اتصال بیشتر زوجین به یکدیگر می شود. فلسفه پوشش و منع کامیابی جنسی از غیر همسر مشروع، از نشر اجتماع خانوادگی این است که همسر قانونی شخص از لحاظ روانی عامل خوشبخت کردن او به شمار برود، در حالی که در سیستم آزادی کامیابی، همسرقانونی از لحاظ روانی یک نفر رقیب و مزاحم و زندانبان به شمار می رود و در نتیجه کانون خانوادگی بر اساس دشمنی و نفرت پایه گذاری می شود.
$ 4. استواری اجتماع:
کشانیدن تمتعات جنسی از محیط خانه به اجتماع، نیروی کار و فعالیت اجتماع را ضعیف می کند. برعکس آنچه که مخالفین حجاب خرده گیری کرده اند و گفته اند: «حجاب موجب فلج کردن نیروی نیمی از افراد اجتماع است» بی حجابی و ترویج روابط آزاد جنسی موجب فلج کردن نیروی اجتماع است. آنچه موجب فلج کردن نیروی زن و حبس استعدادهای او است حجاب به صورت زندانی کردن زن و محروم ساختن او از فعالیت های فرهنگی و اجتماعی و اقتصادی است و در اسلام چنین چیزی وجود ندارد. اسلام نه می گوید که زن از خانه بیرون نرود و نه می گوید حق تحصیل علم و دانش ندارد؛ بلکه علم و دانش را فریضه مشترک زن و مرد دانسته است و نه فعالیت اقتصادی خاصی را برای زن تحریم می کند. پوشانیدن بدن به استثناء وجه و کفین مان هیچ گونه فعالیت فرهنگی یا اجتماعی یا اقتصادی نیست. آنچه موجب فلج کردن نیروی اجتماع است آلوده کردن محیط کار به لذت جوئی های شهوانی است. آیا اگر پسر و دختری در محیط جداگانه ای تحصیل کنند یا در یک محیط درس می خوانند دختران بدن خود را بپوشانند و هیچ گونه آرایشی نداشته باشند بهتر درس می خوانند و فکر می کنند و به سخن استاد گوش می کنند یا وقتی که کنار هر پسری یک دختر آرایش کرده با دامن کوتاه تا یک وجب بالای زانو نشسته باشد؟ آیا اگر مردی در خیابان و بازار و اداره و کارخانه و غیره با قیافه های محرک و مهیج زنان آرایش کرده دائماً مواج باشد بهتر سرگرم کار و فعالیت می شود یا در محیطی که با چنین مناظری روبه رو نشود؟ اگر باور ندارید از کسانی که در این محیط کار می کنند بپرسید.
$ 5. ارزش و احترام زن:
مرد به طور قطع از نظر جسمانی بر زن تفوق دارد... زن از طریق عاطفی و قلبی همیشه تفوق خود را بر مرد ثابت کرده است. حریم نگه داشتن زن میان خود و مرد یکی از وسائل مرموزی بوده است که زن برای حفظ مقام و موقع خود در برابر مرد از آن استفاده کرده است. اسلام تأکید کرده است که زن هر اندازه متین تر و با وقارتر و عفیف تر حرکت کند و خود را در معرض نمایش برای مرد نگذارد بر احترامش افزوده می شود.
$ 6. حجاب و اصل آزادی:
برخی حجاب را موجب سلب حق آزادی به عنوان حق طبیعی بشری و اهانت به حیثیت و عزت و کرامت انسانی دانسته اند. پاسخ این است که حجاب در اسلام یک وظیفه ای است برعهده زن نهاده شده که در معاشرت و برخورد با مرد باید کیفیت خاصی را در لباس پوشیدن مراعات کند. این وظیفه، نه از ناحیه مرد بر او تحمیل شده و نه چیزی است که با حیثیت و کرامت و حقوق طبیعی او منافات داشته باشد. اگر رعایت پاره ای از مصالح اجتماعی، زن یا مرد را مقید سازد که در معاشرت روش خاصی را اتخاذ کنند و طوری راه بروند که آرامش دیگران را بر هم نزنند و تعادل اخلاقی را از بین نبرند چنین مطلبی را نباید زندانی کردن و یا بردگی نامید و آن را منافی حیثیت انسانی و اصل آزادی فرد دانست.
$ 7. رکود فعالیت ها:
عده ای حجاب را باعث رکود و تعطیل فعالیت هائی دانسته اند که خلقت در استعداد زن قرار داده است؛ در حالی که حجاب اسلامی، موجب هدر رفتن نیروی زن و ضایع ساختن استعدادهای فطری او نیست. حجاب اسلامی نمی گوید که باید زن را در خانه محبوس کرد و جلوی بروز استعدادهای او را گرفت. مبنای حجاب در اسلام این است که التذاذات جنسی باید به محیط خانوادگی و به همسر مشروع اختصاص یابد و محیط اجتماع، خالص برای کار و فعالیت باشد. به همین جهت به زن اجازه نمی دهد که وقتی از خانه بیرون می رود موجب تحریک مردان را فراهم کند و به مرد هم اجازه نمی دهد که چشم چرانی کند. چنین حجابی نه تنها نیروی کار زن را فلج نمی کند که موجب تقویت نیروی کار اجتماع نیز می باشد. (47)
خوانندگان عزیز برای مطالعه بیشر جریان فمینیسم با رویکرد جامعه شناختی می توانند به کتاب «اسلام و جامعه شناسی خانواده» و همچنین کتاب «نابرابری و ستم جنسی از دیدگاه اسلام و فمینیسم» از حسین بستان (نجفی)، پژوهشگاه حوزه و دانشگاه مراجعه نمایند.
آموزه های قرآنی و روایی نشان داده که زن و مرد از یک حقیقت آفریده شده اند و تمایزی تکوینی میان آن ها وجود ندارد. خداوند سبحان در این باره می فرماید: «یا ایها الناس اتقوا ربکم الذی خلقکم من نفس واحده و خلق منها زوجها»(نساء/1) «هوالذی خلقکم من نفس واحده و جعل منها زوجها لیسکن الیها»(اعراف/189) برخی بر این باورند که زن از دنده چپ مرد به وجود آمده و فاید یک وجود اصیلی است.
