نویسنده: حمیدعنایت
پس از علی عبدالرازق، به نام برجسته ی دیگری در داخل حوزه ی علمای مصری که به تاریخ تجدد خواهی سنی مربوط باشد تا سالیان اخیر برنمی خوریم. شاید سرنوشت عبدالرازق درس عبرتی برای همه ی نواندیشان شد، یا شاید عبدالرازق برخلاف اندرز عبده، در دفاع از تعقل دینی جانب اعتدال را رها کرده بود. یا شاید بهره گیری خود پرستانه ی سلطان عبدالحمید از اندیشه ی یگانگی اسلامی، که یکی از آرمانهای برجسته ی تجدد خواهان بود، آنان را نزد استقلال طبان عرب بدنام کرد.
علت هر چه بود نتیجه این شد که از زمان عبدالرزاق به بعد، جنبشی نواندیشی دینی آن شتاب دیرین را نیافت و در این میان عواملی مانند پیدایی خطر صهیونیت وگسترش هجوم استعمارغرب، از آن رو که احساسات مذهبی عامه را برانگیخت، اردوی سنت پرستان و سخت کیشان را نیرومندتر کرد. و چنانکه در بخش آینده خواهیم دید نهضتهایی چون «اخوان المسلمین» در همین فضای پر تب و تاب پیدا شدند.
ولی تنها ایستادگی کهنه اندیشان نبود که از نیروی تجدد خواهان می کاست، گسترش اندیشه ی وطن پرستی نیز میان آنان دودستگی می انداخت. دیدیم که محمدعبده در عین آنکه آرمان یگانگی مسلمانان را تبلیغ می کرد، معنای وطن و وطن پرستی را هم به مصریان می آموخت. پیش از او سیدجمال الدین به همینگونه بطورکلی، تا یک چند در ذهن تجدد خواهان، اندیشه ی یگانگی اسلامی نیرومندتر از دلبستگیهای ملی بود.
با گذشت قرن نوزدهم و فرا رسیدن قرن بیستم، آرمان وطن دوستی و ملت پرستی، آیین سیاسی بیشتر مسلمانان شد. عربان که در زیر فرمان عثمانی همگی یک قوم را تشکیل می دادند اینک خواه به اراده ی خود و خواه به دسیسه ی بیگانگان از یکدیگر جدا گشتند، یکی سوری شد و دیگری لبنانی و سومی مصری و چهارمی سعودی و پنجمی عراقی، هر کدام با حکومتی و سرزمینی معین. تجدد خواهان مانند بیشتر روشنفکران خود را با این معما روبرو دیدند که یا با جنبشهای ملی همراهی کنند و یا در مسابقه ی «محبوبیت» از میهن پرستان عقب بمانند. همراهی ایشان با جنبش ملی، این نتیجه را داشت که یگانگی اسلامی را کنار بگذارند و یا آن را به مقام آرمان درجه ی دومی تنزل دهند. در هر دو حال، زمینه اختلافهای تازه میانشان فراهم می شد و تعصبهای ملی به عقایدشان راه می یافت و نهضتشان رنگ سیاستهای «روز» را به خود می گرفت، و حاصل این همه آن بود که از رسالت اصلی خویش که اصلاح اندیشه ی دینی و بسیج آن در راه آگاهی واقعی مسلمانان بود باز مانند.
منبع: عنایت، حمید؛ (1370)، سیری در اندیشه سیاسی عرب: از حمله ناپلئون به مصر تا جنگ جهانی دوم، تهران: انتشارات امیرکبیر، چاپ هفتم 1389.
علت هر چه بود نتیجه این شد که از زمان عبدالرزاق به بعد، جنبشی نواندیشی دینی آن شتاب دیرین را نیافت و در این میان عواملی مانند پیدایی خطر صهیونیت وگسترش هجوم استعمارغرب، از آن رو که احساسات مذهبی عامه را برانگیخت، اردوی سنت پرستان و سخت کیشان را نیرومندتر کرد. و چنانکه در بخش آینده خواهیم دید نهضتهایی چون «اخوان المسلمین» در همین فضای پر تب و تاب پیدا شدند.
ولی تنها ایستادگی کهنه اندیشان نبود که از نیروی تجدد خواهان می کاست، گسترش اندیشه ی وطن پرستی نیز میان آنان دودستگی می انداخت. دیدیم که محمدعبده در عین آنکه آرمان یگانگی مسلمانان را تبلیغ می کرد، معنای وطن و وطن پرستی را هم به مصریان می آموخت. پیش از او سیدجمال الدین به همینگونه بطورکلی، تا یک چند در ذهن تجدد خواهان، اندیشه ی یگانگی اسلامی نیرومندتر از دلبستگیهای ملی بود.
با گذشت قرن نوزدهم و فرا رسیدن قرن بیستم، آرمان وطن دوستی و ملت پرستی، آیین سیاسی بیشتر مسلمانان شد. عربان که در زیر فرمان عثمانی همگی یک قوم را تشکیل می دادند اینک خواه به اراده ی خود و خواه به دسیسه ی بیگانگان از یکدیگر جدا گشتند، یکی سوری شد و دیگری لبنانی و سومی مصری و چهارمی سعودی و پنجمی عراقی، هر کدام با حکومتی و سرزمینی معین. تجدد خواهان مانند بیشتر روشنفکران خود را با این معما روبرو دیدند که یا با جنبشهای ملی همراهی کنند و یا در مسابقه ی «محبوبیت» از میهن پرستان عقب بمانند. همراهی ایشان با جنبش ملی، این نتیجه را داشت که یگانگی اسلامی را کنار بگذارند و یا آن را به مقام آرمان درجه ی دومی تنزل دهند. در هر دو حال، زمینه اختلافهای تازه میانشان فراهم می شد و تعصبهای ملی به عقایدشان راه می یافت و نهضتشان رنگ سیاستهای «روز» را به خود می گرفت، و حاصل این همه آن بود که از رسالت اصلی خویش که اصلاح اندیشه ی دینی و بسیج آن در راه آگاهی واقعی مسلمانان بود باز مانند.
منبع: عنایت، حمید؛ (1370)، سیری در اندیشه سیاسی عرب: از حمله ناپلئون به مصر تا جنگ جهانی دوم، تهران: انتشارات امیرکبیر، چاپ هفتم 1389.