این مطلب توسط روایت مسند از محمد بن بابویه قمی صدوق در «علل الشرایع» و روایت مرسل در «من لا یحضره الفقیه» نقد و نفی شده است:
زراره بن اعین از حضرت امام صادق (علیه السلام) سؤال کرد: نزد ما مردمی هستند که می گویند خداوند حوا را از بخش نهایی ضلع چپ آدم آفرید؛ امام صادق (علیه السلام)فرمود: «خداوند از چنین نسبتی، هم منزه است و هم برتر از آن است ... آیا خداوند توان آن را نداشت که همسر آدم را از غیر دنده او خلق کند، تا بهانه به دست [عده ای] دهد که بگویند بعضی از اجزای آدم با بعضی دیگر نکاح نمود... سپس فرمود: خداوند بعد از آفرینش آدم، حوا را به طور نوظهور پدید آورد... آدم (علیه السلام) بعد از آگاهی از خلقت وی از پروردگارش پرسید: این کیست که قرب و نگاه او مایه انس من شده است؟ خداوند فرمود: این حوا است آیا دوست داری که با تو بوده و مایه انس تو شده و با تو سخن بگوید و تابع تو باشد؟ آدم گفت: آری پروردگارا تا زنده ام سپاس تو بر من لازم است، آن گاه خداوند فرمود: از من ازدواج با او را بخواه چون صلاحیت همسری تو را جهت تأمین علاقه جنسی نیز دارد و خداوند شهوت جنسی را به او عطا نمود ... سپس آدم عرض کرد: من پیشنهاد ازدواج با وی را عرضه می دارم، رضای شما در چیست؟ خداوند فرمود: رضای من در آن است که معالم دین مرا به او بیاموزی». پس تمام زن ها از لحاظ حقیقت از سنخ گوهر مردان اند نظیر آن چه که درباره رسول اکرم (صلی الله علیه و آله و سلم) تعبیر شده است که: «لقد من الله علی المؤمنین اذ بعث فیهم رسولا من انفسهم»(1) خداوند منت نهاد بر مؤمنین آن گاه که در میان آن ها پیامبری از خودشان برانگیخت. «لقد جائکم رسول من انفسکم عزیز علیه ما عنتم»(2) پیامبری از خودتان به سوی شما آمد که بر او دشوار است شما در رنج بیفتید. منشاء گرایش مرد به زن و آرمیدن مرد در سایه انس به زن همانا مودّت و رحمتی است که خداوند بین آن ها قرار داده و این مودت الهی و رحمت خدایی غیر از گرایش غریزی نر و ماده است که در حیوان ها هم موجود است و از ین رهگذر زن محبوب رسول اکرم (صلی الله علیه و آله و سلم) واقع شده است که فرمود: «حبب الی من دنیاکم النساء و الطیب و قره عینی فی الصلاه»(3) یعنی پیامبر اسلام(ص) از امور و حقایق دنیا به سه چیز علاقه مند است که عبارتند از زن و بوی خوش و نماز. حضرت امام باقر(علیه السلام) در پرتو همین نگرش از رسول اکرم (صلی الله علیه و آله) نقل نموده است: «ما بنی بناء فی الاسلام احب الی الله تعالی من التزویج»(4) و حضرت امام صادق(علیه السلام) از پیامبر گرامی (صلی الله علیه و آله) نقل فرموده است: «من تزوج احرز نصف دینه ...»،(5) و حضرت امام صادق(علیه السلام) فرموده است: «اکثر الخیر فی النساء»(6) پس زن همانند مرد جایگاه مهمی در اسلام دارد. (7)
$ 10- عقل زن
مسأله عقل زن، یکی دیگر از مباحث مربوط به زنان است و این که آیا عقل زن همچون عقل مرد است یا این که زنان از عقل کمتری بهره مندند؟ حدیث نقصان عقل زنان در نهج البلاغه و کافی چه معنایی دارد؟ برخی، این گونه احادیث را ضعیف شمرده و عده ای، ناظر به عایشه تفسیر کرده اند؛ ولی استدلال امام(ع) در روایات، عام است. حال باید دید مقصود از عقل چیست؟ آیا عقل نظری یا عقل عملی یا عقل ابزاری است؟ آیا زن و مرد در برخورداری از سه معنای عقل به صورت تکوینی یکسان هستند و زنان به دو جهت دوری از به کارگیری عقل و محرومیت های فرهنگی در روابط اجتماعی به ضعف عقلانیت دچار شدند. (8) یا این که زن و مرد تکویناً از عقل بهره مندند، ولی به دلیل غلبه احساسات و عواطف، ظهور فعلی عقل کاهش می یابد و بر این اساس، شهادت دو زن معادل شهادت یک مرد شمرده می شود. (9) یا این که از روی حکمت، زن و مرد بهره مندی تکوینی یکسانی ازعقل ندارند.(10) تحلیل برخی از نویسندگان (11) در باب جایگاه عقل در نصوص دینی جالب توجه است که به اختصار بیان گردد: اولاً، نقصان عقل در روایات به مردان و زنان خودبین، شهوت ران، متکبر، خویشتن ندار در حال غضب، هوس باز، زیاده طلب و نیز کمال عقل به مردان و زنان دین دار، فروتن در برابر حق، کمال طلب، مخالف با هوای نفس، به صورت یکسان نسبت داده شده است. (12) این گونه روایات نشانگر غیر ذاتی بودن نقصان و کمال عقل در زن و مرد است و این که نقصان و کمال زن، معلّل به عوامل پیش گفته است. ثانیاً، روایات فراوانی بر ملازمه عقل مداری و دین باوری دلالت دارد. امام صادق(ع) می فرماید: «من کان عاقلا کان له دین»(13) خداوند سبحان نیز درباره همسانی دین باوری مردان و زنان می فرماید: «ان المسلمین و المسلمات و المؤمنین و المومنات و القانتین و القانتات»(14) پس اگر زنان از ایمان راستین برخوردارند، باید از عقل کامل انسانی نیز بهره مند باشند. بنابراین، روایات ناظر به نقصان زنان به وضیعت خاصی از زنان، یعنی غرق شدن آن ها در مسایل ویژه دلالت دارند. پس این اخلاقیات از محیط و عقب ماندگی تربیتی و فرهنگی پدید آمده و با برخوردهای انسانی و عاطفی می توان آن شیوه ها را دگرگون ساخت و رفتار ناهنجار این گونه زنان را تغییر داد.
به نظر نگارنده، گرچه نباید از عوامل محیطی و اجتماعی در نقصان و کمال عقلانیت زنان غفلت کرد، اما تأثیرپذیری بیشتر زنان از عوامل نقصان عقل، به جهت بُعد عاطفه تکوینی آن ها است؛ هرچند رشد تکوینی عواطف زنان، ضرورت جامعه و بایسته کانون گرم خانواده به شمار می آید. مساهل مشاوره زنان که در احادیث نهی شده است نیز از این باب است؛ یعنی گاهی زنان به جهت رشد تکوینی عواطف و احساسات و تأثیرپذیری از عوامل محیطی، گرفتار نقصان عقل می شوند و قدرت مشورت دهی منطقی را پیدا نمی کنند؛ ولی اگر زنی توانست با حفظ عواطف انسانی، از عوامل فرهنگی و اجتماعات تأثیر ناپسند نپذیرد و رشد عقلانی یابد، می تواند طرف مشورت قرار گیرد. حدیث امیرالمؤمنین نیز بر این مطلب دلالت دارد که فرمود: «ایاک و مشاوره النساء الا مَن جُرِّبَت بکمال العقل»(15) یعنی: بپرهیزید از مشاوره با زنان مگر زنانی که کمال عقلشان تجربه شده است.
$ 11- زبان مذکری در قرآن
برخی اشکال گرفته اند که قرآن به مردها بهای بیشتری داده است و به همین جهت، از واژه های مذکر استفاده کرده تا آن جا که درباره مقام و منزلت حضرت مریم (علیها السلام) می فرماید:«صدقت بکلمات ربها و کتبه و کانت من القانتین»(16) کلمات پروردگارش را تصدیق نمود و از عبادت پیشگان بود. خدای سبحان کلمه مؤنث قانتات استفاده نکرد و به جای آن، واژه قانتین را به کار برده و مریم را در زمره مردها شمرده است. این اشکال وارد نیست؛ زیرا قرآن در این موارد از فرهنگ محاوره بهره برده و از باب غلبه واژه های مذکر را به جای مؤنث به کار برده است. همان گونه که ارزش های الهی در سوره آل عمران با الفاظ مذکر بیان شده است و می فرماید: «الصابرین و الصادقین و القانتین و المنفقین و المستغفرین بالاسحار»(17) اما برای دفع توهم پیش گفته در سوره احزاب مشخص می کند که زن و مرد در این فضائل، همتای هم هستند. «ان المسلمین و المسلمات و المومنین و المومنات و القانتین و القانتات و الصادقین و الصادقات و الصابرین و الصابرات و الخاشعین و الخاشعات و الذاکرین الله کثیرا و الذاکرات اعدالله لهم مغفره و اجرا عظیما»(18) بنابراین، اگر درباره مریم (علیها السلام) می فرماید: «صدقت بکلمات ربها و کتبه و کانت من القانتین»؛ به معنای نفی قانتان نیست؛ زیرا در سوره احزاب «والقانتین و القانتات» فرمود: بلکه برای حفظ فرهنگ محاوره است. (19) مجموعه آیات پیش گفته به مطلب مهم دیگری دلالت داشته که عبارت از استعداد تکامل یکسان زن و مرد است و این که زن و مرد رشد معنوی برتری بر یکدیگرند. آیه شریفه 124 سوره نساء نیز به خوبی بر این مطلب دلالت دارد و می فرماید: «وَ مَن یَعمَل من الصالحاتِ مِن ذَکرٍ او اُنثی و هو مُؤمِنٌ فاولئک یَدخُلونَ الجَنّه و لا یُظلَمُونَ نقیراً»
$ 12- مسئولیت متقابل زن و مرد
مجموعه دلایل عقلی و نقلی نشان می دهند که در اسلام محبت و عاطفه خانوادگی-نه مردسالاری و زن سالاری و فرزند سالاری-اصالت دارد: آیه 21 سوره مبارکه روم (20) و حدیث «ما بنی فی الاسلام بناء احب الی الله عزوجل و اعز من التزویج»(21) نمونه ای از این دلایل است. به همین دلایل، زن و مرد در حریم خانواده مسئولیت دارند. استاد جوادی آملی درباره مسئولیت متقابل زن و مرد می فرماید: «نشانه مسئولیت متقابل زن و شوهر در حریم خانوادگی را می توان از بیان رسول اکرم (صلی الله علیه و آله) استنباط کرد که آن حضرت چنین فرمود: «الرجل راع علی اهل بیته و کل راع مسؤول عن رعیته، و المراه راعیه علی مال زوجها، و مسووله عنه»(22) یعنی مرد، مسئول تأمین نیاز و نگهداری اهل خانه است و زن، مسئول حفظ و نگهداری مال شوهر می باشد و هر مسئولی در قبال مسئولیتی که دارد متعهد می باشد. ارزش زن به عنوان هویت دینی وقتی روشن می شود که گوشه ای از اسرار نکاح و رموز ازدواج از زبان صاحب وحی بازگو شود تا معلوم گردد که زن نه تنها ملعبه مرد نیست و نه تنها وابسته نمی باشد و نه تنها ابزار نیست؛ بلکه چون بنیان مرصوصی نیست که مرد را از پرتگاه دوزخ می رهاند و از انحراف نجات می دهد و باز هم از خطر تیرگی آسوده می شوند و هماهنگ هم راه فلاح و صلاح و نجاح را طی می کنند و از طلاح و تباه و تبار می رهند: رسول اکرم حضرت محمد بن عبدالله (صلی الله علیه و آله) چنین می فرماید: «من تزوج احرز نصف دینه»(23) یعنی مردی که با زن ازدواج نماید و زنی که با مرد عقد زناشویی ببندد هر کدام نصف دین خود را حفظ نموده اند. یعنی هویت مرد برای زن در نکاح و نیز هویت زن برای مرد در ازدواج یک هویت دینی است نه غریزی و آمیزش حیوانی که در هر نر و ماده ای یافت می شود. و باز پیامبر گرامی اسلامی (صلی الله علیه و آله و سلم) می فرماید: «چون معیار ارزش انسان همان فضائل علمی و عملی او است و در این جهت خصوصیت صنفی زن و مرد تأثیری ندارد. «روزی مردی صاحب دختر شده و حضرت صادق (علیه السلام) که او را ناراحت و غضبناک دیدند، به او فرمودند: «اگر خداوند به تو الهام و ابلاغ می فرمود که من برای تو فرزند انتخاب کنم یا تو برای خودت فرزند انتخاب می کنی، تو در جواب چه می گفتی؟ آن مرد گفت: می گفتم: پروردگارا تو برای من فرزند اختیار و انتخاب فرما، آن گاه حضرت امام صادق(علیه السلام) فرمود: خداوند برای تو دختر را انتخاب و اختیار نمود، سپس فرمود: آن پسری که عالم همراه با موسی کلیم-حضرت خضر- او را کشت، بدل و عوضی را که خداوند به پدر و مادر او عطا فرمود، دختر بود که منشاء پیدایش چندین پیامبر شد.»(24) یعنی گاهی پسر از بین می رود تا زمینه پدید آمدن دختر شود، زیرا آن دختر واجد معیار ارزش بوده و از آن پسر برتر بوده است، در چنین موقعی حضرت خضر فرا می رسد و در صحابت موسی کلیم کار شگفت انگیزی می کند تا ارج چنین دختری روشن گردد.
در این مقام لازم است به آن درباره فضیلت حمل و بارداری و اجر وضع حمل و دوران نفاس زن وارد شده، توجه شود. حضرت رسول اکرم (صلی الله علیه و آله و سلم) درباره جایگاه معنوی زن می فرماید: «الجنه تحت اقدم الامهات»(25) «اذا کنت فی صلاه التطوع فان دعاک و الدک فلا تقطعها و ان دعتک و الدتک فاقطعها»(26) یعنی اگر مشغول نماز مستحبی هستی و پدرت تو را خواند نماز را قطع نکن و اگر مادرت درخواستی داشت، نمازت را قطع کن. البته قطع کردن نماز نافله حرام نیست لیکن در حالت جواز قطع یا رجحان آن یکسان نیست.»(27)
و اما درباره اجازه کتک زدن زن توسط مرد نیز باید توجه داشت، مربوط به زنان ناشزه است، نه هر زنی و زدن با چوب مسواک است نه با وسیله ای که مستلزم وجوب پرداخت دیه شود خداوند متعال می فرماید: «الرِّجالُ قَوّامُونَ عَلَی النِّساءِ بِما فَضَّل اللهُ بَعْضَهُم عَلی بَعْضٍ وَ بِما انْفَقُوا مِنْ اَمْوالِهِمْ فَالصَّالِحاتُ قانِتاتُ حافِظاتٌ لِلْغَیبِ بِما حَفِظَ اللهُ وَ اللَّاتی تَخافُونَ نُشُزَهُنَّ فَعِظُوهُنَّ وَ اهْجُرُوهُنَّ فِی الْمَضاجِعِ وَ اضْرِبُوهُنَّ فَاِنْ اطَعْنکُمْ فَلا تَبْغُوا عَلَیْهِنَّ سَبیلاً اِنَّ اللهَ کانَ عَلیَّاً کَبیراً»(28) یعنی: مردان را بر زنان تسلط و حق نگهبانی است به وسیله آن برتری که خدا برای بعضی بر بعضی مقرر داشته و هم به واسطه آن که مردان از مال خود نفقه دهند، پس زنان، شایسته مطیع شوهران و در غیبت آنان حافظ (حقوق آن ها) باشند از آن رو که خدا هم (حقوق زنان را) حفظ فرموده است. و زنانی که از نافرمانی آنان (در حقوق همسری) بیمناکید باید نخست آنان را موعظه کنید و (اگر مطیع نشدند) از خوابگاه آنان دوری گزینید و (اگر باز مطیع نشدند) آنان را به زدن تنبیه کنید، چنانچه اطاعت کردند دیگر راهی بر آن ها مجویید، که همانا خدا بزرگوار و عظیم الشأن است. علامه طباطبایی در تفسیرالمیزان می فرماید: «معنای قیمومت مرد بر این است که مرد به خاطر این که هزینه زندگی زن را از مال خودش می پردازد، تا از او استمتاع ببرد، پس بر او نیز لازم است در تمامی آن چه مربوط به استمتاع و هم خوابگی مرد می شود از او اطاعت کند، و نیز ناموس او را در غیاب او حفظ کند، و وقتی غایب است مرد بیگانه را در بستر او راه ندهد، وآن بیگانه را از زیبایی های جسم خود که مخصوص شوهر است تمتع ندهد و نیز در اموالی که شوهرش در طرف ازدواج و اشتراک زندگی خانوادگی به دست او سپرده و او را مسلط بر آن ساخته خیانت نکند... پس معنای آیه مورد بحث این می شود که زنان سزاوار است که صفت صلاح را پیشه خود بسازند، که اگر چنین کنند قهراً قانتات خواهند بود، یعنی همواره و دائماً شوهران خود را در هرچه از ایشان بخواهند اطاعت خواهند کرد، هر چیزی که با تمتع شوهران ارتباط داشته باشد، واجب است بر آنان که جانب خود را در همه چیزهایی که متعلق حق شوهران است در غیاب شوهران حفظ کنند.»(29)
$ 13- قیم بودن مرد
یکی از باورهای دین اسلام، قیم بودن شوهر نسبت به زن است. البته قیمومیت مرد نسبت به زن به معنای محافظت زن درعرصه اقتصادی، فرهنگی و امنیتی است و زن در صورت داشتن استقلال اقتصادی اداره زندگی می تواند در عقد نکاح با رضایت طرفین، قیم بودن مرد را محدود کند.
خداوند سبحان در این باره می فرماید: «مردان را بر زنان تسلط و حق نگهبانی است به واسطه آن برتری که خدا برای بعضی بر بعضی مقرر داشته و هم به واسطه آنکه مردان از مال خود نفقه می دهند، پس شایسته مطیع شوهران و در غیبت آنان حافظ (حقوق آن ها) باشند از آن رو که خدا هم (حقوق زنان را) حفظ فرموده است.»(30)
علامه طباطبایی در تفسیر آیه شریفه می فرماید: «کلمه (قیم) به معنای آن کسی است که مسئول قیام به امر شخصی دیگر است، و کلمه (قوام) و نیز (قیام) مبالغه در همین قیام است، و مراد از جمله: "بِما فَضَّلَ اللهُ بَعْضَهُمْ عَلَی بَعْضٍ" آن زیادت هایی است که خدای تعالی به مردان داده، به حسب طاقتی که بر اعمال دشوار و امثال آن دارند، چون زندگی زنان یک زندگی احساسی و عاطفی است، که اساس و سرمایه اش رقت و لطافت است، و مراد از جمله:"بما انفقوا" مهریه ای است که مردان به زنان می دهند، و نفقه ای است که همواره به آنان می پردازند.»(31)پس قوّام بودن مرد نسبت به زن برای حفاظت و نگهبانی از حریم زن در عرصه های مختلف فرهنگی و اقتصادی و امنیتی است و مرد باید با معرفت و عدالت به این مسئولیت مهم بپردازد.
استاد جوادی آملی در توضیح قیم بودن مرد نسبت به زن می نویسد: «عنوان سالار به معنای فرمانروا و حکمران و فوق قانون و غیر مسئول، برای هیچ کسی نسبت به دیگری روا نیست، خواه در حریم خانه به عنوان مردسالاری باشد و خواه در متن جامعه به عنوان رئیس سالاری و یا فقیه سالاری و یا عناوین دیگر؛ زیرا مهم ترین شرط صلاحیت سرپرستی خانواده یا جامعه همانا دو عنصر محوری علم و عدل است؛ نمونه این مطلب را می توان از سیرت و سنت حضرت علی (علیه السلام) استفاده کرد، چنانچه حضرت امام محمد باقر (علیه السلام) نقل می کند که امیرالمؤمنین (علیه السلام) در روز گرمی از محل کار خود به خانه برمی گشت، زنی را ایستاده دید که می گوید: «شوهرم بر من ستم نمود و مرا ترساند و بر من تعدی کرد و سوگند یاد نموده که مرا بزند، حضرت علی (علیه السلام) فرمود: صبر کن که روز خنک شود آن گاه با تو می آیم، زن گفت: خشم شوهرم بر من شدیدتر می شود، حضرت علی (علیه السلام)فرمود: خانه ات کجاست؟ آن گاه به طرف خانه زن حرکت کرد و به اهل خانه سلام نمود، جوانی بیرون آمد، حضرت علی (علیه السلام) به او فرمود: ای بنده خدا از خدا بپرهیز ... آن جوان گفت: به تو چه، من او را می سوزانم. امیرالمؤمنین (علیه السلام) فرمود: من تو را امر به معروف و نهی از منکر می کنم، تو با منکر با من روبرو می شوی و معروف را انکار می کنی؟ مردم از راه رسیدند و حضرت علی (علیه السلام) را شناختند و به او می گفتند: سلام علیکم یا امیرالمومنین، آن جوان حضرت را شناخت و به دست و پای حضرت علی (علیه السلام) افتاد و عذرخواهی کرد. آن گاه امیرالمؤمنین (علیه السلام) به آن زن فرمود: داخل خانه ات برو و شوهرت را به چنین کاری وادار نکن.»(32) پس قیم بودن مرد نسبت به زن در چارچوب علم و عدالت است و به هیچ وجه ظلم به زن محسوب نمی شود. (33)
$ 14- ارث زن و مرد
پرسش دیگر فمینیست ها، به مسأله تقسیم عادلانه ارث زن و مرد برمی گردد. اگر عدالت به معنای تساوی و تشابه زن و مرد باشد، بی شک باید ارث این ها نیز برابر شود، ولی این گونه نیست و عدالت به معنای قراردادن هر چیزی به جای خود و دادن حق به صاحب آن است و چون شارع مقدس، پرداخت هزینه ها و مهریه و دیه و عاقله (دیه خطایی برادر و برادرزاده) و مسئولیت اقتصادی را به عهده مرد گذاشته، ارث مرد در مواردی نیز بیش از زن است. البته در مواردی سهم زن و مرد مساوی بوده و یا سهم زن بیشتر است. برای مثال پدر و مادر میتی که فرزند داشته باشد، هر کدام از ابوین، یک ششم می برند و در مواردی که خواهر میت نصف سهم برادر میت ارث می برد و موردی که میت غیر از پدر و دختر وارث دیگر نداشته باشد، دختر، بیش از یک ششم پدر، سهم می برد.
استاد جوادی آملی در این باره می فرماید: «گرچه خداوند تمام قوانین حقوقی را برابر حقوق فطری تنظیم و تدوین فرموده است تا زمینه اثاره دفائن فطری و شکوفایی گنجینه های درونی جامعه بشری فراهم گردد، لیکن در پایان آیه ارث، دو اسم از اسمای حسنای الهی را یادآور می شود که هماهنگی نظام تشریع و تکوین را در خاطره ها احیا نماید و آن این است که در پایان آیه 11 سوره نساء، که عهده دار بیان برخی از ارث های متفاوت می باشد، چنین فرموده است: «ان الله کان علیما حکیما»؛ یعنی شما از علم و حکمت کافی برخوردار نیستند تا راز تفاوت را که در هسته مرکزی عدل نهفته است، جستجو کنید، لیکن خداوند آگاه و حکیم است. همه علل تساوی و عوامل تفاوت را جمع بندی نموده و بر مدار حکمت، آن ها را به صورت مواد معتدل حقوقی بیان می فرماید، تا مسائل در سنت و مانند آن از تفریط جاهلیت کهن و از افراط جاهلیت جدید و مدرن مصون بماند.»(34)
$ 15- قضاوت زنان
جواز یا عدم جواز قضاوت زنان، مسأله دیگری در نظام حقوق زن در اسلام است و حکم به عدم جواز قضاوت زن را تفاوت غیرعادلانه میان زن و مرد دانسته اند. برای پاسخ به این مسأله باید توجه داشت که برخی از فقها، همچون شیخ مفید، شیخ طوسی، ابن ادریس و غیره، علم و عدالت را شرط قضاوت دانسته و ذکوریت را شرط نکرده اند. عده ای همچون محقق طوسی، علامه حلی، صاحب جواهر و غیره نیز ذکوریت را در قضاوت شرط دانسته اند. پس اولاد برخی از فقها، ذکوریت را قضاوت شرط ندانسته اند و آن ها که قضاوت زن را جایز نشمردند، تکلیف دشوار قضاوت را از زن برداشته اند، که نوعی خدمت به زن و سهولت به اوست. استاد جوادی آملی درباره حضور زن در مسائل اجتماعی می فرماید:«در برخی از امور، حضور زن نارواست و امر او در آن نافذ نیست نظیر جایی که مستلزم تماس نامحرمانه با نامحرم و مانند آن باشد، این گونه از موارد که سهم مختص مرد است، داوری زن در آن صحیح نیست و اما در مواردی که مخصوص زنان است یا مشترک بین زن و مرد بوده یا مخصوص مردان می باشد، لیکن مستلزم هیچ محذوری از قبیل تماس با نامحرم نمی باشد، دلیل روشنی بر اشتراط ذکورت یافت نمی شود. بنابراین اگر زن به مقام شامخ اجتهاد رسیده و دارای ملکه عدالت بود و شرایط دیگری که در قضا و اوصاف قاضی معتبر است، واجد بود و خواست تصدی قضای زنان را با نصب از طرف فقیه جامع الشرایط که ولایت امر مسلمین و رهبری جامعه اسلامی را به عهده دارد، متعهد شود از نظر بزرگانی چون مقدس اردبیلی مانعی ندارد.»(35) گزارش حکومت بلقیس در قرآن و نقد نکردن آن توسط خداوند متعال، بر نوعی جواز مدیریت زن دلالت دارد. (36)
$ 16- دیه و قصاص زنان
تفاوت دیه زن و مرد در فقه شیعه، دستاویز دیگری برای جریان فمینیسم است، به گونه ای که احکام مربوط به آن را نوعی بی عدالتی تفسیر کرده اند. باید توجه داشت که اولاً، دیه زن و مرد در اسلام، دلالتی بر ارزش انسانی و معنوی آن ها ندارد و تنها نوعی کمک به بازماندگان و آسیب زدگان به شمار می آید. ثانیاً، صِرف تفاوت زن و مرد بودن، منشأ تمایز حکمی در دیه و قصاص نمی شود، بسیاری از تفاوت ها در انسان های عالم و جاهل (37) یا مجاهد و غیرمجاهد (38) وجود دارد که منشأ تمایز در تعیین دیه آن ها نمی شود. ثالثاً، آیات قرآن به صراحت بر حکم یکسان قصص دلالت دارد«و کتبنا علیهم فیها ان النفس بالنفس و العین بالعین و الانف بالانف و الاذن بالاذن و السن بالسن و الجروح قصاص فمن تصدق به فهو کفاره له»(39) یعنی: مقرر کردیم بر ایشان که جان در مقابل جان و چشم در برابر چشم و بینی در برابر بینی و گوش در برابر گوش و دندان در برابر دندان می باشد و زخم ها به همان ترتیب قصاص دارند و هر که آن را ببخشد پس کفاره گناهان او خواهد بود. پس هر انسانی، خواه زن و مرد در احکام قصاص یکسان است. و همچنین می فرماید: «یا ایها الذین آمنوا کتب علیکم القصاص فی القتلی الحر بالحر و العبد بالعبد و الانثی بالانثی»(40) ای کسانی که ایمان آورده اید درباره کشتگان، بر شما قصاص مقرر شده: آزاد عوض آزاد و بنده عوض بنده و زن عوض زن. (41) رابعاً، دیه زن و مرد در مواردی مشترک و در موارد دیگر متفاوت است و شاید سرّ تفاوت حکم دیه در زن و مرد به نظام حقوق خانواده و وظایف زن و مرد در اسلام برگردد. پرداخت نصف دیه در قصاص از طرف خانواده زن مقتول به خانواده مرد قاتل، به جهت رفع نیاز خانواده قاتل است، زیرا دیه زن یا مرد مقتول، نصیب زن و مرد نمی شود و تنها به خانواده و بازماندگان می رسد و چون تأمین نفقه خانواده به عهده مرد است، باید دیه مرد افزون تر از زن باشد؛ یعنی با توجه به اصالت خانواده و تأمین نفقه خانواده توسط مرد، می توان حکمت تمایز احکام دیه و قصاص در زن و مرد را یافت؛ به عبارت دیگر، برای کشف عادلانه یا ظالمانه بودن یک حکم، باید حکم معین را در نظام حقوق و هدف تعیین شده آن نظام مشاهده کرد. پس احکام مربوط به دیه در نظام حقوق خانواده، عادلانه تنظیم شده است. حال اگر زنی که نفقه فرزندان را تأمین می کرد، به قتل رسید یا آسیبی دید که نتوانست هزینه های خانواده را تأمین کند، می توان بر اساس اصل عدالت از مازاد بر دیه استفاده کرد تا ظلمی تحقق نیابد.
$ 17-ازدواج موقت
ازدواج در مذهب شیعه بر دو نوع ازدواج دایم و موقت است؛ یعنی زن و مرد می توانند با رضایت یکدیگر به صورت دائمی یا موقت و در مدت معینی زندگی مشترکی داشته باشند. ازدواج دایم و موقت به لحاظ شرعی تفاوت هایی دارند؛ برای مثال زن و شوهر در ازدواج دایم از یکدیگر ارث می برند ولی در ازدواج موقت چنین نیست یا در نگه داشتن عده تفاوت هایی وجود دارد. البته احکام مشترکی نیز میان این دو نوع است. حال سؤال این است که آیا ازدواج، مانند محرومیت مادر و دختر زوجه بر زوج، و پدر و پسر زوج بر زوجه برقرار است. حال سؤال این است که آیا ازدواج موقت به تعبیر فمینیست ها با حقوق و حیثیت انسانی زن تعارض دارد؟
استاد مطهری در پاسخ به این پرسش می فرماید: «ازدواج دائم، مسئولیت و تکلیف بیشتری برای زوجین تولید می کنند، به همین دلیل پسر یا دختری نمی توان یافت که از اول بلوغ طبیعی که تحت فشار غریزه قرار می گیرد، آماده ازدواج دائم باشد. خاصیت عصر جدید این است که فاصله بلوغ طبیعی را با بلوغ اجتماعی و قدرت تشکیل عائله زیادتر کرده است. اگر در دوران ساده قدیم یک پسر بچه در اوایل بلوغ طبیعی از عهده شغلی که تا آخر عمر به عهده او گذاشته می شد بر می آمد، در دوران جدید ابداً امکان پذیر نیست. یک پسر موفق در دوران تحصیل که دبستان و دبیرستان و دانشگاه را بدون تأخیر و رد شدن در امتحان آخر سال و یا در کنکور دانشگاه گذرانده باشد در 25 سالگی فارغ التحصیل می گردد و از این به بعد می تواند درآمدی داشته باشد. قطعاً سه چهار سال هم طول می کشد تا بتواند سر و سامانی به خود دهد و آماده ازدواج دائم گردد. همچنین است یک دختر موفق که دوران تحصیل را می خواهند طی کند. شما اگر امروز یک پسر محصل هجده ساله را که شور جنسی او به اوج خود رسیده است، تکلیف به ازدواج بکنید به شما می خندند. همچنین است یک دختر محصل شانزده ساله. عملاً ممکن نیست این طبقه در این سن، زیر بار ازدواج دائم بروند و مسئولیت یک زندگی را که وظایف زیادی برای آن ها نسبت به یکدیگر و نسبت به فرزندان آینده شان ایجاد می کند بپذیرند. کدام یک؟ رهبانیت موقت یا کمونیسم جنسی یا ازدواج موقت؟ از شما می پرسم، با این حال، با طبیعت و غریزه چه رفتاری بکنیم؟ آیا طبیعت حاضر است به خاطر این که وضع زندگی ما در دنیای امروز اجازه نمی دهد که در سنین شانزده سالگی و هجده سالگی ازدواج کنیم، دوران بلوغ را به تأخیر بیندازد و تا ما فارغ التحصیل نشده ایم، غریزه جنسی از سر ما دست بردارد؟ آیا جوانان حاضرند یک دوره رهبانیت را طی کنند و خود را سخت تحت فشار و ریاضت قرار دهند و تا زمانی که امکانات ازدواج دائم پیدا شود؟ فرضاً جوانی حاضر گردد رهبانیت موقت را بپذیرد آیا طبیعت حاضر است از ایجاد عوارض سهمگین و خطرناکی که در اثر ممانعت از اعمال غریزه جنسی پیدا می شود و روانکاوی امروز از روی آن ها پرده برداشته است صرف نظر کند؟ دو راه بیشتر باقی نمی ماند، یا این که جوانان را به حال خود رها کنیم و به روی خود نیاوریم. به یک پسر اجازه دهیم از صدها دختر کام بگیرد، و به یک دختر اجازه دهیم با ده ها پسر رابطه نامشروع داشته باشد و چندین بار سقط جنین کند. یعنی عملاً کمونیسم جنسی را بپذیریم. و چون به پسر و دختر (متساویا) اجازه داده ایم، روح اعلامیه حقوق بشر را از خود شاد کرده ایم، زیرا روح اعلامیه حقوق بشر از نظر بسیاری از کوته فکران این است که زن و مرد اگر بناست به جهنم دره سقوط کنند دوش به دوش یکدیگر و بازو به بازوی هم و بالاخره (متساویا) سقوط کنند.آیا این چنین پسران و دخترانی با چنین روابط فراوان و بی حدی در دوران تحصیل پس از ازدواج دائم، مرد زندگی و زن خانواده خواهند بود؟ راه دوم، ازدواج موقت و آزاد است. ازدواج موقت در درجه اول زن را محدود می کند که در آن واحد، زوجه دو نفر نباشد، بدیهی است که محدود شدن زن مستلزم محدود شدن مرد نیز خواه ناخواه هست. وقتی که هر زنی به مرد معینی اختصاص پیدا کند قهراً هر مردی هم به زن معینی اختصاص پیدا می کند.» (42)
البته اگر افرادی بخواهند از طریق ازدواج موقت به هوس بازی بپردازد و باعث ظلمی به زنان شود، اسلام از طریق حاکم و احکام اسلامی همچون اصل عدالت می بایست از این گونه ازدواج های موقت جلوگیری کند.
$ 18- تعدد زوجات
مسأله تعدد زوجات، یکی دیگر از مباحثی است که فمینیست ها بر آن خُرده می گیرند. استاد مطهری در پاسخ به این شبهه می فرماید: اولاً، بسیاری از ملل از جمله قوم یهود و ملت ایران در زمان ساسانیان و بعضی ملل دیگر، مسأله تعدد زوجات را قانونی دانسته اند. منتسکیو می گوید: «در قانون مالایو گرفتن سه زن مجاز بود» و هم او می گوید: «والاتنینین امپراطور روم به علل و جهات مخصوص اجازه داد مردها چندین زن بگیرند، ولی چون این قانون با آب و هوای اروپا مناسب نبود از طرف سایر امپراتوران روم مثل (تئودور) و (آکاردیوس) و (مونوریوس) لغو گردید).» ثانیاً، اسلام چند زنی را، برخلاف چند شوهری، به کلی نسخ و لغو نکرد، بلکه آن را تحدید و تقیید کرد، یعنی از طرفی نامحدودی را از میان برد و برای آن حداکثر قائل شد که چهارتاست، و از طرف دیگر برای آن قیود و شرائطی همچون عدالت قرار داد و به هر کس اجازه نداد که همسران متعدد انتخاب کنند. قبل از اسلام تعدد زوجات نامحدود بود، یک نفر به تنهایی می توانست صدها زن داشته باشد و از آن ها حرم سرائی به وجود آورد، ولی اسلام برای آن، سقف معینی تعیین کرد. به یک نفر اجازه نداد بیش از چهار زن داشته باشد. در روایات شیعه وارد شده که یک نفر ایرانی مجوسی در زمان امام صادق(ع) اسلام اختیار کرد در حالی که هفت زن داشت، از امام صادق (ع) سؤال شد تکلیف این مرد که اکنون مسلمان شده با هفت زن چیست؟ امام فرمود حتماً باید سه تای از آن ها را رها کند. اصلاح دیگری که اسلام به عمل آورد این بود که عدالت را شرط کرد و اجازه نداد به هیچ وجه تبعیضی میان زنان یا میان فرزندان آن ها صورت بگیرد. قرآن کریم در کمال صراحت فرمود: «فان خفتم ان لا تعدلوا فواحده» اگر بیم دارید که عدالت نکنید، یعنی اگر به خود اطمینان ندارید که با عدالت رفتار کنید، پس به یکی اکتفا کنید. اصل عدالت در دنیای قبل از اسلام، به هیچ وجه رعایت نمی شد، نه میان خود زنان و نه میان فرزندان آن ها. (43) استاد مطهری در ادامه می فرماید: «مطلب دیگر این است که راست است که روح ازدواج، عاطفه و احساسات است، و راست است که احساسات قلبی تحت اختیار آدمی نیست، اما این که برای بطلان تعدد زوجات گفته می شود احساسات قابل تقسیم نیست، یک تخیل شاعرانه، بلکه یک مغالطه است، زیرا سخن در این نیست که احساسات به خصوصی را مانند یک قطعه جسم دو قسمت کنند و به هر کدام سهمی بدهند، تا گفته شود که امور روحی قابل تقسیم نیست. سخن در ظرفیت روحی بشر است، مسلماً ظرفیت روحی آدمی آن قدر محدود نیست که نتواند دو علاقه را در خود جای دهد. پدری صاحب ده فرزند می شود و هر ده نفر را تا حد پرستش دوست می دارد، برای همه آن ها فداکاری می کند. بلی، یک چیز مسلم است و آن این که عشق و احساسات هرگز در صورت تعدد آن قدر اوج نمی گیرد که در وحدت می گیرد. اوج اعلای عشق و احساسات با تعدد سازگار نیست، همچنان که با عقل و منطق نیز سازگار نیست.»(44)
$ 19- حکمت حجاب
خداوند سبحان در قرآن کریم، حکم و حکمت حجاب و عفاف را به عنوان باور و رفتار سعادت ساز آدمی بیان کرده و اهل بیت عصمت و طهارت(ع) و علمای اسلام نیز به تبیین و شرح این مقوله مهم پرداخته اند. حق تعالی در باب ضرورت و حکمت مسأله حجاب می فرماید: «ای پیغمبر(گرامی) با زنان و دختران خود و زنان مؤمنان بگو که خویشتن را به چادر فرو پوشند، که این کار برای این که آن ها (به عفّت و حرّیت)شناخته شوند تا از تعرض و جسارت (هوس رانان) آزار نکشند بسیار نزدیک تر است و خدا (در حق خلق) بسیار آمرزنده و مهربان است.»(45) و همچنین می فرماید: «(ای رسول ما) مردان مؤمن را بگو تا چشم ها (از نگاه ناروا) بپوشند و فروج و اندامشان را (از کار زشت با زنان) محفوظ دارند که این بر پاکیزگی (جسم و جان) آنان اصلح است، و البته خدا به هر چه کنید کاملاً آگاه است. و زنان مؤمن را بگو تا چشم ها (از نگاه ناروا) بپوشند و فروج و اندامشان را (از عمل زشت) محفوظ دارند و زینت و آرایش خود جز آن چه قهراً ظاهر می شود (بر بیگانه) آشکار نسازند، و باید سینه و بر دوش خود را به مقنعه بپوشانند و زینت و جمال خود را آشکار نسازند جز برای شوهران خود یا پدران یا پدران شوهران یا پسران خود یا پسران شوهر یا برادران خود یا پسران برادران و پسران خواهران خود یا زنان خود (یعنی زنان مسلمه) یا کنیزان ملکی خویش یا مردان اتباع خانواده که رغبت به زنان ندارند یا اطفالی که هنوز بر عورت و محارم زنان آگاه نیستند (و از غیر این اشخاص مذکور احتجاب و احتراز کنند) و آن طور پای به زمین نزنند که خلخال و زیور پنهان پاهایشان معلوم شود. و ای اهل ایمان، همه به درگاه خدا توبه کنید، باشد که رستگار شوید، و البته باید مردان بی زن و زنان بی شوهر و کنیزان و بندگان شایسته خود را به نکاح یگدیگر در آورید، اگر آن مردان و زنان فقیرند خدا به لطف و فضل خود آنان را بی نیاز و مستغنی خواهد فرمود و خدا رحمتش وسیع و نامتناهی و (به احوال بندگان) آگاه است و آنان که وسیله نکاح نیابند باید عفت نفس پیشه کنند تا خدا آن ها را به لطف و فضل خود بی نیاز گرداند. از بردگانتان آنان که تقاضای مکاتبه کنند (یعنی خواهند که خود را از مولا به مبلغی مشروط یا مطلق خریداریکنند) تقاضای آن ها را اگر خیر و صلاحی در ایشان مشاهده کنید بپذیرید و (برای کمک به آزاد شدن آن ها) از مال خدا که به شما اعطا فرموده (به عنوان زکات و صدقات در وجه مال المکاتبه) به آن ها بدهید، و کنیزکان خود را که مایلند به عفت، زنهار برای طمع مال دنیا جبراً به زنا وادار مکنید، که هر کس آن ها را اکراه به زنا کند خدا در حق آن ها که مجبور بودند بسیار آمرزنده و مهربان است (لیکن شما را که آن ها را به زنا مجبور کنید به جای آنان عقاب خواهد کرد) و همانا ما به سوی شما آیاتی روشن نازل گردانیدیم و داستانی از آنان که پیش از شما درگذشتند و موعظه ای برای اهل تقوا فرستادیم.»(46)
استاد مطهری در کتاب «مسأله حجاب» به خوبی، حکمت و گستره حجاب را بیان کرده و بر این باور است که پدیده «برهنگی» بیماری عصر ما است و نباید کورکورانه از غرب تقلید کنیم. لزوم پوشیدگی زن در برابر مرد بیگانه یکی از مسائل مهم اسلامی است و در ایران باستان و قوم یهود و هند وجود داشته است. وی، مطالب و شواهدی برای این ادعا از تاریخ تمدن ویل دورانت ذکر می کند. استاد مطهری، ابعاد گوناگون التذاذ جنسی را توضیح داد و می فرماید: «اسلام، التذاذات جنسی در غیر محدوده ازدواج قانونی را به شدت منع فرموده است و آن، خود فلسفه خاصی دارزد که بعد توضیح خواهیم داد، ولی لذت جنسی در حدود قانون را تحسین کرده است تا جائی که فرموده دوست داشتن زن از صفات پیامبران است.» وی، مشکلات امنیتی زن و آمارهای وحشت آور تجاوز به عنف در دنیای به اصطلاح متمدن غرب را بیان کرده و می فرماید: «پوشش زن در اسلام این است که زن در معاشرت خود با مردان بدن خود را بپوشاند و به جلوه گری و خودنمایی نپردازد. حقیقت امر این است که در مسأله پوشش- و به اصطلاح عصر اخیر حجاب- سخن در این نیست که آیا زن خوب است پوشیده در اجتماع ظاهر شود یا عریان؟ روح سخن این است که آیا زن و تمتعات مرد از زن باید رایگان باشد؟ آیا مرد باید حق داشته باشد که از هر زنی در هر محفلی حداکثر تمتعات را به استثناء زنا ببرد یا نه؟ اسلام که به روح مسائل می نگرد جواب می دهد: خیر، مردان فقط در محیط خانوادگی و در کادر قانون ازدواج و همراه با یک سلسله تعهدات سنگین می توانند از زنان به عنوان همسران قانونی کامجوئی کنند، اما در محیط اجتماع استفاده از زنان بیگانه ممنوع است و زنان نیز از این که مردان را در خارج از کانون خانوادگی کامیاب سازند و به هر صورت و به هر شکل ممنوع می باشند.»
استاد مطهری در باب حکمت حجاب و عفاف زن به چند کارکرد مهم به شرح ذیل اشاره می کند:
$ 1. آرامش روانی:
نبودن حریم میان زن و مرد و آزادی معاشرت های بی بند و بار، هیجان ها و التهاب های جنسی را فزون می بخشد و تقاضای سکس را به صورت یک عطش روحی و یک خواست اشباع نشدنی در می آورد. غریزه جنسی، غریزه ای نیرومند، عمیق و دریا صفت است. هرچه بیشتر اطاعت شود سرکش تر می گردد، همچون آتش که هرچه به آن بیشتر خوراک بدهند، شعله ور تر می شود.
$ 2. خودآرایی زنان:
علت این که در اسلام دستور پوشش اختصاص به زنان یافته است این است که میل به خودنمائی و خودآرائی مخصوص زنان است. از نظر تصاحب قلب ها و دل ها مرد شکار است و زن شکارچی، همچنان که از نظر تصاحب جسم و تن؛ زن شکار و مرد شکارچی است. میل زن به خودآرایی از این نوع حس شکارچی گری او ناشی می شود. این زن است که به حکم طبیعت خاص خود می خواهد دلبری کند و مرد را دلباخته و در دام علاقه به خود اسیر سازد. بنابراین، انحراف تبرج و برهنگی از انحراف های مخصوص زنان است و دستور پوشش برای آنان مقرر گردیده است.
$ 3. استحکام پیوند خانوادگی:
شک نیست که هر چیزی که موجب تحکیم پیوند خانوادگی و سبب صمیمیت روابط زوجین گردد، برای کانون خانواده مفید است و در ایجاد آن باید حداکثر کوشش مبذول شود و بالعکس هر چیزی که باعث سستی روابط زوجین و دلسردی آنان گردد، به حال زندگی خانوادگی زیانمند است و باید با آن مبارزه کرد. اختصاص یافتن استمتاعات والتذادهای جنسی به محیط خانوادگی و در کار ازدواج مشروع، پیوند زن و شوهری را مستحکم می سازد و موجب اتصال بیشتر زوجین به یکدیگر می شود. فلسفه پوشش و منع کامیابی جنسی از غیر همسر مشروع، از نشر اجتماع خانوادگی این است که همسر قانونی شخص از لحاظ روانی عامل خوشبخت کردن او به شمار برود، در حالی که در سیستم آزادی کامیابی، همسرقانونی از لحاظ روانی یک نفر رقیب و مزاحم و زندانبان به شمار می رود و در نتیجه کانون خانوادگی بر اساس دشمنی و نفرت پایه گذاری می شود.
$ 4. استواری اجتماع:
کشانیدن تمتعات جنسی از محیط خانه به اجتماع، نیروی کار و فعالیت اجتماع را ضعیف می کند. برعکس آنچه که مخالفین حجاب خرده گیری کرده اند و گفته اند: «حجاب موجب فلج کردن نیروی نیمی از افراد اجتماع است» بی حجابی و ترویج روابط آزاد جنسی موجب فلج کردن نیروی اجتماع است. آنچه موجب فلج کردن نیروی زن و حبس استعدادهای او است حجاب به صورت زندانی کردن زن و محروم ساختن او از فعالیت های فرهنگی و اجتماعی و اقتصادی است و در اسلام چنین چیزی وجود ندارد. اسلام نه می گوید که زن از خانه بیرون نرود و نه می گوید حق تحصیل علم و دانش ندارد؛ بلکه علم و دانش را فریضه مشترک زن و مرد دانسته است و نه فعالیت اقتصادی خاصی را برای زن تحریم می کند. پوشانیدن بدن به استثناء وجه و کفین مان هیچ گونه فعالیت فرهنگی یا اجتماعی یا اقتصادی نیست. آنچه موجب فلج کردن نیروی اجتماع است آلوده کردن محیط کار به لذت جوئی های شهوانی است. آیا اگر پسر و دختری در محیط جداگانه ای تحصیل کنند یا در یک محیط درس می خوانند دختران بدن خود را بپوشانند و هیچ گونه آرایشی نداشته باشند بهتر درس می خوانند و فکر می کنند و به سخن استاد گوش می کنند یا وقتی که کنار هر پسری یک دختر آرایش کرده با دامن کوتاه تا یک وجب بالای زانو نشسته باشد؟ آیا اگر مردی در خیابان و بازار و اداره و کارخانه و غیره با قیافه های محرک و مهیج زنان آرایش کرده دائماً مواج باشد بهتر سرگرم کار و فعالیت می شود یا در محیطی که با چنین مناظری روبه رو نشود؟ اگر باور ندارید از کسانی که در این محیط کار می کنند بپرسید.
$ 5. ارزش و احترام زن:
مرد به طور قطع از نظر جسمانی بر زن تفوق دارد... زن از طریق عاطفی و قلبی همیشه تفوق خود را بر مرد ثابت کرده است. حریم نگه داشتن زن میان خود و مرد یکی از وسائل مرموزی بوده است که زن برای حفظ مقام و موقع خود در برابر مرد از آن استفاده کرده است. اسلام تأکید کرده است که زن هر اندازه متین تر و با وقارتر و عفیف تر حرکت کند و خود را در معرض نمایش برای مرد نگذارد بر احترامش افزوده می شود.
$ 6. حجاب و اصل آزادی:
برخی حجاب را موجب سلب حق آزادی به عنوان حق طبیعی بشری و اهانت به حیثیت و عزت و کرامت انسانی دانسته اند. پاسخ این است که حجاب در اسلام یک وظیفه ای است برعهده زن نهاده شده که در معاشرت و برخورد با مرد باید کیفیت خاصی را در لباس پوشیدن مراعات کند. این وظیفه، نه از ناحیه مرد بر او تحمیل شده و نه چیزی است که با حیثیت و کرامت و حقوق طبیعی او منافات داشته باشد. اگر رعایت پاره ای از مصالح اجتماعی، زن یا مرد را مقید سازد که در معاشرت روش خاصی را اتخاذ کنند و طوری راه بروند که آرامش دیگران را بر هم نزنند و تعادل اخلاقی را از بین نبرند چنین مطلبی را نباید زندانی کردن و یا بردگی نامید و آن را منافی حیثیت انسانی و اصل آزادی فرد دانست.
$ 7. رکود فعالیت ها:
عده ای حجاب را باعث رکود و تعطیل فعالیت هائی دانسته اند که خلقت در استعداد زن قرار داده است؛ در حالی که حجاب اسلامی، موجب هدر رفتن نیروی زن و ضایع ساختن استعدادهای فطری او نیست. حجاب اسلامی نمی گوید که باید زن را در خانه محبوس کرد و جلوی بروز استعدادهای او را گرفت. مبنای حجاب در اسلام این است که التذاذات جنسی باید به محیط خانوادگی و به همسر مشروع اختصاص یابد و محیط اجتماع، خالص برای کار و فعالیت باشد. به همین جهت به زن اجازه نمی دهد که وقتی از خانه بیرون می رود موجب تحریک مردان را فراهم کند و به مرد هم اجازه نمی دهد که چشم چرانی کند. چنین حجابی نه تنها نیروی کار زن را فلج نمی کند که موجب تقویت نیروی کار اجتماع نیز می باشد. (47)
خوانندگان عزیز برای مطالعه بیشر جریان فمینیسم با رویکرد جامعه شناختی می توانند به کتاب «اسلام و جامعه شناسی خانواده» و همچنین کتاب «نابرابری و ستم جنسی از دیدگاه اسلام و فمینیسم» از حسین بستان (نجفی)، پژوهشگاه حوزه و دانشگاه مراجعه نمایند.
پی‌نوشت‌ها:
1. آل عمران، 164.
2. توبه، 128.
3. خصاص صدوق، باب ثلاثه.
4. من لا یحضره الفقیه، ج3، ص 383.
5. همان.
6. همان، ص 385.
7. ر.ک به عبدالله جوادی آملی، زن در آینه جلال و جمال.
8. مهریزی مهدی، زن، خرم، 1377 ص 44.
9. فاطمه علایی رحمانی، زن از دیدگاه نهج البلاغه سازمان تبلیغات اسلامی، 1371، ص 117.
10. المیزان، ج18، ص 141 و جوادی آمیلی، زن در آینه جلال و جمال، ص 185.
11. محمد حکیمی، دفاع از حقوق زن؛ مشهد: بنیاد پژوهشهای اسلامی، 1382، ص 29-39.
12. میزان الحکمه، ج6، ص 414 و 431 و 417 و 420 و بحارالانوار، ج1، 160 و ج 78، ص 186 و 229 و الحیاه، ج1، ص 114 و 294-312.
13. الحیاه/ج1/، ص 113.
14. احزاب/35.
15. الحیاه/ج1، 193.
16. تحریم/12.
17. آل عمران/17.
18. احزاب/35.
19. ر.ک به: زن در آینه جمال و جلال.
20. وَ مِن آیاتِهِ اَنْ خَلَقَ لَکُمْ مِنْ اَنْفُسِکُمْ اَزْواجاً لِتَسْکُنُوا اِلَیْها وَ جَعَلَ بَیْنَکُمْ مَوَدَّهً وَ رَحْمَهَ اِنَّ فی ذلِکَ لَایاتِ لِقَومٍ یَتَفَکَّرُونَ.
21. بحار، ج103، ص 222 ح40.
22. جامع احادیث الشیعه، ج20، ص 255.
23. جامع احادیث الشیعه، ج20، ص 8.
24. جامع احادیث الشیعه، ج20، ص 11.
25. همان، ج21، ص 429-428.
26. همان، ج21، ص 429-428.
27. ر.ک به: زن در آینه جلال و جمال.
28. نساء/34.
29. المیزان، ذیل آیه 24 سوره نساء.
30. نساء/34.
31. المیزان، ج4، ص 543.
32. ر.ک به: جامع احادیث الشیعه، ج20، ص 255.
33. ر.ک به زن در آینه جمال و جلال.
34. زن در آینه جلال و جمال، بحث ارث.
35. زن در آینه جلال و جمال.
36. نمل/32-40.
37. زمر/9.
38. نساء، 95.
39. مائده، 45.
40. بقره، 178.
41. ر.ک به: زن در آینه جلال و جمال.
42. نظام حقوق زن در اسلام، ص 56-60.
43. نظام حقوق زن در اسلام، ص 369-372.
44. نظام حقوق زن در اسلام، ص 435 و 446-448.
45. احزاب/59.
46. نور/30-34.
47. ر.ک به مرتضی مطهری، مسأله حجاب؛ تهران، انتشارات صدرا.
منبع:خسروپناه، عبدالحسین؛ (1390)، جریان شناسی ضد فرهنگ ها، قم: تعلیم و تربیت اسلامی، چاپ پنجم/1390.
/ج
